Te Mōhiotanga

Rauropi Ora, Kāwai Ora 

Ko ngā āhuatanga katoa, ko ngā mea mataora, ko ngā mea mataora-kore hoki, he wāhanga hira nō te taiao. Kei tēnei hononga ā-whakapapa, ā-mauri hoki te pūngao e whakatuarātia nei te taurite o te katoa. 

Kei roto i ngā pūranga hītori ngā kitenga mō te tipu, te whakaputa uri, me te taunekeneke a ngā rauropi ki ō rātou taiao. E whakaahuatia ana e te Science aua tauira anō mā roto kē i te hanga me te wāhi ki ngā pūnaha mataora — mai i ngā ngota me ngā rāpoi ngota, ki ngā pūtau me ngā pūtautau, ki ngā taupori me ngā pūnaha hauropi. 

Hui tahi, ko tā ēnei tirohanga e whakaatu mai nei, he mea nahanaha te hanga o te ao koiora, he mea honohono hoki, ā, kei tēnā, kei tēnā rauropi tōna ake pīkaunga, tōna ake haepapa hoki, e ora ai ngā rauropi katoa o te taiao.

Ka mōhio te mokopuna:

Te hanga me te mahi

• whakamahia ai e te tipu ngā hihi o te rā hei hanga kai, mā te tukanga o te takakame ā-aho, me te wewete i te hāora ki te kōhauhau
• kaingia ai e te kararehe te tipu, ētahi atu kararehe rānei, e whai kai ai, e whai pūngao ai ia
• he hanga tairongo, he pūnaha ioio hoki ō te kararehe, e urupare ai ia ki te taiao
• ka mahi ngātahi ngā uaua me te anga kōiwi (te angawaho rānei) e neke ai te kararehe
• he hanga whakaputa uri ā-roto ō te kararehe, ō te tipu, e whakaputa uri ai ia
• he wāhi ki ngā āhuatanga ā-waho e whakamaneatia ai ngā hoa ai, e tiakina ai rānei ngā uri
• he tika tā Andreas Vesalius (1514–1564) whakaahua ā-kupu, tā anō hoki i te hanga uaua me te anga kōiwi o te tangata.

Te tipuranga me te whanaketanga

• he whakaputa uri tōrua tā ētahi kararehe (e whai wāhi mai ai ngā mātua e rua, he toa tētahi, he uwha tētahi), ā, ko ētahi atu, he tōtahi kē te āhua o te whakaputa uri
• ka manaaki ētahi tūmomo kararehe i ngā kūao, ko ētahi atu kāore e pērā
• nā āna whakamātau ki ngā kurī ka tautohua e Ivan Pavlov (1949–1936) ngā kahuki kua whakaakona, ā, nā konei i whakaaweawetia ai te mātai hinengaro ā-whanonga.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

Te hanga me te mahi

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te mātakitaki i te tipuranga o te tipu i te awatea, i te pō, me te mātakitaki hoki i ngā whanonga a te kararehe e hono ana ki ōna tairongo
• ki te tātari haehae i te pārongo, mā:
  • te whakatairite i ngā pūrākau mō ngā āhuatanga o te tipu me te kararehe, ki te kitenga atu o aua āhuatanga, me te wāhi ki tēnā, ki tēnā
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te wāhi ki ngā hanga ā-waho, ā-roto hoki e ora ai te kararehe, te tipu rānei
• ki te tiki māramatanga, hei taki i ngā koringa, mā:
  • te marohi i ngā ara ki te tiaki i te tipu me te kararehe mā te whakatutuki i ngā mea e matea ana e tēnā, e tēnā
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te tiri i ngā hoahoa, i ngā kōrero, i ngā tauira rānei o ngā hanga o te tipu, o te kararehe rānei.

Te tipuranga me te whanaketanga

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te mātakitaki i ngā hurihanga ora o ngā kararehe, me te whakatairite i ngā mātua manaaki ki ngā mātua manaaki-kore i ngā uri
• ki te tātari haehae i te pārongo, mā:
  • te tūhono i ngā pūrākau mō te tipuranga o te kararehe, mō te manaaki kararehe rānei, ki ngā mātakitakinga scientific
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te wāhi ki tēnā, ki tēnā o ngā rautaki whakaputa uri e ora ai te kararehe, te tipu rānei
• ki te tiki māramatanga, hei taki i ngā koringa, mā:
  • te matapaki i ngā ara e tiaki ai te tangata i ngā kūao, i ngā nōhanga rānei
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te whakaatu i ngā mātakitakinga i te tipuranga mā roto i ngā tānga, i ngā pūrongo ā-waha rānei.

Ka mōhio te mokopuna:

Te tipuranga me te whanaketanga

• he tōrua te whakaputa uri a te nuinga o ngā tipu whai pua
• he wāhanga anō ō te pua hei tautoko i te ruinga hae me te whakaputanga kano
• arā ētahi tipu he tōtahi kē te āhua o te whakaputa uri
• nā William Harvey (1578–1657) i orokotūhura te pūnaha pūkahu o ēnei wā me te rere o te toto. I whakatakotoria e āna whakamātau te tūāpapa mō te mātai whaiaroaro ia-manawa.

Te rere o te matū me te pūngao

• mō te wāhi ki te kararehe:
  • e matea ana e te kararehe te hau takiwā (te hāora), te wai, me te kai, e ora ai, e tipu ai ia
  • ka whiwhi pūngao te kararehe i te kai e neke ai, e tipu ai, e mahu ai anō hoki ia
  • he rerekē te kai a tēnā, a tēnā tūmomo kararehe (he kaiota ētahi, he kaikiko ētahi, he kaikiota ētahi)
  • ka nakunakua te kai, e wāwāhitia ai ki ngā taiora me te pūngao
  • kia hēhē te kararehe, ka kapohia te hāora, ka whakamahia ai hei wewete i te pūngao o roto i te kai
  • whakamahia ai ngā pūnaha whēkau (te pūnaha nakunaku kai me te pūnaha arahau) ki te kapo, ki te whakamahi hoki i ngā taiora
• mō te wāhi ki te tipu:
  • e matea ana e te tipu te aho, te wai, te hau takiwā (te hauhā), me ngā kohuke i te oneone
  • whakamahia ai ngā aka ki te miti i te wai me ngā kohuke, ā, whakamahia ai ngā rau ki te miti i te aho
  • whakamahia ai ngā hihi o te rā ki te hanga i āna ake kai (mā te takakame ā-aho)
  • kapohia ai e te tipu te hauhā i te hau takiwā, me te wai i te whenua
  • whakamahia ai ngā kohuke i te oneone e pakari ai, e hauora ai tana tipu
• i rangahau a William Beaumont (1785–1853) i te nakunaku ā-matū i roto i te puku, i āna whakamātau ki tētahi tūroro he puare i tōna puku.

Te tukunga iho

• ka heke ki ngā uri tētahi hanumitanga o ngā āhuatanga o ngā mātua e rua, koinei te take kāore tētahi tokorua e ōrite pū, tētahi ki tētahi
• he kaha ake te putanga mai o ētahi āhuatanga i ētahi atu
• ka tukua iho ēnei āhuatanga mā roto i ētahi wāhanga motuhake o te tinana (pērā i te kākano, i te hua, i ngā tohutohu tino iti rānei i roto i ngā pūtau)
• ahakoa e kotahi ana te momo o te tipu, kararehe rānei, he rerekē pea te āhua, te whanonga rānei, nā te mea ka heke iho ki tēnā, ki tēnā tētahi hanumitanga rerekē o ngā āhuatanga i ōna mātua.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

Te tipuranga me te whanaketanga

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te whewhera i ngā pua hei tautohu i ngā wāhanga me te wāhi ki tēnā, ki tēnā o ngā wāhanga
• ki te tātari haehae i te pārongo, mā:
  • te whakatairite i ngā pūrākau mō te whakaputa uri a te tipu ki ngā mātakitakinga o te puāwaitanga
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te wāhi ki te whakaputa uri tōrua, tōtahi hoki e ora ai te tipu
• ki te tiki māramatanga, hei taki i ngā koringa, mā:
  • te whakahāngai i ngā mōhiotanga hei tautoko i te whakatō tipu i tōna rohe, i te ruinga hae anō hoki (hei tauira, te māra kai)
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te waihanga hoahoa whai tapanga, pūrongo ā-waha rānei, mō te whakaputa uri a ngā tipu.

Te rere o te matū me te pūngao

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te mātakitaki i te kai a tēnā kararehe, a tēnā kararehe, me te whakarōpū haere i a rātou i runga i tā rātou e kai ai
  • te whakamātau i te tipuranga o ngā tipu i roto i ngā āhuatanga rerekē
• ki te tātari haehae i te pārongo, mā:
  • te whakatairite i ngā tikanga Māori mō ngā puna kai ki ngā mekameka kai o te kararehe
  • te whakamāori i ngā kōrero tuku iho mō te tipu me te oranga o te tipu
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i tā te kararehe whakamahi i te hau takiwā, i te wai, me te kai, e ora ai ia
  • te whakamārama i tā te tipu whakamahi i ngā aka, i ngā rau, me te aho, e tipu ai ia
• ki te tiki māramatanga, hei taki i ngā koringa, mā:
  • te marohi i ngā ara ki te hāpai ake i te oranga kararehe (hei tauira, ko ngā nōhanga, ko te wāteatanga mai o te kai)
  • te tiaki i ngā māra a te kura, a te hapori rānei
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te tiri hoahoa, pūrongo rānei mō ngā pūnaha kararehe
  • te tiri i ngā hua o te tipuranga ki ngā rātaka, ki ngā tānga, ki ngā whakaaturanga ā-waha rānei.

Te tukunga iho

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te whakatairite i ngā uri ki ngā mātua — tipu mai, kararehe mai
• ki te tātari haehae i te pārongo, mā:
  • te tūhono i ngā pūrākau mō ngā huaira ki ngā whakamārama scientific
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te tukunga iho o ngā āhuatanga, me te whakamārama hoki i te take i rerekē ai ngā kiritahi, tētahi i tētahi
• ki te tiki māramatanga, hei taki i ngā koringa, mā:
  • te matapaki i te wāhi ki te kanorau koiora e whakatuarātia ai te manawaroa
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te whakaatu ā-ataata, ā-waha rānei i ngā kitenga.

Ka mōhio te mokopuna:

Te hanga me te mahi

• mā te takakame ā-aho, i ngā hihi o te rā, e waihangatia ai ngā huka ki te CO₂ me te wai
• rere ai te pūngao me te matū mā roto i ngā tukanga matū o ngā pūnaha mataora katoa
• ki ngā pūnaha matua o te tinana kararehe, me te wāhi ki tēnā, ki tēnā:
  • ko te pūnaha nakunaku kai: ko tāna, he wāwāhi i te kai e wātea mai ai te pūngao
  • ko te pūnaha arahau: ko tāna, he tuku i te haurehu kia whiti (ka uru te hāora ki roto, ka puta te hauhā ki waho)
  • ko te pūnaha toto: ko tāna, he kawe i ngā taiora me te hāora huri noa i te tinana
  • ko te pūnaha uaua-kōiwi: māna e taea ai te nekeneke, nāna hoki ko te hanga o te rauropi
  • ko te pūnaha whakaputa uri: māna e taea ai e te rauropi te whakaputa uri
• ki ngā pūnaha tipu, me te wāhi ki tēnā, ki tēnā:
  • ko tā te aka, he miti i te wai me ngā taiora; ko tā te tō, he kawe i aua mea ki ērā atu wāhi o te tipu
  • ko tā te rau, ko te takakame ā-aho
  • kei te pua ngā wāhanga e whakaputa uri ai te tipu
• he rerenga kētanga i ngā hanga o tēnā, o tēnā o ngā rauropi, i runga i te taiao me ngā mea e matea ana
• ka urutau ngā hanga me ngā pūnaha o te rauropi e hāpaingia ai te ora ki ngā nōhanga rerekē.

Te tipuranga me te whanaketanga

• he wāhi ki ngā rerenga kētanga o ngā hurihanga ora e ora ai ngā rauropi i ō rātou nā taiao
• kua urutau ngā hurihanga ora kia hāngai ki ngā kawenga hauropi a tēnā, a tēnā, e angitu ai hoki te whakaputa uri
• e hono ana ngā hurihanga ora o te kararehe ki ngā kaupeka. Ko te heke hei tauira o tēnei āhua.
• nā Karl Ernst von Baer (1972–1876) i orokotūhura te kākano o te whāngote, ā, nāna te tūāpapa mō te mātai kikiri o ēnei wā i whakatakoto.

Te rere o te matū me te pūngao

• mō te wāhi ki te kararehe:
  • whakamahia ai te hāora ki te wewete i te pūngao i te kai, mā te tukanga e kīia nei ko te tukupūngao
  • he pūnaha ō te tinana ka mahi ngātahi hei toha i te hāora, i te kai me te wai
• mō te wāhi ki te tipu:
  • kawea ai te takakame ā-aho, e whakamahia ai ngā hihi o te rā hei huri i te hauhā me te wai ki ngā huka (te kai) me te hāora
  • kawea ai te wai me ngā taiora mā roto i ngā pūtautau taritari (te tariwai me te tarikai).

Te tukunga iho

• ka hua mai ngā huaira maha o ngā hanga mataora (hei tauira, te tae o ngā karu, te mātotoru o te huruhuru, te āhua o te pua) i ngā mātua
• tērā pea ka pā anō hoki te taiao (hei tauira, te whitinga o te rā, te kai, te paemahana) ki te putanga mai o aua huaira.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

Te hanga me te mahi

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te whakatauira i ngā pūnaha tipu me ngā pūnaha kararehe
• ki te tātari haehae i te pārongo, mā:
  • te whakatairite i ngā whaitua Māori, ki te wāhi ki tēnā, ki tēnā o ngā pūnaha
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te wāhi ki ngā hanga e ora ai te tipu, te kararehe rānei i ngā nōhanga rerekē
• ki te tiki māramatanga, hei taki i ngā koringa, mā:
  • te marohi i ngā ara ki te tiaki i ngā momo he motuhake ngā mea e matea ana e rātou
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te waihanga pānui whakaahua, pūrongo, whakaaturanga ā-waha rānei, mō ngā pūnaha tinana.

Te tipuranga me te whanaketanga

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te rangahau i ngā hurihanga ora o ngā rauropi o te rohe
• ki te tātari haehae i te pārongo, mā:
  • te whakamāori i ngā kōrero tuku iho mō ngā heke, mō te tipuranga ā-kaupeka rānei
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te wāhi ki ngā rerenga kētanga o te huringa ora e ora ai te kararehe, te tipu rānei
• ki te tiki māramatanga, hei taki i ngā koringa, mā:
  • te āwhina ki te tiaki i ngā momo i ngā tūārere o te ora e noho whakaraerae ai rātou
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te whakamahi hoahoa, tūtohi, kōrero rānei mō ngā hurihanga ora.

Te rere o te matū me te pūngao

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te mātakitaki i te tukupūngao i te kararehe, i te tukuwai rānei i te tipu
• ki te tātari haehae i te pārongo, mā:
  • te whakatairite i ngā tikanga Māori mō te para ki te hangarua hauropi
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te huringa o te matū me te pūngao mā roto i te tukupūngao me te takakame ā-aho
• ki te tiki māramatanga, hei taki i ngā koringa, mā:
  • te hoahoa i ngā kaupapa ki te hangarua, ki te mahi wairākau rānei ki te para
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te tiri tauira, pūrongo ā-waha rānei mō te rere o te pūngao me te matū.

Te tukunga iho

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te whakatairite i ngā tipu me ngā kararehe, he rerekē ngā taiao i whakatipuria ai tēnā me tēnā
• ki te tātari haehae i te pārongo, mā:
  • te tūhono i ngā kōrero tuku iho mō ngā huaira (hei tauira, te kaha, te tae) ki ngā whakamārama scientific
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te wāhi ki te tukunga iho me te taiao e auahatia ai ngā huaira
• ki te tiki māramatanga, hei taki i ngā koringa, mā:
  • te marohi i ngā ara ki te tiaki i ngā taiao e hāpai ana i ngā huaira hauora
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te whakaatu i ngā kitenga mā roto i ngā tānga, i ngā pūrongo, i ngā kōrero ā-waha rānei.

Te Mōhiotanga

Te Whakaora Pūnaha Hauropi 

He kōtuituinga mataora ngā pūnaha hauropi, e whiriwhiri nei i te tini hononga i waenga i te tangata me ngā hanga mataora katoa. He mauri e rere ana i ngā kōtuituinga nei, e here nei i ngā mea ora ki ngā mea kāore i te ora, e whakatuarā nei hoki i te taurite puta noa i te taiao. 

E tātai haere ana ngā kōrero tuku iho i ngā panonitanga ki ngā momo, ki ngā kaupeka, ki te āhuarangi hoki, me te ārahi anō i ngā mahi tiaki taiao. E whakaahuatia nei e te Science aua pūnaha anō, mā te rere o te pūngao, mā ngā hurihanga matū, mā te manawaroa hoki o ngā hapori e noho kōtuitui nei. 

Hui tahi, ko tā ēnei tirohanga e whakaū nei, ko te oranga o tēnā, o tēnā o ngā pūnaha hauropi, e whirinaki ana ki te hauora o te katoa, ā, me mātua noho ko te kaitiakitanga hei ārahi i ā tātou mahi, ahakoa iti, ahakoa rahi.

Ka mōhio te mokopuna:

Ngā hononga

• kia whāia haerehia te takenga mai o te kai a te tino nuinga o ngā kararehe, he tipu tonu te tīmatanga
• ko te māwhaiwhai kame te pae o te tauwhawhai, o te pakanga a ngā tini rauropi; ko te kai a ētahi kararehe ko te tipu, ko te kai a ētahi atu kararehe ko aua kararehe rā e kai ana i te tipu. Ahakoa pēhea, he ‘kaikame’ katoa rātou.

Ngā hurihanga o te matū me te pūngao

• ka hangarua ngā kaiwhakapopo, pērā i te hekaheka me te huakita, i te matū, e whakahokia ai aua matū ki te taiao
• ki ngā mahi a Tākuta Ihirangi Heke i te pūtaiao pūnaha me ngā hononga taiao Māori e miramira ana i te noho kōtuitui o ngā pūnaha tinana, mātua rā ko te mahi ngātahi a ngā uaua me te anga kōiwi e taea ai ngā tini nekehanga.

Te pūnaha hauropi me te manawaroa

• he māwhaiwhai ora tūwhena ō ngā pūnaha hauropi hauora; ka raru pea i te urutomonga atu o ngā momo tauhou.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

Ngā hononga

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te waihanga i ngā māwhaiwhai kame māmā me te whai haere i te kai ki tōna pūtakenga mai i te tipu
• ki te tātari haehae i te pārongo, mā:
  • te tūhono i ngā pūrākau me ngā waiata mō ngā puna kai ki ngā hononga hauropi
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te take i noho ai ko ngā tipu te tūāpapa o te nuinga o ngā māwhaiwhai kame
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te tiri hoahoa, pūrongo ā-waha rānei mō ngā māwhaiwhai kame o te rohe.

Ngā hurihanga o te matū me te pūngao

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te mātakitaki i te whakapopo (hei tauira, te wairākau, ngā rau e popo ana)
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te whakahokinga o ngā taiora ki te oneone e te kaiwhakapopo
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te mauhanga i ngā panonitanga o ngā matū e popo haere ana, ki ngā tānga, ki ngā whakaahua rānei.

Te pūnaha hauropi me te manawaroa

• ki te tātari haehae i te pārongo, mā:
  • te whakatairite i ngā mōhiotanga o te Māori mō te taurite o te taiao, ki ngā tauira scientific o ngā momo rāwaho ka urutomo i ētahi pūnaha hauropi
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te take ka raru pea i ngā momo tauhou te taurite o te pūnaha hauropi
• ki te tiki māramatanga, hei taki i ngā koringa, mā:
  • te marohi i ngā ara ki te tiaki i ngā pūnaha hauropi māori, mā te pare atu i ngā mea tērā e whakararu i te pūnaha.

Ka mōhio te mokopuna:

Ngā hononga

• ka whakapopo ētahi rauropi, pērā i te hekaheka me te huakita, i ngā rauropi mate (arā, i te tipu, i ngā wāhanga o te tipu, i te kararehe hoki), nā reira, he ‘kaiwhakapopo’ rātou
• nāwai rā, mā roto i te whakapopo, ka whakahokia atu (ka hangaruatia) ētahi matū ki te oneone, hei whakamahinga mā te tipu.

Ngā hurihanga o te matū me te pūngao

• whakaaturia ai e ngā māwhaiwhai kame ngā whakawhitinga o te pūngao me te matū i waenga i ngā rauropi.

Te pūnaha hauropi me te manawaroa

• ka whakahokia e te kaiwhakapopo ngā taiora ki te oneone, ki te wai rānei
• ka raru pea ngā pūnaha hauropi i ngā panonitanga, ko te tangata tonu te takenga mai.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

Ngā hononga

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te mātakitaki i ngā kaiwhakapopo e mahi ana i tā rātou mahi (hei tauira, ko ngā hekaheka i te poro rākau, ko ngā noke i te oneone)
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te take he tino taonga te kaiwhakapopo ki te pūnaha hauropi
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te waihanga pānui whakaahua, tauira rānei e whakaaturia ai ngā wāhi ki te kaiwhakapopo.

Ngā hurihanga o te matū me te pūngao

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te waihanga me te tātari i ngā tauira māwhaiwhai kame
• ki te tātari haehae i te pārongo, mā:
  • te whakatairite i ngā kōrero a te maramataka mō te wāteatanga mai o te kai i ia kaupeka, ki ngā ariā scientific mō te māwhaiwhai kame
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te neke o te pūngao mai i te tipu ki te kararehe
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te whakaatu i ngā hoahoa, i ngā whakamārama ā-waha hoki mō te māwhaiwhai kame.

Te pūnaha hauropi me te manawaroa

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te mauhanga i ngā pānga o te tangata ki ngā pūnaha hauropi o te rohe (hei tauira, ko ngā otaota, ko te parahanga)
• ki te tātari haehae i te pārongo, mā:
  • te whakatairite i ngā mahi e hāpai ana i ngā tikanga Māori ki ngā mahi haumanu hauropi o ēnei rā
• ki te tiki māramatanga, hei taki i ngā koringa, mā:
  • te whai wāhi atu ki ngā kaupapa haumanu, haumaru koiora rānei o te rohe
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te pūrongo atu i ngā kitenga ki ngā hoapā, ki te whānau rānei.

Ka mōhio te mokopuna:

Ngā hononga

• ko ngā taiao e ea katoa ai ngā mea e matea ana e te rauropi, koia anake ngā taiao e ora ai ia
• ko te pūnaha hauropi hauora, ko tētahi e ea ai ngā mea e matea ana e tēnā, e tēnā o ngā tini momo, i roto i tētahi māwhaiwhai ora e āhua tūwhena ana
• tērā tonu pea e hē te taurite o tētahi pūnaha hauropi i te whakaurunga atu o ngā momo rāwaho hou.

Ngā hurihanga o te matū me te pūngao

• ka huri te matū me te pūngao puta noa i ngā pūnaha hauropi, mā roto mai i ngā kaiwhakaputa, ngā kaikame me ngā kaiwhakapopo.

Te pūnaha hauropi me te manawaroa

• ina panoni te taiao mā ngā ara e pāngia ai ngā āhuatanga ā-tinana o te wāhi, te paemahana, te wāteatanga mai rānei o ngā rawa, ko ētahi rauropi ka ora, ka whakaputa uri. Ko ētahi atu ka neke ki ngā wāhi hou. Arā hoki ētahi atu rauropi ka hūnuku mai ki te taiao kua panonitia, ā, ko ētahi atu anō, ka hemo.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

Ngā hononga

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te tirotiro i ngā nōhanga o te rohe ki te kite i ngā rauropi e noho ana i ērā wāhi
• ki te tātari haehae i te pārongo, mā:
  • te whakamāori i ngā pūrākau e whakaahuatia ai ngā huringa ki te taurite o te pūnaha hauropi
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te ara e ea ai i ngā momo ngā mea e matea ana e rātou i ngā taiao rerekē
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te whakaatu ā-ataata, ā-waha rānei i ngā kitenga o te tirohanga.

Ngā hurihanga o te matū me te pūngao

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te whakatauira i te rere o te pūngao me te matū mā roto i ngā pūnaha hauropi
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te tūhonohono o te kaiwhakaputa, o te kaikame, o te kaiwhakapopo hoki, tētahi ki tētahi
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te tiri tauira, hoahoa rānei o ngā hurihanga.

Te pūnaha hauropi me te manawaroa

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te mauhanga i ngā tauira pātata o te panonitanga taiao (hei tauira, ngā tauraki, ngā waipuke)
• ki te tātari haehae i te pārongo, mā:
  • te whakatairite i ngā kōrero tuku iho mō ngā panonitanga taiao o mua ki ngā mauhanga scientific
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te take e urutau ai ētahi rauropi, ā, ko ētahi atu kāore e pērā
• ki te tiki māramatanga, hei taki i ngā koringa, mā:
  • te marohi i ngā koringa hei whakapakari i te manawaroa o te pūnaha hauropi
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te whakaputa whakaaturanga mō te panonitanga pūnaha hauropi me ngā urupare.

Te Mōhiotanga

Hekenga Koiora, Huanga Kanorau 

Nō te kāwai heke kotahi ngā hanga mataora katoa, ā, i roto i ngā reanga maha, kua ahuahungia mai e te taiao, e ngā wāhi, e ngā hononga hoki. E kōrerotia ana ngā urutaunga i ngā pūrākau, i ngā waiata, i ngā pūrongo ā-hītori hoki, e mau ai ngā kōrero mō ngā panonitanga koiora i te takanga o te wā.

Ki tā te Science, koia te kuneroa koiora, e whakaūngia nei e ngā taunakitanga kua tīkina atu i ngā mātātoka, i ngā ira, i ngā mātakitakinga hoki i te whiringa māori. Ko tā aua tukanga e whakakite mai nei, ko te heke mai o ētahi momo i te tupuna kotahi, otirā, he kanorau ngā āhua, he rerekē hoki te mahi a tēnā momo, a tēnā momo.

Hui tahi, mā ēnei tirohanga e kite ai te mokopuna he taonga tonu te kanorau koiora, koia te hua o te urutaunga me ngā hononga i te takanga o te wā — ā, me mātua tiaki tōna mauri e pūmau tonu ai te taonga nei ki ngā uri whakaheke.

Kāore e whakaakona ēnei mōhiotanga i tēnei taumata. 

Kāore e whakaakona ēnei mōhiotanga i tēnei taumata. 

Ka mōhio te mokopuna:

Te kāwai heke kotahi

• he taunakitanga kei ngā mātātoka mō ngā momo rauropi (ngā mea e kitea ana, ngā mea mōkitokito hoki) e ora ana i tua whakarere, ā, mō te āhua hoki o ō rātou taiao
• whakatairitea ai ngā mātātoka, tētahi ki tētahi, ā, ki ngā rauropi mataora anō hoki, i runga anō i ngā ōritenga me ngā rerekētanga.

Te whiringa māori

• i ētahi wā he huanga kei ngā rerekētanga o ngā āhuatanga i waenga i ngā kiritahi o te momo kotahi, mō te ora, mō te rapu hoa, mō te whakaputa uri hoki.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

Te kāwai heke kotahi

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te mātai i ngā whakaahua, i ngā tāruatanga rānei o ngā mātātoka, me te whakatairite atu ki ngā tipu me ngā kararehe o nāianei
• ki te tātari haehae i te pārongo, mā:
  • te whakamāori i ngā kōrero tuku iho e whakaahua nei i ngā hanga mataora o tua whakarere me ngā panonitanga taiao
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te noho mai o ngā mātātoka hei taunakitanga o ngā hanga mataora o mua
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te tiri i ngā whakatairitenga mātātoka mā roto i ngā tānga whakaahua, i ngā pūrongo ā-waha rānei.

Te whiringa māori

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te mātakitaki i te rerenga kētanga i roto i tētahi momo o te rohe (hei tauira, ko ngā rau, ko ngā ngāngara)
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te wāhi ki ētahi huaira e ora ai te momo
• ki te tiki māramatanga, hei taki i ngā koringa, mā:
  • te matapaki i te wāhi ki te tiaki i te kanorau e manawaroa ai te momo
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te whakaatu i ngā tauira o ngā huaira e whai take ana i ētahi o ngā rauropi o te rohe.

Ka mōhio te mokopuna:

Te kāwai heke kotahi

• ko te whiringa māori te take ka nui haere te kitea o ētahi huaira
• ka rerekē haere ngā momo, heke iho i ngā reanga, i runga i te panonitanga o ngā taiao
• ka auahatia te kanorau koiora ki ngā tukanga māori, ki te whakaaweawe a te tangata hoki.

Te whiringa māori

• i ētahi wā he huanga kei ngā rerekētanga o ngā āhuatanga i waenga i ngā kiritahi o te momo kotahi, mō te ora, mō te rapu hoa, mō te whakaputa uri hoki.

Te urutaunga

• i ētahi wā ka whai hua ki te rauropi ngā panonitanga ki tōna nōhanga, i ētahi wā ka raru kē ia i ngā panonitanga
• i tēnā taiao, i tērā taiao, he pai te ora o ētahi tūmomo rauropi, he iti ake te pai o te ora o ētahi, ā, ko ētahi ka kore rawa e ora ki reira.

Te kanorau koiora me te tangata

• kua tautohu, kua whakarōpū hoki te ao scientific i ngā tipu maha me ngā kararehe maha
• noho ai ngā taupori rauropi i te huhua noa o ngā nōhanga, ā, pāngia ai ngā rauropi e noho ana ki reira e te panonitanga ki aua nōhanga
• pērā i ērā atu rauropi katoa, ka hua ake ngā rawa mataora me ngā rawa mataora-kore a te tangata i te taiao.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

Te kāwai heke kotahi

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te whakatauira i te horapa o ngā huaira ki ngā taupori, heke iho i ngā reanga
• ki te tātari haehae i te pārongo, mā:
  • te whakatairite i ngā kōrero tuku iho mō te panonitanga o ngā momo, ki ngā whakamārama scientific hoki
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te wāhi ki te taiao me te wā hei auaha i ngā momo
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te tiri tauira, kōrero rānei mō te panonitanga o ngā momo o te rohe.

Te whiringa māori

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te mātakitaki, te whaihanga rānei i ngā pēhanga ki te whiringa o ngā momo (hei tauira, ko ngā mahi kirihuna)
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te wāhi ki ētahi huaira e ora ai, e whakaputa uri ai ngā kiritahi
• ki te tiki māramatanga, hei taki i ngā koringa, mā:
  • te marohi i ngā ara ki te tiaki i ngā nōhanga e hāpai nei i ngā huaira kanorau.

Te urutaunga

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te tūhura i te tau o ngā rauropi o te rohe ki tō rātou taiao
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te wāhi ki ngā urutaunga e noho ai ngā rauropi ki ētahi wāhi
• ki te tiki māramatanga, hei taki i ngā koringa, mā:
  • te marohi i ngā ara ki te tiaki, ki te haumanu rānei i ngā nōhanga
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te whakaatu i ngā tauira o te urutaunga mā roto i ngā tānga, i ngā tauira, i ngā kōrero ā-waha rānei.

Te kanorau koiora me te tangata

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te whakarōpū i ngā tipu me ngā kararehe i runga anō i ngā āhuatanga, i te nōhanga rānei
• ki te tātari haehae i te pārongo, mā:
  • te tūhono i ngā tikanga Māori me ngā pūrākau ki te whakarōpūtanga me te whakamahinga o ngā momo
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i ngā pānga o ngā panonitanga nōhanga ki ngā momo
• ki te tiki māramatanga, hei taki i ngā koringa, mā:
  • te marohi i ngā tikanga e toitū ai te whakamahinga rawa
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te waihanga i ngā tūtohi, i ngā whakaaturanga ā-waha, i ngā kōrero rānei mō te kanorau koiora.

Te Mōhiotanga

Ngā Pāhekohekotanga Matū 

E honoa ana ngā matū ki ngā whenua, ki ngā wai anō hoki i ahu mai ai. Ka whakaahuatia e ngā kōrero tuku iho te takenga mai me ngā āhuatanga o ngā matū, tae atu ki ngā tikanga Māori mō te tiki, mō te whakamahi, mō te whakahoki atu, i runga anō i ngā ara e hāpaingia ai te mauri.

Ki tā te Science, he mea hanga aua matū ki ngā pūmotu me ngā ngota, ā, mā te hanga, mā ngā pāhekoheko anō hoki e whakatauria ai ngā āhuatanga me ngā whanonga a tēnā, a tēnā. He maha ngā āhua o te matū — he totoka, he wē, he haurehu, he matū katote he tōpū te whanonga autōhiko (plasma). Ka panonitia pea te āhua mā ngā tukanga ā-tinana, mā ngā tauhohe matū rānei. Ā, i konei, ka hurinahatia ngā ngota hei rāpoi ngota hou, otirā, ka pūmau te maha o ngā ngota.

Hui tahi, mā ēnei tirohanga e tukuna ai ki te mokopuna ngā tikanga Māori me ngā whakamārama scientific mō ngā whanonga a ngā matū, me te take i pērā ai, mai i ngā panoni o ia rā ki ngā tukanga karihi i whai kaha ai te rā. Mā tēnei māramatanga e mātua whakamahia ai ngā matū i runga i te mātau, i runga hoki i te whakaute, e hāpaingia ai te mauri o te ao tūroa.

Ka mōhio te mokopuna:

Te hanga me ngā āhuatanga o te matū

• ka whakamahanatia ana, ka whakamātaohia ana rānei tētahi matū, tērā pea ka puta he panonitanga ka kitea e te karu, ā, tērā pea e taea aua panonitanga te hurikōaro, tērā rānei e kore e taea
• nā Robert Boyle (1627–1691) te hononga i whakakite i waenga i te paemahana me te pēhanga o roto i te haurehu, e mōhiotia nei ko Boyle’s Law. E kīia ana ko ia tētahi o ngā tāngata nāna i whakatū te mātai matū o ēnei wā.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

Te hanga me ngā āhuatanga o te matū

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te whakamātau i te whakamahana me te whakamātao i tētahi mea (hei tauira, te whakarewa i te tio, te whakatio i te wai)
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama ko ēhea ngā panonitanga ka taea te hurikōaro (hei tauira, ko te rewa), ko ēhea e kore e taea (hei tauira, ko te tahu)
• ki te tiki māramatanga, hei taki i ngā koringa, mā:
  • te matapaki i te whakamahinga, i runga i te haumaru me te whakaute, o te wera me te mātao i ngā mahi o ia rā
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te mauhanga me te whakaatu i ngā kitenga ki ngā hoahoa, ki ngā pūrongo ā-waha rānei.

Ka mōhio te mokopuna:

Te hanga me ngā āhuatanga o te matū

• ka pūmau te nui (te taumaha) o te matū ina panonitia tōna āhua, tae rā anō ki ngā whakawhitinga e ngaro ai te matū, ki tā te karu titiro.

Ngā tauhohe matū

• i ngā tauhohe matū katoa, kāore te taumaha tapeke o ngā matū e panonitia.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

Te hanga me ngā āhuatanga o te matū

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te whakamemeha, te whakaeto, te whakatōtā rānei i ngā matū, me te ine i te taumaha
• ki te tātari haehae i te pārongo, mā:
  • te tūhono i ngā kōrero tuku iho mō ngā panoni matū ki ngā mātakitakinga scientific
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te take, ki tā te karu titiro, ka ngaro te matū, engari kē ia, ka pūmau tonu tōna taumaha
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te whakaatu i ngā kitenga mā roto i ngā tūtohi, i ngā hoahoa, i ngā whakaaturanga ā-waha rānei.

Ngā tauhohe matū

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te whakahaere i ngā whakamātau whakahanumi e haumaru ana (hei tauira, te winika + te pēkena houra)
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama atu, ahakoa ka panoni te āhua o ngā matū, ka pūmau tonu te taumaha tapeke
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te tiri i ngā whakamārama, i ngā tauira hoki o ngā tauhohe matū.

Ka mōhio te mokopuna:

Te hanga me ngā āhuatanga o te matū

• ahakoa te tūmomo matū, e taea ana te wāwāhi ki ngā korakora, ā, nā te iti o aua korakora, e kore e kitea e te karu noa, heoi anō, kei reira tonu te matū, ka mutu, he ara tonu anō e kitea ai
• whakamahia ai ngā inenga o ētahi āhuatanga hei tautohu i ngā matū.

Ngā tauhohe matū

• ina whakahanumitia ngā matū e rua, neke atu rānei, ka puta pea tētahi matū hou, he rerekē ōna āhuatanga, engari ko te putanga o te matū hou nei, kei te āhua anō o ngā matū tīmatanga me te paemahana.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

Te hanga me ngā āhuatanga o te matū

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te whakamahi i ngā taputapu ki te mātakitaki i ngā āhuatanga o ngā matū (hei tauira, te mārō, te whakaataata)
• ki te tātari haehae i te pārongo, mā:
  • te whakatairite i ngā pūrākau mō te orokohanga mai o ngā matū ki ngā whakarōpūtanga scientific
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te noho tonu mai o ngā korakora tē kitea, me te pūmautanga o te matū
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te waihanga i ngā pūrongo, i ngā tauira rānei mō tā te mātanga pūtaiao tautohu i ngā matū.

Ngā tauhohe matū

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te whakamātau ki te whakahanumi i ētahi matū (hei tauira, te parāoa + te wai + te pēkena houra, me te whakatairite ki te parāoa + te winika + te pēkena houra), me te mātakitaki i ngā putanga
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te take ka puta mai ngā matū hou i ētahi hanumitanga, engari kāore e puta mai i ētahi atu
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te whakaatu i ngā putanga mā roto i ngā tānga, i ngā tauira, i ngā kōrero ā-waha rānei.

Te Mōhiotanga

Te Tōpana me te Nekehanga

He whakaaweawe tā te nekehanga me te tūwhena i ngā tōpana o te ao tūroa — tae atu ki ngā hau, ki ngā tai, ki te ao hoki e nekeneke ana. Ko ngā kōrero tuku iho e pūrongo ana i ēnei pāhekoheko, ā, koia hoki e ārahi ana i tā tātou whakamahi i ēnei ki te whakatere waka, ki te hangahanga, ki te hauhake me te kohi kai, ki te tiaki hoki i ngā tāngata me ngā wāhi.

Ki tā te Science, i hua mai aua āhuatanga anō i ngā tōpana — ko te tō ā-papa tērā, ko te autō tērā, ko te hiko tērā, ko te pānga ā-tinana tērā. Katoa ēnei, ka ngau ki ngā taonga, me te whakaaweawe i te neke, i te tūwhena rānei o aua taonga. Mā te rahi, mā te ahunga, mā te taurite hoki o aua tōpana e whakatauria ai mēnā rānei ka neke, ka tū, ka tūmau tonu rānei ngā taonga.

Mā te whakakotahi i ngā tirohanga e rua, ka ako te mokopuna ki te ine me te matapae i te neke. Waihoki, ka ākona hoki ngā wā me tū ki te mahi, me te āhua anō o te mahi, e whakautehia ai ngā pūnaha e whai wāhi atu ana. Ka tukua kia rere kōtui ngā tikanga Māori me ngā mātāpono scientific, ā, kia mahi ngātahi hoki ki ngā tōpana o te ao tūroa, tē ātete kē ai.

Kāore e whakaakona ēnei mōhiotanga i tēnei taumata.

Kāore e whakaakona ēnei mōhiotanga i tēnei taumata. 

Ka mōhio te mokopuna:

Ngā tōpana me te neke

• ka pā atu ia tōpana ki tētahi taonga, ā, he kaha tōna, he ahunga hoki tōna
• i te nuinga o te wā, he maha ngā tōpana e ngau ana ki te taonga e noho kau ana, engari, hui katoa aua tōpana, ko te kore te tōpana tapeke ki te taonga.

Ngā momo pāhekoheko

• ina pā ā-tinana ana tētahi taonga ki tētahi atu, he tōpana ka ngau atu i tētahi ki tētahi — arā, ko te waku, ko te kūtorotoro, ko ngā pana me ngā tō
• mō ngā tōpana hiko, autō, tō ā-papa hoki i waenga i ētahi taonga takirua, ehara i te mea me mātua pā ā-tinana aua taonga, tētahi ki tētahi
• i whakawhanaketia e Thomas Edison (1847–1931) ngā iahiko mō ngā rama, nāna hoki te pūrama ratarata i waihanga tuatahi mai. I a ia te mana waihanga mō te neke atu i te 1,000 hanga, ā, nāna te hangarau o ēnei wā i tino takahuri.

Ngā pūnaha ā-tinana

• panoni ai tētahi pūnaha ina neke te pūnaha i runga i tētahi ahunga, ina kōpiko haere, ina neke haere rānei mā roto i ngā tauira hurihuri.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

Ngā tōpana me te neke

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te whakamātau i ngā pana me ngā tō, me te ine i te ahunga me te kaha
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te take ka mau tonu te taonga ki te wāhi kotahi ina taurite ana ngā tōpana
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te tiri i ngā putanga ki ngā hoahoa, ki ngā pūrongo ā-waha rānei.

Ngā momo pāhekoheko

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te whakamātau i te waku i ngā mata rerekē, te whakamātau rānei i ngā autō
• ki te tātari haehae i te pārongo, mā:
  • te whakatairite i ngā pūrākau ki ngā tōpana scientific
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i ngā rerekētanga o te tōpana pā me te tōpana kore-pā
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te whakaatu i ngā kitenga mā roto i ngā tauira, i ngā tānga, i ngā kōrero ā-waha rānei.

Ngā pūnaha ā-tinana

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te mātakitaki i ngā hurihanga (hei tauira, ngā tārere, ngā tai) me te mauhanga i te neke
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te rerekētanga o ngā hurihanga i te neke torotika
• ki te tiki māramatanga, hei taki i ngā koringa, mā:
  • te tūhono i ngā mātakitakinga i ngā hurihanga ki ngā tikanga Māori (hei tauira, te maramataka)
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te tiri i ngā mātakitakinga i ngā hurihanga ki ngā hoapā, ki te whānau rānei.

Ka mōhio te mokopuna:

Ngā tōpana me te neke

• ki te kore e eke te tapeke o ngā tōpana e ngau ana ki te taonga ki te kore, tērā pea ka panoni te tere, te ahunga rānei o te neke o te taonga
• ka taea te mātakitaki me te ine ngā tauira o te neke o tētahi taonga i ngā horopaki rerekē; ina auau te tauira o te neke i mua, i runga i tērā, e taea ana te matapae te neke i muri.

Ngā momo pāhekoheko

• ka hua ake ngā rahinga o ngā tōpana, i ia horopaki, i ngā āhuatanga o ngā taonga, i te tawhiti hoki o tētahi i tētahi. Mō ngā tōpana i waenga i ngā autō e rua, ka hāngai ngā rahinga o ngā tōpana ki te aronga o tētahi ina whakatairitea ki tō tērā atu.
• ka ngau ana te tōpana tō ā-papa o te Ao ki tētahi taonga e tata ana ki te mata o Papatūānuku, ka tōia whakarotohia taua taonga ki te iho o te Ao
• i whakawhanaketia e te French Academy of Sciences (i ngā tau o te rautau 1790) te pūnaha ngahuru mō te taumaha, mō te roanga, mō te rōrahi hoki, nā konei i whakakotahingia ai ngā inenga puta noa i te pūtaiao, i te ahumahi, i te mātauranga anō hoki.

Ngā pūnaha ā-tinana

• tērā pea, ki tā te karu titiro, kāore tētahi pūnaha i te panoni, mēnā e ōrite ana, engari, e tauaro ana hoki, ngā pāpātanga o ngā tukanga e pā nei i roto tonu i taua pūnaha
• ka pā ohorere mai pea ngā panonitanga, ā, tērā pea he uaua te kitea.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

Ngā tōpana me te neke

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te ine i te tere, i te ahunga hoki o tētahi taonga ki ngā taputapu māmā
• ki te tātari haehae i te pārongo, mā:
  • te whakamāori i ngā pūrākau mō te neke (hei tauira, te whakatere waka) i te taha o ngā raraunga scientific
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te take ka panonitia te neke ina taurite-kore ngā tōpana
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te whakaatu i ngā matapae mō te neke mā roto i ngā tūtohi, i ngā kōrero ā-waha rānei.

Ngā momo pāhekoheko

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te whakamātau i ngā autō, me te tuku i ngā taonga kia taka, hei mātakitaki i te tō ā-papa
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te take e ngau ana te tō ā-papa ki ngā taonga katoa
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te tiri i ngā whakamārama mā roto i ngā tauira, i ngā pūrongo ā-waha rānei.

Ngā pūnaha ā-tinana

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te mātakitaki i ngā pūnaha ā-tinana pērā i te tārere, i te tipu rānei e tipu haere ana
• ki te tātari haehae i te pārongo, mā:
  • te tūhono i ngā kōrero tuku iho ki ngā hurihanga e mātakitakihia ana
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te take he tere te kitenga mai o ētahi panonitanga, heoi, ka tāria te kitenga o ētahi
• ki te tiki māramatanga, hei taki i ngā koringa, mā:
  • te whakahāngai i te mātau ki te tūwhena ki ngā horopaki o ia rā (hei tauira, te taurite i te waihanga whare)
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te waihanga whakaaturanga, pūrongo rānei mō ngā pūnaha i mātakitakihia.

Te Mōhiotanga

Te Pūngao

E mārama ana ko te pūngao, koia te mauri, koia te hau i roto i ngā mea katoa. Ka whakatuarātia e taua pūngao te taurite o te ao tūroa, ā, ka arahina hoki ngā tikanga ā-kaupeka, te katokato, te kohi i ngā rawa, me ngā mahi ōkawa anō hoki.

Ko te whakaahua a te Science i te pūngao, koia te āheinga ki te whakatutuki i te panonitanga. Ko ētahi o ōna āhua, ko te aho, ko te pōkākā, ko te neke, ko te oro. Ka whakawhitia te pūngao i waenga i ngā pūnaha, kāore e waihangatia, ā, tē taea te whakakore atu. Ka whai ēnei panoni — ahakoa kei ngā pūnaha mataora, kei ngā pūkaha, kei ngā tukanga māori rānei — i te mātāpono o te pūmau o te pūngao.

Mā te whakakotahi i ēnei tirohanga, ka mārama te mokopuna ki te neke haere o te pūngao i waenga i ngā tāngata, i ngā wāhi, i ngā matū anō hoki. Ka ako hoki ki te hāpai i ngā kōwhiringa e tiakina ai te mauri o tōna taiao. Ka whakakotahia nei ngā tikanga Māori ki te māramatanga scientific, hei ārahi i te whakamahinga pūngao i runga i te haepapa, i ngā tikanga whāomo anō hoki.

Kāore e whakaakona ēnei mōhiotanga i tēnei taumata. 

Kāore e whakaakona ēnei mōhiotanga i tēnei taumata. 

Kāore e whakaakona ēnei mōhiotanga i tēnei taumata. 

Kāore e whakaakona ēnei mōhiotanga i tēnei taumata. 

Ka mōhio te mokopuna:

Ngā tautuhinga o te pūngao

• kia tere ake te neke o tētahi taonga, ka nui ake tōna pūngao
• ka neke te pūngao i tētahi wāhi ki tētahi atu, mā te neke rā roto i te oro, i te aho, i te iahiko rānei.

Te pūmau me te whakawhitinga o te pūngao

• he hoa haere te pūngao ki ngā taonga nekeneke, ki te oro, ki te aho, ki te pōkākā anō hoki
• ina tūtuki ētahi taonga, tētahi ki tētahi:
  • ka whakawhitia pea te pūngao i tētahi taonga ki tētahi atu, ā, mā konei e panonitia ai te neke o tēnā, o tēnā
  • whakawhitia ai hoki ētahi pūngao ki te hau takiwā e karapoti ana i aua taonga — mā konei e whakamahanatia ai te hau takiwā, e whakaputaina ai te oro
• ka whakawhitia hoki e te aho te pūngao i tētahi wāhi ki tētahi atu (hei tauira, ko te pūngao e hahana mai ana i te rā, ka whakawhitia mai ki te Ao e te aho. Ka mitia taua aho, e whakamahanatia ai te whenua, te hau takiwā, ngā wai hoki o te Ao, ā, e tipu ai ngā tipu.)
• mō te wāhi ki te iahiko:
  • ka taea e te iahiko te whakawhiti te pūngao i tētahi wāhi ki tētahi atu
  • ka taea te iahiko te whakamahi, i tētahi ara kati, hei whakaputa i te neke, i te oro, i te pōkākā, i te aho rānei
  • i whakaputaina tuatahitia pea te iahiko i te whakawhitinga o te pūngao neke hei pūngao hiko (hei tauira, ka kōkirihia tētahi kapongao tāwhiro e te wai nekeneke, e whakaputaina ai ngā iahiko).

Te pūngao me ngā tōpana

• ina tūtuki ai ngā taonga e rua, ka whakawhitia e ngā tōpana pā te pūngao, e panonitia ai te neke o aua taonga
• ka ngau atu pea te tōpana o tētahi autō ki autō kē atu, ā, mā konei ka whakawhitia te pūngao i tētahi ki tētahi (hei tauira, ka puta ngā panonitanga i te neke) ahakoa kāore ngā taonga e pā ā-tinana rawa, tētahi ki tētahi
• nā Anders Celsius (1701–1744) te āwhata paemahana Celcius i waihanga mai, koia e whakamahia whānuitia ana hei ine i ngā panonitanga o te paemahana ki ngā tukanga ā-tinana, ā-matū hoki.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

Ngā tautuhinga o te pūngao

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te whakamātau i te whakaneke i ngā taonga, i ngā puna oro, i ngā puna aho hoki, e kitea ai te whakawhitinga o te pūngao
• ki te tātari haehae i te pārongo, mā:
  • te tūhono i ngā pūrākau ki ngā tauira o te pūngao i roto i te hau me te ngaru
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te take ka nui ake te pūngao ina tere ake te neke
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te tiri whakaaturanga, hoahoa rānei e whakaaturia ai te neke o te pūngao.

Te pūmau me te whakawhitinga o te pūngao

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te mātakitaki i ngā tūtukinga, i ngā mahi whakamahana, i te tukunga o te aho rānei, ki te whai haere i te neke o te pūngao
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te noho pūmau o te pūngao, ahakoa ka panonitia te āhua
• ki te tiki māramatanga, hei taki i ngā koringa, mā:
  • te tautohu i ngā ara e kaha ake ai te whāomotanga i te whakapaunga o te pūngao i te kura, i te kāinga rānei
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te whakaatu i ngā whakamātau, i ngā tauira rānei mō te whakawhitinga o te pūngao.

Te pūngao me ngā tōpana

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te whakamātau i ngā taonga e tūtuki ana tētahi ki tētahi, i ngā autō rānei, ki te mātakitaki i te whakawhitinga pūngao
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te neke o te pūngao i waenga i ngā taonga, i roto i ngā pāhekoheko e pā ā-tinana ai tētahi taonga ki tētahi atu, me ngā pāhekoheko kāore he pānga ā-tinana
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te whakaatu i ngā kitenga mā roto i ngā tauira, i ngā pūrongo ā-waha, i ngā hoahoa rānei.

Te Mōhiotanga

Ngā Ngaru

He tauira ā-tinana te ngaru, e whakaputaina ai ngā nekehanga o ngā tai me ngā oro, tae atu anō ki te pana o ngā tohu whakawhiti i te nuku roa i te whakaterenga waka. E whakaataria nei e ēnei nekehanga ngā hononga i waenga i ngā taiao hurihuri me te tangata.

Ki tā te Science, he tauira auau te ngaru, e whakawhitia ai te pūngao me te kore e neke o te matū, pērā i ngā ngaru o te wai, o te oro, o te hahana autōhiko anō hoki. Mā te mārama ki ngā āhuatanga o te ngaru — arā, te roa, te auau me te teitei — e pai ai te whakamārama i ngā āhuatanga māori, e pai ai hoki te whakawhanake i ngā hangarau taha whakawhiti kōrero, taha tairongo, taha tūhura anō hoki.

Mā ngā tirohanga e rua, e mōhio ai te mokopuna he tōpana ā-tinana, he taukaea hoki te ngaru. Ka ako ia ki te whakamāori, ki te whakamahi, ki te tiaki hoki i ngā ngaru, i runga anō i ngā tikanga Māori, me te whakahāngai hoki i te mōhiotanga scientific ki āna mahi auaha, i runga anō i te haepapa.

Ka mōhio te mokopuna:

Ngā āhuatanga o te ngaru

• i te wai hōhonu, ka hipa ana he ngaru, ka piki, ka heke te wai i te tauwāhi kotahi, kāore te wai e rere tahi atu me te ngaru — e kitea nei tēnei tūāhua i te pōito, i te manu rānei ka mārangaranga i te karetai
• ka tupana te ngaru i te mata, ka rere hoki mā roto i te wai, me te korenga e kawe atu i taua wai ki wāhi kē
• ko te āhua me te matū o te taonga e whakatau ana mēnā ka kārewa rānei, ka totohu rānei taua taonga.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

Ngā āhuatanga o te ngaru

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te mātakitaki i ngā taonga e kārewa ana, me te mauhanga i te whakaneke a te ngaru i aua taonga rā
• ki te tātari haehae i te pārongo, mā:
  • te whakatairite i ngā pūrākau, i ngā waiata rānei, e whakaahuatia nei te neke o te ngaru, ki ngā mātakitakinga
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te take e kārewa ai ētahi taonga, e totohu kē ai ētahi atu
• ki te tiki māramatanga, hei taki i ngā koringa, mā:
  • te matapaki i ngā tikanga haumaru ina noho atu, ina tata atu rānei te tangata ki ngā ngaru, ki te wai rānei
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te tiri tānga, tauira, pūrongo ā-waha rānei mō te neke o te ngaru.

Kāore e whakaakona ēnei mōhiotanga i tēnei taumata. 

Kāore e whakaakona ēnei mōhiotanga i tēnei taumata. 

Ka mōhio te mokopuna:

Ngā āhuatanga o te ngaru

• i te momo ngaru kotahi, tērā pea he rerekē te teitei o tēnā, o tēnā, me te tawhiti i waenga i ngā tihi o ngā ngaru (te roa o te ngaru)
• ina tūtaki ngā ara o ētahi ngaru, tērā pea, ka piri tahi aua ngaru, e puta ai he ngaru rahi ake, ka whakakorengia rānei tētahi e tērā atu, i runga anō i te hāngai mai o ngā tihi me ngā ngao o tēnā, o tēnā. I muri i te tūtakinga, ka haere tonu ia ngaru, kāore i panonitia e te whakawhitinga.
• nā te rū, ko ngā rū whakawhiti — arā, ko ngā tōiriiri ka rere mā roto i te kirinuku o te Ao.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

Ngā āhuatanga o te ngaru

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te whakatauira i ngā tauira o te ngaru ki te taura, ki te wai, ki ngā whaihanga rānei
• ki te tātari haehae i te pārongo, mā:
  • te whakatairite i ngā pūrākau ki ngā kōrero scientific mō ngā rū whakawhiti
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te take ka piri tahi ngā ngaru, ka whakakorengia rānei, ina tūtaki tētahi ki tētahi
• ki te tiki māramatanga, hei taki i ngā koringa, mā:
  • te tūhura i te wāhi ki te mōhiotanga ki te ngaru e pai ai te whakatere waka, te noho haumaru rānei ina pā he rū
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te whakaatu i ngā tauira, i ngā hoahoa, i ngā kōrero ā-waha rānei mō te whanonga a te ngaru.

Te Mōhiotanga

Te Pito o te Ao Raurangi

Ka mātau te tangata ki ngā nekehanga o te rā, o te marama, o ngā whetū, o te Ao anō hoki, mā te tātai arorangi me tōna hāngaitanga ki ngā ia o te whakatō kai, o te hauhake kai, o te kohi kai, o te whakatere waka, o ngā kaupapa whakanui anō hoki. Ko ngā tohu ā-rangi pērā i te rewanga o Matariki rāua ko Puanga e tohu ana i te huringa ā-kaupeka, ā, e ārahi nei i te mahi kiritōpū kia whakatuarātia tonutia te taurite o te taiao.

Ka whakaahuatia e te Science aua āhuatanga anō hei pānga o te huringa, o te tītaha, o te ara amio hoki o te Ao, e pūtakea nei ko te ao, ko te pō, ko ngā kaupeka hoki. Koinei hoki te pūtakenga mai o te neke o te marama, e whakaputaina ai ōna mata, e kūmea ai ngā tai. He poto noa ētahi hurihanga māori, he tino roa kē ētahi, mai i ngā tauira ā-rā me ngā tauira ā-kaupeka, ki ngā tūāhua ā-nuku e waihanga nei anō i te mata o te aorangi nei.

Hui tahi, mā ēnei tirohanga, ka tukuna ki te mokopuna te māramatanga Māori me te whakamārama scientific e mātau ai ia ki ngā tohu o te taiao, ki te matapae i te panonitanga, ki te whakatinana hoki i te kaitiakitanga, e toitū tonu ai aua ia ki ngā uri whakaheke.

Ka mōhio te mokopuna:

Te tātai arorangi

• mātakitaki ai te Māori i te tūnga o ngā whetū me te marama hei tātai haere i te wā, hei ārahi i te whakatō kai, i te hauhake me te kohi i te kai, hei tohu hoki i ngā tūāhua hira
• he kāhui whetū a Matariki, ā, he whetū kōhure a Puanga. Ka tohu ēnei whetū i te Tau Hou Māori, ka tohu anō hoki ka pēhea rā te kaupeka e haere ake nei, i runga anō i te wāhi noho o te tangata.
• ka tukua e ngā kōrero tuku iho ā-waha ngā mōhiotanga mō te tohu a te whetū i ngā panonitanga o te taiao, me te wāhi ki te whetū hei ārahi i ngā whanonga a te tangata
• ka noho tauira mai ngā kāhui whetū i te rangi, ā, ka putaputa mai ki tēnā wāhi, ki tērā wāhi, kaupeka atu, kaupeka mai
• i aro atu ngā tūpuna ki ngā whetū, e mārama ai ki a rātou ngā kaupeka, te wā me te whakatere waka
• ki ngā mahi a Tākuta Rangiānehu Mātāmua e pā ana ki te tātai arorangi Māori, ki a Matariki anō hoki

Te Ao me te whānau a tamanuiterā

• i ia rā, ka ara ake te rā, ka tō anō hoki, nā te mea e tāwhiro ana te Ao (e huri ana)
• nā ngā neke ā-rangi ko ētahi tauira e kitea ana e te karu, pērā i te panoni haere o ngā ātārangi i te awatea, me ngā āhua rerekē o te marama i te pō (ngā mata o te marama)
• ka rerekē haere hoki ngā tae me te muramura o ngā whetū.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

Te tātai arorangi

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te mātakitaki auau i ngā tūnga o ngā whetū me te marama, me te mauhanga i ngā panonitanga i te huringa o ngā kaupeka
• ki te tātari haehae i te pārongo, mā:
  • te whakatairite i ngā kōrero tuku iho, i ngā waiata, i ngā karakia rānei, e kōrero ana mō ngā whetū, ki ngā tauira i mātakitakihia
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te take ka puta mai ki te tirohanga kanohi, ka ngaro atu rānei, ētahi kāhui whetū i te roanga o ētahi kaupeka
• ki te tiki māramatanga, hei taki i ngā koringa, mā:
  • te whakahāngai i te mōhiotanga mō ngā whetū me te marama, hei whakamahere i ngā mahi ā-kaupeka a te akomanga, a te whānau rānei (hei tauira, te mahi māra kai)
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te tiri mahere, tauira, whakaaturanga ā-waha rānei, e tūhono ana i ngā mātakitakinga ki ngā tikanga Māori.

Te Ao me te whānau a tamanuiterā

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te mātakitaki me te mauhanga i ngā panonitanga o te ātārangi, o ngā mata o te marama, o ngā tae me te muramura anō hoki o ngā whetū
• ki te tātari haehae i te pārongo, mā:
  • te whakatairite i ngā pūrākau mō ngā nekehanga ā-rangi ki ngā whakamārama scientific
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te take, ki tā te karu titiro, ka ara ake te rā, ā, ka tō anō hoki
• ki te tiki māramatanga, hei taki i ngā koringa, mā:
  • te tūhono i ngā mātakitakinga ā-rangi ki ngā ritenga (hei tauira, te whakatipu māra kai i runga i tā te maramataka)
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te whakaatu i ngā kitenga ki ngā tūtohi māmā, ki ngā rātaka, ki ngā pūrongo ā-waha rānei.

Ka mōhio te mokopuna:

Te tātai arorangi

• ki ngā nekeneke o te whānau mārama, me ngā pānga o ōna huānga matua ki te ao tūroa
• ka amio te marama i te Ao, nā konei ko ngā mata o te marama.

Te Ao me te whānau a tamanuiterā

• kotahi te tāwhiro o te Ao i ia 24 hāora, nā konei ko te ao me te pō, ā, kotahi te amiotanga o te ao i te rā i ia tau, i puta ai ko ngā kaupeka
• kitea ai ngā aorangi ki te karu kau, ā, ka neke haere i te rangi pō. He rerekē ngā tauira o te neke haere a te aorangi, i ngā tauira o te neke haere a te whetū.
• he rā mamao te whetū — he rerekē te rahi, te muramura, te tae anō hoki — kei te āhua tonu o te tawhiti me te hanganga o tēnā, o tēnā
• i tautoko a Galileo Galilei (1564–1642), ki ngā mātakitakinga ki te karu whātata, i te tauira o Te Whānau a Tamanuiterā e noho rā ko te rā ki tōna pokapū. I orokotūhura ia i ētahi marama o Pareārau, i ngā mata hoki o Kōpū. I whakaaturia hoki e ia ko te kiato, koia tētahi āhuatanga o te matū e taea ana te ine, ā, nāna ētahi whakamātau i whakahaere ki ngā taonga e taka ana, ki te neke anō hoki.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

Te tātai arorangi

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te whakatauira i te ara amio o te marama mā te whakamahi i ngā rauemi o te akomanga ki te whakaatu i ngā mata o te marama
• ki te tātari haehae i te pārongo, mā:
  • te whakamāori i ngā kōrero tuku iho e tūhono ana ki ngā neke ā-rangi
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te aranga ake o ngā mata o te marama i tōna ara amio
• ki te tiki māramatanga, hei taki i ngā koringa, mā:
  • te aro ki te maramataka hei matapaki i ngā tikanga e toitū ai te hauhake me te kohi i te kai
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te whakaatu i ngā tauira, i ngā kōrero rānei e tūhonoa ai ngā whakamārama tuku iho ki ngā whakamārama scientific.

Te Ao me te whānau a tamanuiterā

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te mātakitaki me te mauhanga i ngā panonitanga o te ātārangi, o ngā mata o te marama, o ngā tae me te muramura anō hoki o ngā whetū
• ki te tātari haehae i te pārongo, mā:
  • te whakatairite i ngā pūrākau mō ngā nekehanga ā-rangi ki ngā whakamārama pūtaiao
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te take, ki tā te karu titiro, ka ara ake te rā, ā, ka tō anō hoki
• ki te tiki māramatanga, hei taki i ngā koringa, mā:
  • te tūhono i ngā mātakitakinga ā-rangi ki ngā ritenga (hei tauira, te whakatipu māra kai i runga i tā te maramataka)
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te whakaatu i ngā kitenga ki ngā tūtohi māmā, ki ngā rātaka, ki ngā pūrongo ā-waha rānei.

Ka mōhio te mokopuna:

Te tātai arorangi

• he tino rerekē te rahi o tēnā whetū, o tēnā whetū, me tōna tawhiti i te Ao
• he whetū te rā, ā, he rahi ake, he muramura ake hoki tōna āhua i ērā atu whetū, nā te mea he tata ake ki te Ao
• ka iri mai ngā whetū ki ngā tauira e kīia nei he kāhui whetū, ā, he kaitohu ēnei mō te whakatere waka
• nā ngā mātakitakinga tōtika a te tangata, nā ngā taputapu hoki, kua waihangatia ētahi mahere whetū e tika ana, e whai taipitopito ana anō hoki.

Te Ao me te whānau a tamanuiterā

• nā te amio o te Ao i te rā, me te amio o te marama i te Ao, ka tahi, nā te huringa o te Ao ki tētahi pou tāwhirowhiro i waenga i tōna pito whakararo me tōna pito whakarunga, ka rua, ka hua mai ko ētahi tauira e āta kitea ana e te tangata, tae atu ki ēnei:
  • te ao me te pō
  • ngā panonitanga ā-rā, ā-kaupeka hoki, mō te āhua ki te roanga me te aronga o ngā ātārangi
  • ngā mata o te marama
  • ngā tūnga rerekē o te rā, o te marama me ngā whetū i ngā wā rerekē o te rā, o te marama me te tau
• kitea ai ki te karu kau ētahi o ngā hanga o Te Whānau a Tamanuiterā
• ka panoni haere ngā tūnga o ngā aorangi i te rangi pō, i a rātou e amio haere ana i te rā, ā, kāore e kitea atu ana i te Ao i ngā wā katoa
• nā te huringa o te Ao, ki te titiro atu, ka neke ngātahi ngā whetū i te rangi.

Te hītori o te Ao

• kua huri te āhua o te Ao i te takanga o te wā. Mā te mārama ki te whanaketanga mai o ngā hanganuku, ki te ngawhere (ka wāwāhia ki ngā wāhanga iti ake), ki te ngāhorohoro hoki (ka kawea ki wāhi kē atu), e hīkarohia ai te hītori o te hanganuku o nāianei.
• whakakitea ai e ngā tauira o ngā hanganga toka ā-rohe, ā-takiwā, ā-ao hoki, ngā panonitanga i te takanga o te wā, nā runga anō i ngā tōpana o te Ao, pērā i te rū
• ko te noho mai me te tauwāhi o ētahi tūmomo mātātoka, e tohu nei i te raupapa i waihangatia ai ngā paparanga toka. He kōrero kei ngā porowhita rākau me ngā iho tio o ngā awa kōpaka, e titiro whakamuri ai, e āhua mōhio anō ai tātou ki te hītori pātata o te āhuarangi o te Ao.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

Te tātai arorangi

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te whakatairite i te rahi me te muramura o ngā whetū, mā te whakamahi i ngā mātakitakinga, i te pūmanawa rorohiko rānei
• ki te tātari haehae i te pārongo, mā:
  • te whakamāori i ngā pūrākau mō te whakatere waka, me te tūhono atu i aua pūrākau ki ngā kāhui whetū i te rangi
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te take, ki tā te karu titiro, he rahi ake te rā i ngā whetū mamao
• ki te tiki māramatanga, hei taki i ngā koringa, mā:
  • te whakahāngai i te mōhiotanga mō ngā whetū ki te whakamahere i ngā mahi whakatere waka māmā (hei tauira, te ahunga)
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te whakaatu i ngā kōrero mō te whakatere waka, i ngā whakamārama scientific hoki.

Te Ao me te whānau a tamanuiterā

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te mauhanga i ngā tauira ā-rā me ngā tauira ā-kaupeka o te rā, o te marama me ngā whetū
• ki te tātari haehae i te pārongo, mā:
  • te tūhono i ngā pūrākau me te maramataka ki ngā huringa ā-rangi o ngā kaupeka
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te pūtakenga mai o ngā tauira e kitea ana i ngā neke o te Ao
• ki te tiki māramatanga, hei taki i ngā koringa, mā:
  • te whakahāngai i te mōhiotanga ā-rangi ki ngā maramataka a te kura, a te hapori rānei
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te whakaputa tauira, hoahoa, pūrongo ā-waha rānei mō ngā hononga i waenga i te Ao, te marama me te rā.

Te hītori o te Ao

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te mātai i ngā hanganuku o te rohe, i ngā tīpakonga toka rānei, me kore e kitea ngā tohu o te panonitanga
• ki te tātari haehae i te pārongo, mā:
  • te whakatairite i ngā kōrero ā-waha mō ngā rū, mō ngā hūnga rānei ki te taunakitanga ā-nuku
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te wāhi ki ngā tukanga māori hei auaha i te whenua
• ki te tiki māramatanga, hei taki i ngā koringa, mā:
  • te whai wāhi atu ki ngā kaupapa a te akomanga mō te takatū ki te aituā, mō te manaaki rānei i te whenua
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te waihanga i ngā whakaaturanga ā-ataata, ā-waha rānei e tūhono ana i te aronuku o te rohe ki ngā kōrero tuku iho.

Te Mōhiotanga

Te Manawataki o te Ao Raurangi 

He pūnaha mataora te Ao, he whenua, he wai, he hau takiwā, he hanga mataora hoki ōna wāhanga. He mea tūhonohono ēnei pūnaha, tētahi ki tētahi, he tainekeneke hoki, ā, koia ēnei ko ngā hanga e taratarai mutunga kore nei i te taiao i te takanga o te wā, mā roto mai i ngā koringa a ngā tōpana me ngā āhuatanga māori.

I te Science, ka kīia aua pūnaha ko te ao ā-nuku, ko te ao ā-wai, ko te kōhauhau, ko te ao koiora, e pāhekoheko nei, tētahi ki tētahi, mā te hurihanga o te matū me te rere o te pūngao. I roto i te wā ā-nuku, kua auaha nei aua pāhekoheko i ngā hanganuku, kua whakaaweawe i te āhuarangi, kua kōkiri hoki i te kuneroa o te hanga mataora.

Hui tahi, mā ēnei tirohanga e kite ai te mokopuna, ehara i te mea he whaitua wehe kē te whenua, te wai, te hau takiwā, te mataora, engari kē ia, he wāhanga tēnā me tēnā nō te hanga kotahi e noho kōtuitui nei. Me mātua mārama ēnei hononga e whakatuarātia ai te taurite o te taiao.

Ka mōhio te mokopuna:

Te tātai arorangi

• he tauutuutu te hononga o te tangata ki te whenua; he wāhanga te tangata nō te taiao, ā, me mātua hāpai ake e te tangata te kaitiakitanga.

Ngā pūnaha o te Ao

• he whakapapa e here nei i ngā āhuatanga katoa o ngā pūnaha o te Ao; he mauri ō tēnā, ō tēnā, ā, he hononga tauutuutu i waenga i tēnā, i tēnā, he hononga me mātua maimoa.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

Te tātai arorangi

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te mātakitaki i te tūhono o te whenua, o te wai me ngā hanga mataora, tētahi ki tētahi, i tōna taiao pātata
• ki te tātari haehae i te pārongo, mā:
  • te tūhono i ngā whakataukī, i ngā kōrero tuku iho rānei mō te whenua, ki ngā mahi o ia rā
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te take me mātua manaaki te tangata i te whenua, inā hoki, he kawenga i ahu mai i te whakapapa
• ki te tiki māramatanga, hei taki i ngā koringa, mā:
  • te uru atu ki ngā mahi kaitiakitanga a te akomanga, a te whānau rānei (hei tauira, te mahi māra, te manaaki i te manga)
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te tiri i ngā whakaaturanga ā-waha, ā-tuhi, ā-ataata rānei mō te hononga tauutuutu o te tangata ki te taiao.

Ngā pūnaha o te Ao

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te whakamahere i ngā hononga i waenga i te whenua, i te wai, i te hau takiwā me te hanga mataora, tētahi ki tētahi
• ki te tātari haehae i te pārongo, mā:
  • te whakamāori i ngā kōrero tuku iho e whakaahuatia ai te mauri o ngā pūnaha o te Ao
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te honohono o ngā wāhanga katoa o ngā pūnaha o te Ao, tētahi ki tētahi
• ki te tiki māramatanga, hei taki i ngā koringa, mā:
  • te tūtohu i ngā ara hei whakatuarā i te taurite o ngā pūnaha hauropi o te rohe
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te whakaatu i ngā hoahoa, i ngā tauira rānei, e kitea ai ngā hononga i waenga i ngā whaitua o te Ao.

Ka mōhio te mokopuna:

Te tātai arorangi me ngā pūnaha o te Ao

• e noho tina nei ngā panonitanga o te taiao ki ngā tikanga tuku iho me ngā tikanga whakahaere rawa a ngā tūpuna
• ko tētahi āhuatanga o te mātauranga Māori, ko te hōhonu o te mātakitaki i ngā panonitanga o te whenua, heke iho i ngā reanga maha — e whakaaturia mai nei ki ngā tapawāhi, ki ngā pūrākau, ki ngā whakataukī hoki e whakaahua ana i ngā huringa taiao
• ki ngā rū me te ahi tipua, me ngā pānga ka puta i ērā
• ka ārahi nei te maramataka Māori i a tātou, e toitū ai tā tātou pāhekoheko atu ki ngā pūnaha māori.

Te wāhi ki te wai 

• kitea ai te wai i te nuinga o ngā wāhi o te Ao: hei wairehu; hei kohu, hei kapua rānei i te kōhauhau; hei ua, hei hukarere rānei e heke iho ana i ngā kapua; hei tio, hei hukapapa, hei wai e rere ana i te whenua, i roto i te moana anō hoki; hei wainuku hoki i raro i te mata o te Ao 
• ka auahatia te āhua o te whenua e te rerenga whakararo o te wai i te tuawhenua ki te moana 
• kei te moana te tino nuinga o te wai e wātea mai ana i te Ao. Kei ngā awa kōpaka, kei raro anō hoki i te whenua te nuinga o te wai māori; he iti noa iho te wai māori kei ngā manga, kei ngā roto, kei ngā repo, kei te kōhauhau hoki. 

Te huarere me te āhuarangi 

• ko te huarere, ko te rerenga kētanga i ia meneti, i ia rā rānei, o te āhua o te kōhauhau i tētahi rohe. 

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

Te tātai arorangi me ngā pūnaha o te Ao

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te mauhanga i ngā panonitanga ki ngā hanganuku, ki ngā kaupeka, ki ngā rawa rānei
• ki te tātari haehae i te pārongo, mā:
  • te whakatairite i ngā kōrero tuku iho mō ngā rū me ngā puia ki ngā kōrero scientific
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te wāhi ki te maramataka e toitū ai tā tātou pāhekoheko ki te taiao
• ki te tiki māramatanga, hei taki i ngā koringa, mā:
  • te whakamahi i te mōhiotanga ki te maramataka ki te ārahi i te whakatō kai, i te hauhake me te kohi kai, i ngā hurihanga whakatā rānei, o te kura, o te whānau rānei
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te whakapuaki i ngā tapawāhi me ngā kōrero e whakaahuatia ai ngā huringa taiao.

Te wāhi ki te wai

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te tūhura i tēnā, i tēnā o ngā āhua o te wai, me te tūhura hoki i te wāhi ki te wai hei auaha i te whenua o te rohe
• ki te tātari haehae i te pārongo, mā:
  • te whakamāori i ngā waiata, i ngā pūrākau rānei mō te wai, me te whakatairite atu ki ngā whakaahuahanga scientific
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te take e rerekē ana te wāteatanga mai o te wai, ki tēnā wāhi, ki tērā wāhi
• ki te tiki māramatanga, hei taki i ngā koringa, mā:
  • te marohi i ngā ara e āta whakamahia ai te wai i te kura, i te kāinga rānei
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te waihanga mahere, hoahoa rānei mō ngā arawai o te rohe, me te wāhi ki tēnā, ki tēnā o aua arawai.

Te huarere me te āhuarangi

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te mauhanga i ngā mātakitakinga i te huarere i ia rā (te paemahana, te hau, te hekenga ua)
• ki te tātari haehae i te pārongo, mā:
  • te tūhono i ngā tohu o te maramataka ki te huarere e kitea ana
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i ngā rerekētanga o te huarere o te wā poto i te āhuarangi o te wā roa ake
• ki te tiki māramatanga, hei taki i ngā koringa, mā:
  • te takatū ki ngā āhuatanga huarere o ia rā i roto i ngā mahi a te kura
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te whakaatu i ngā pūrongo huarere ki ngā hoapā, mā roto i ngā tūtohi, i ngā tohu rānei.

Ka mōhio te mokopuna:

Ngā rawa me ngā pūnaha o te Ao

• ko ēnei e whai ake nei ngā pūnaha matua o te Ao:
  • ko te ao ā-nuku (te toka totoka, te toka rewa, te oneone, me ngā waipara)
  • ko te ao ā-wai (te wai me te tio)
  • ko te kōhauhau (te hau)
  • ko te ao koiora (ngā koiora, tae atu ki te tangata)
• he maha ngā tūmomo pāhekoheko a ēnei pūnaha e pāngia ai ngā matū me ngā tukanga o te mata o te Ao
• ka whakatuarātia e te moana ngā tini tūmomo pūnaha hauropi me ngā tini tūmomo rauropi, ka auahatia e te moana ngā hanganuku, ka whakaawetia hoki e ia te āhuarangi
• ka pāhekoheko ngā hau me ngā kapua o te kōhauhau ki ngā hanganuku, ā, nā konei ko ngā tauira o te huarere
• ka whai wāhi te hekenga ua ki te auahatanga o te whenua, ā, ka pāngia ngā tūmomo hanga mataora o te rohe
• ka wāwāhitia e te wai, e te tio, e te hau, e ngā rauropi mataora, e te tō ā-papa hoki, ngā toka, ngā oneone me ngā waipara ki ngā korakora iti ake, ā, ka whakanekehia haeretia aua korakora
• ka pāngia ngā pūnaha o te Ao e ngā mahi a te tangata, ka pāngia hoki ngā pāhekoheko a ngā pūnaha i te mata o te Ao
• ki ngā mahi a Tā Heke-nuku-mai-ngā-iwi Puhipi Busby, he tautōhito ki ngā rerenga mā runga i te moana me te whakatere ā-whetū i te waka.

Te mātai papaneke

• ko ngā wāhi e tū ai ngā pae maunga, ngā awarua hōhonu o te moana, ngā hanga o te papa moana, ngā rū me ngā puia, e ū ana ki ētahi tauira
• ka tū te nuinga o ngā rū me ngā puia ki ngā tāhei, ko te nuinga o aua tāhei kei ngā rohenga i waenga i ngā paparahi me ngā moana. Tū mai ai ngā mekameka maunga matua ki roto anō o te paparahi, ka tata rānei ki ngā tapa o te paparahi.
• he wāhi ki ngā mahere e tautohua ai ngā āhuatanga ā-whenua, ā-wai hoki i ngā wāhi e nohoia ana e te tangata, ā, i ērā atu wāhi o te Ao
• ka mauhangatia e ngā mātanga pūtaiao ngā tauira o te huarere ka puta i tēnā wā, i tērā wā, i tēnā wāhi, i tērā wāhi, e pai ai tā rātou matapae ka pēhea rā te huarere hei ngā rangi kei mua i te aroaro

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

Ngā rawa me ngā pūnaha o te Ao

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te whakatauira i ngā pāhekoheko i waenga i ngā pūnaha o te Ao (hei tauira, te hurihanga wai, te ngāhorohoro)
• ki te tātari haehae i te pārongo, mā:
  • te whakamāori i ngā kōrero tuku iho e hāngai ana ki te huarere me te whenua
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te pāhekoheko a ngā pūnaha o te Ao, tētahi ki tētahi, e pūtakea mai ai ngā panonitanga e kitea ana e te tangata
• ki te tiki māramatanga, hei taki i ngā koringa, mā:
  • te tautohu i ngā ara e whakaitihia ai e te tangata ngā pānga kino ki ngā pūnaha o te Ao
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te waihanga i ngā whakaaturanga, i ngā tauira rānei mō ngā pāhekoheko a ngā pūnaha o te Ao.

Te mātai papaneke

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te whakamahi i ngā mahere hei tautohu i ngā āhuatanga ā-whenua, ā-wai rānei, me ngā whaitua o ngā rū me ngā puia
• ki te tātari haehae i te pārongo, mā:
  • te whakatairite i ngā pūrākau ki ngā taunakitanga mō ngā rū
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te take ka ū ngā rū me ngā puia ki ētahi tauira
• ki te tiki māramatanga, hei taki i ngā koringa, mā:
  • te matapaki i te noho takatū ki ngā pūmate māori
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te whakaatu i ngā mahere pūmate o te rohe, i ngā pūrongo ā-waha rānei, mō te nekehanga papaneke.

Te Mōhiotanga

Te Taura Tāngaengae ki te Ao Raurangi

He taura anō e here ana i te tangata ki te taiao. Nō konei ngā haepapa e whakahau nei i a tātou kia urupū tonu ki te tiaki i te taiao. Me mātua whakaata ā tātou whakatau mō te whakamahinga o te whenua, o te wai, o ērā atu rawa anō hoki, i ā tātou kawenga hei kaitiaki mō te ao tūroa.

E whakaū nei te Science i te tū a te tangata hei ringa panoni nui, ko ā tātou mahi e panoni nei i te āhuarangi, i ngā horanuku, i ngā pūnaha hauropi hoki, ā, i ētahi wā, nā aua mahi rā ka piki te auau me te kaha o ngā pūmate māori. E whakatuarātia ai te ao koiora, me mātua mārama tātou ki ngā āhuatanga e pā nei ki ngā pūnaha o te Ao, me whakahaere hoki tātou i ngā rawa i runga i te haepapa.

Hui tahi, ko tā ēnei tirohanga e tohu mai nei ki te mokopuna, ko te oranga o te tangata me te hauora o te taiao, e kore e taea te wehe, ā, mā ā tātou kōwhiringa o tēnei rā e auaha te manawaroa o ngā pūnaha o te Ao ka waiho iho ki ngā uri whakaheke.

Ka mōhio te mokopuna:

Ngā pūmate māori

• arā ētahi panonitanga ka pā ohorere mai ki tō tātou nei taiao, ā, he uaua te matapae
• nā John Dalton (1766–1844) i marohi te hurihanga ā-wai me te ariā karihi. Nā āna mahi ki te mātai huarere me te mātai matū i kōkiri whakamua te māramatanga o te huarere me te matū.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

Ngā pūmate māori

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te mātakitaki i ngā tauira o te panonitanga ohorere i te rohe (hei tauira, ngā āwhā, ngā horowhenua), me te mauhanga i ngā pānga
• ki te tātari haehae i te pārongo, mā:
  • te tūhono i ngā pūrākau, i ngā whakataukī rānei mō ngā pūmate māori ki ngā wheako ake o te mokopuna
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te take he uaua te matapae i ngā tūāhua ohorere
• ki te tiki māramatanga, hei taki i ngā koringa, mā:
  • te matapaki i ngā kaupae māmā e noho haumaru ai te tangata ka pā ana ngā panonitanga ohorere
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te tiri i ngā mātakitakinga i ngā pūmate, i ngā ariā haumaru hoki ki ngā hoapā, ki te whānau rānei.

Ka mōhio te mokopuna:

Ngā pūmate māori

• he maha ngā pūmate māori ka takea mai i ngā tukanga māori o te Ao, ehara i te mea ko te tangata te takenga mai
• tē taea e te tangata, e ngā hapori te aukati ngā pūmate māori, heoi, arā ētahi mahi e taea ana me kore e kauparea atu te mate nui, mā te whakamahere me te whakariterite.

Ngā pānga o te tangata ki ngā pūnaha o te Ao

• ka rerekē te taiao i ngā mahi a te tangata, ā, ka raru pea te tipu me te kararehe i ngā pānga
• kei te āta kori ake ētahi tāngata ki te tiaki i te Ao.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

Ngā pūmate māori

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te tautohu i ngā tini tūmomo pūmate māori (hei tauira, ngā rū, ngā waipuke)
• ki te tātari haehae i te pārongo, mā:
  • te whakatairite i ngā kōrero Māori mō ngā pūmate ki ngā whakamārama scientific
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te take ka puta māori mai ngā pūmate
• ki te tiki māramatanga, hei taki i ngā koringa, mā:
  • te whakaharatau, te hoahoa rānei i ngā mahere pūmate o te akomanga (hei tauira, ngā whakaharatau mō te pānga mai o te rū)
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te tuku i ngā kōrero haumaru mō ngā pūmate ki ētahi atu.

Ngā pānga o te tangata ki ngā pūnaha o te Ao

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te mātakitaki i ngā tauira o ngā pānga o te tangata (hei tauira, te para, te whakatō, te parahanga)
• ki te tātari haehae i te pārongo, mā:
  • te whakatairite i ngā tikanga Māori ki ngā tikanga tiaki taiao o nāianei
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te kino, i te pai rānei o ētahi mahi a te tangata mō te taiao
• ki te tiki māramatanga, hei taki i ngā koringa, mā:
  • te whai wāhi atu ki tētahi kaupapa kaitiakitanga i te kura, i te hapori rānei
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te tiri i ngā pānui whakaahua, i ngā waiata, i ngā whakaaturanga rānei mō te manaaki i te Ao.

Ka mōhio te mokopuna:

Ngā pūmate māori 

• ka hua mai ētahi pūmate i ngā tukanga māori (hei tauira, i ngā rū, i ngā tainiwhaniwha, i ngā hūnga puia, i te huarere taikaha, i ngā waipuke, i te ngāhorohoro takutai)
• tē taea e te tangata te whakakore katoa atu ngā pūmate māori, heoi, e taea ana ētahi mahi te whai hei whakaiti i ngā pānga.

Ngā pānga o te tangata

• he nui ngā pānga o ngā mahi a te tangata i roto i te ahuwhenua, i te ahumahi me ngā mahi noa o ia rā, ki te whenua, ki te ururua, ki ngā manga, ki ngā moana, ki te hau, ā, tae rawa atu ki tuarangi rā anō
• e mahia ana ētahi mahi e ngā tāngata me ngā hapori hei tiaki i ngā rawa me ngā taiao o te Ao (hei tauira, ko te whakatika i te parakaingaki, ko te whakaiti i te nui o ngā matū e whakamahia ana, ko te here ā-waeture i ngā puna parahanga pērā i ngā mea e tukua ana e ngā wheketere me ngā punahiko, i te wai anō hoki ka rere noa i ngā mahi ahuwhenua).

Te panonitanga āhuarangi ā-Ao 

• e mahana haere ana te Ao i runga i te piki haere o ngā paemahana o te ao, ko ngā mahi a te tangata te takenga matua, me te aha, kua puta ko ētahi panonitanga ki te āhuarangi 
• ki te piki haere tonu te paemahana toharite o te Ao, he nui ngā pānga ka puta ki ngā oranga o te tangata me ērā atu rauropi
• ka pāngia te tangata e te panonitanga āhuarangi, ā, he maha ngā ara e urupare ai te tangata ki te panonitanga āhuarangi.
   

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

Ngā pūmate māori

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te rangahau i te hītori o ngā pūmate o te rohe, me te tautohu i ētahi tauira o roto i aua pūmate
• ki te tātari haehae i te pārongo, mā:
  • te whakatairite i ngā tohu o te maramataka ki ngā matapae scientific
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te take tē taea e te tangata te aukati ngā pūmate, heoi anō, ka taea ngā pānga te whakaiti
• ki te tiki māramatanga, hei taki i ngā koringa, mā:
  • te hoahoa i ngā mahere noho takatū mā tōna whānau, mā tōna kura rānei
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te whakaatu i ngā mahere mō ngā pūmate o te rohe, te whakaatu rānei i ngā tauira e whakaaturia ai ngā tūraru me ngā kaupae mō te noho haumaru.

Ngā pānga o te tangata

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te tūhura i ngā tauira o ngā pānga o te tangata ki te rohe, ki te ao whānui hoki
• ki te tātari haehae i te pārongo, mā:
  • te arotake i ngā kōrero me te taunakitanga o ngā pānga kino me ngā pānga pai o te tangata me āna mahi
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i ngā panonitanga ki te taiao ka hua ake i ētahi mahi a te tangata (hei tauira, te whakaiti parahanga, te whakatō kai)
• ki te tiki māramatanga, hei taki i ngā koringa, mā:
  • te uru atu, te ārahi rānei i tētahi kaupapa toitūtanga i te kura, i te hapori rānei
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te tiri i ngā mahere mahi, i ngā kōrero rānei mō te whakaiti i ngā pānga o te tangata me āna mahi.

Te paonitanga āhuarangi ā-Ao

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te tūhura i ngā tohu o te panonitanga āhuarangi i te rohe (hei tauira, kua wera ake ngā raumati, e neke haere ana ētahi momo)
• ki te tātari haehae i te pārongo, mā:
  • te whakatairite i ngā pūrākau, i ngā tikanga Māori rānei, e whakaahuatia nei ngā huringa āhuarangi o mua, ki ngā raraunga āhuarangi scientific
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te wāhi ki te mahi a te tangata i roto i te panonitanga o te āhuarangi
• ki te tiki māramatanga, hei taki i ngā koringa, mā:
  • te hoahoa i ngā mahi paku nei hei whakaiti i ngā pānga ki te āhuarangi (hei tauira, te whakamōkito para)
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te tiri i ngā kitenga mō te panonitanga āhuarangi mā roto i ngā tauira, i ngā whakaaturanga ā-ataata, i ngā kōrero rānei.

Te Mōhiotanga

Hauropi Oranga Taketake 

He tukanga mataora te neke o te matū me te rere o te pūngao, e ū ana ki te whakatuarā i ngā hurihanga e whakahokia ai ngā taiora ki te whenua, e whakahoungia ai ngā wai, e whakatauritea ai hoki te pūngao i roto, i waenga anō i ngā pūnaha hauropi. Kei ngā kōrero tuku iho, kei ngā maramataka me ngā tikanga tuku iho ēnei tauira — arā, ngā panonitanga ā-kaupeka o ngā momo, te whakahaumakotanga o te oneone, te whakahounga o ngā puna kai — e hāpaingia ai te mauri o ia pūnaha.

Ka whakaahuatia e te Science aua tukanga anō mā roto mai i ngā māwhaiwhai kame me ngā hurihanga hauropi. Ka kapohia te aho e te tipu, ka whakawhitia hoki te hau takiwā me te wai, ā, ka riro hei matū tonu nō te tipu. Ka neke haere te pūngao mā roto i ngā kaiwhakaputa, i ngā kaikame me ngā kaiwhakapopo. Ka pūmau te matū me te pūngao, ahakoa he iti noa iho ka tukuna atu i ia tūārere.

Hui tahi, ko tā te mātauranga Pūtaiao me tā te Science e tohu mai nei, e whirinaki ana te hauora o ngā pūnaha hauropi ki te taurite o ēnei hurihanga. He tino taonga tonu te kaitiakitanga e toitū tonu ai ngā pūnaha hauropi ki ngā uri whakaheke.

Ka mōhio te mokopuna:

Ngā hurihanga o te matū me te pūngao

• ko ngā mea e matea ana e ora ai tātou, ā, ehara i te tipu, i te kararehe rānei, e kīia ana ko te ‘matū’
• arā ētahi mea e matea ana e te rauropi e ora ai te rauropi.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

Ngā hurihanga o te matū me te pūngao

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te tūhura i ngā tauira o te matū (hei tauira, te wai, te hau takiwā, ngā kohuke) e matea ana e te hanga mataora
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te take e matea ana ētahi mea, e ora ai te rauropi
• ki te tiki māramatanga, hei taki i ngā koringa, mā:
  • te matapaki i ngā ara e manaakitia ai ngā rawa pērā i te wai, i te oneone hoki
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te tiri i ngā kitenga mā roto i ngā tānga, i ngā tūtohi, i ngā pūrongo ā-waha rānei.

Ka mōhio te mokopuna:

Ngā hurihanga o te matū me te pūngao

• ko ngā mea e matea ana e ora ai tātou, ā, ehara i te tipu, i te kararehe rānei, e kīia ana ko te ‘matū’
• he rauropi mataora te moroiti, ā, he wāhi ki aua moroiti e ora ai tātou
• ko Guy Penny, he kaimātai matawhenua, he kaipūkaha hoki e aro ana tāna mahi ki ngā pūnaha pūngao whakahou a te hapori me te whakamahinga rawa e toitū ana.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

Ngā hurihanga o te matū me te pūngao

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te tautohu me te whakaahua i te matū e huri haere ana i waenga i te tipu me te kararehe (hei tauira, te wai, ngā haurehu, ngā kohuke)
• ki te tātari haehae i te pārongo, mā:
  • te whakamāori i ngā kōrero tuku iho e miramirahia ai te wāhi ki ngā hanga mataora tē kitea (hei tauira, ngā moroiti i te oneone)
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te wāhi ki ngā moroiti hei hāpai ake i te ora, mā te hangarua i te matū
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te whakaatu i ngā tauira o ngā hurihanga matū, mā roto i ngā hoahoa, i ngā whakaaturanga ā-waha rānei.

Ka mōhio te mokopuna:

Ngā hurihanga o te matū me te pūngao

• ka huri haere te matū i waenga i te hau takiwā me te oneone. Ka huri haere hoki te matū i waenga i te tipu, te kararehe me te moroiti, i runga i te ora haere me te mate haere o aua rauropi.
• ka riro i te rauropi ngā haurehu, te wai me ngā kohuke i te taiao, ā, whakahokia ai te matū para ki te taiao.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

Ngā hurihanga o te matū me te pūngao

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te whakatauira i te hurihanga o te matū i waenga i te hau takiwā, te oneone, te tipu, te kararehe me te moroiti
• ki te tātari haehae i te pārongo, mā:
  • te whakatairite i ngā pūrākau me ngā tikanga Māori mō ngā hurihanga ora ki ngā ariā scientific
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te take ko te hangaruatanga o te matū tētahi tino taonga e taurite ai te pūnaha hauropi
• ki te tiki māramatanga, hei taki i ngā koringa, mā:
  • te whai wāhi atu ki ngā kaupapa mahi wairākau, māra kai, manaaki wai rānei
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te waihanga pūrongo, hoahoa, whakaaturanga ā-waha rānei e whakaaturia ai ngā hurihanga o te matū me te pūngao.

Te Mōhiotanga

Te Pānga o te Pūngao 

He mauri te pūngao e honoa ana ki te rā, ki ngā tōpana māori, ki te whenua hoki. Ka whakaaweawe tēnā me tēnā i te hanganga, i te rokirokinga, i te tukunga hoki o te pūngao ki te taiao. I mōhio anō ngā tūpuna, ko te pūngao e maoa ai ngā kai, e mahana ai hoki ngā ngāwhā, koia anō e āki ana i ngā au moana. Waihoki, ko taua pūngao anō tērā e whakakaha nei i a tātou, e whakatuarā nei anō i te ora o ngā hanga mataora katoa.

I tohu mai te maramataka me ngā tikanga tuku iho i ngā wā e tika ana mō te kohi kai, mō te whakatō kai, me te whāomoomo rawa. I mātau ō tātou tūpuna, mā te āta whakapau i te pūngao i runga i te whāomo e tiakina ai te tangata me te taiao.

Ka whakaahuatia e te Science aua ariā anō mā ngā tukanga pērā i te takakame ā-aho, i te tukupūngao me te ngingiha, e whakawhitia ai te pūngao moe o te kai, o te kora, me ētahi atu matū hei pōkākā, hei nekehanga, hei aho rānei. Ahakoa tē taea te waihanga, te whakakore rānei te pūngao, ka taea te āhua te panoni, ā, tērā ka iti iho tōna whai take ina ngaro atu hei pōkākā.

Ko tā ngā tirohanga ao e rua e tohu tahi mai ana, e tōtika ai te whakamahinga o te pūngao, me kawe ake i runga i te taurite, i te whāomo, me te aro ki te haepapa whakawhiti reanga. Mā te tū hei kaitiaki, ka hāpaingia e tātou ngā kōwhiringa pūngao e whakatuarātia ai te ora, e tiakina ai ngā pūnaha hauropi, e whakaitihia anō ai hoki te para ki ngā uri whakaheke.

Ka mōhio te mokopuna:

Ngā tukanga pūngao i te Ao o ia rā

• he maha ngā āhua o te pūngao
• rokirokitia ai te pūngao ki ngā pūhui pērā i te kai
• ka huri haere te pūngao mā roto i ngā pūnaha — ka rere nei i waenga i ngā hanga mataora, i ngā pūnaha ā-tinana me ngā taiao, me te pūmau tonu o te nui o te pūngao.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

Ngā tukanga pūngao i te Ao o ia rā

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te mātakitaki i ngā tauira o te pūngao ki ōna āhua rerekē (hei tauira, te wai nekeneke, te pōkākā, te aho, te kai)
• ki te tātari haehae i te pārongo, mā:
  • te tūhono i ngā pūrākau mō te pūngao ki ngā tauira o ngā tukanga pūngao e mātakitakihia ana
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te neke o te pūngao i waenga i ngā hanga mataora, i ngā pūnaha me ngā taiao
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te waihanga hoahoa, whakaaturanga ā-waha rānei, e whakaaturia ai te hurihanga o te pūngao mā roto i ngā pūnaha.

Kāore e whakaakona ēnei mōhiotanga i tēnei taumata.

Kāore e whakaakona ēnei mōhiotanga i tēnei taumata. 

Ka mōhio te mokopuna:

Ngā tukanga pūngao i te Ao o ia rā

• whakamahia ai te kīanga ‘whakaputa pūngao’ hei whakaahua i te huringa o te pūngao moe ki te āhua e hiahiatia ana e tutuki ai tētahi mahi
• ka wetekina he pūngao i te nakunakunga o te kai, i te tahunga hoki o te kora. Ina ‘whakamahi’ pūngao ai te mīhini, te kararehe rānei, i te nuinga o te wā ka whakawhitia te pōkākā ki te taiao pātata, e mahana ai taua taiao pātata.
• ko te pūngao ka wetekina mā te tahu kora, mā te nakunaku kai rānei, ko tōna tīmatanga, ko te pūngao i tukua e te rā. Ka kapohia taua pūngao e te tipu, mā te tukanga matū e waihangatia ai te matū o te tipu (ki te hau takiwā me te wai). (Te ripa: I tēnei taumata, ka whakatakina te kapohanga o te pūngao o ngā hihi o te rā e te tipu, engari, kāore ngā taipitopito o te takakame ā-aho e whakaurua mai.)
• nā Anders Celsius (1701–1744) te āwhata paemahana Celcius i waihanga mai, koia e whakamahia whānuitia ana hei ine i ngā panonitanga o te paemahana ki ngā tukanga ā-tinana, ā-matū hoki
• nā Jean-Baptiste Joseph Fourier (1768–1830) i whakawhanake te ariā o te kawenga pōkākā, nāna hoki i whakaara te raupapa Fourier, i tū mai ai hei mea waiwai ki te mātai ahupūngao, ki te mātai pūkaha, ki te tukatuka tohu anō hoki.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

Ngā tukanga pūngao i te Ao o ia rā

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te tūhura i ngā tauira o te huringa o te pūngao (hei tauira, te tahu i te kora, te kai i te kai, te whakamahi mīhini)
• ki te tātari haehae i te pārongo, mā:
  • te whakatairite i ngā tikanga Māori mō te kai, mō te ahi rānei, ki ngā whakamārama scientific mō te whakawhitinga o te pūngao
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te take kāore te pūngao e waihangatia mai, engari kē, ka whakawhitia i tētahi āhua ki tētahi atu
• ki te tiki māramatanga, hei taki i ngā koringa, mā:
  • te marohi i ngā ara e pūmahara ake ai te whakamahinga o te pūngao i te kura, i te hapori rānei
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te tiri i ngā kitenga mā roto i ngā hoahoa, i ngā tauira, i ngā kōrero ā-waha rānei mō ngā puna pūngao me ngā whakawhiti pūngao.

Te Mōhiotanga

Ngā Taonga Taketake o te Ao Tūroa

Ehara i te mea he rawa noa iho te wai, te whenua, te hau takiwā, te ngahere, te moana — he mauri, he mana tō tēnā, tō tēnā. Nā ngā mahi a te tangata, nā ō tātou hononga hoki ki aua rawa, ka hua ko te wāteatanga mai me te ranea o ngā taonga o te ao tūroa.

I kitea e ngā tūpuna, e ārahi ana ngā tukanga ā-nuku me ngā manawataki o te maramataka i te āhua o te whenua, i te rere o te wai, i te mahora hoki o ngā rawa. Kei ngā kōrero tuku iho e mau ana ngā kōrero mō te ranea me te pūhore, mō ngā tūāhua i panonitia ai ngā horanuku, mō ngā tikanga hoki e whakahaerehia ai ngā rawa i runga i te pūmahara.

Ka whakamāramatia ēnei tukanga e te Science mā te mātai i te hanganga o ngā toka, i te tohanga o ngā rawa, i te hurihanga o ngā pūmotu i te ao koiora, i te ao ā-wai, i te kōhauhau me te ao ā-nuku. Ko tāna hoki e whakaū nei, he maha ngā rawa ka mimiti rawa ā tōna wā, he pāhikahika te mahora, ka pāpāngia hoki e te panonitanga māori, e te mahi hoki a te tangata.

Mā te whakakotahi i te mātauranga Pūtaiao me te Science e kitea ai, ehara te whakamahinga rawa i te whakatau hangarau noa iho — engari kē ia, he herenga ā-ahurea, ā-hauropi hoki. I tā tātou tū hei kaitiaki, me aro ki ngā kōwhiringa e whakatauritea ai ngā mea e matea ana e tātou ki te hauora o te taiao, e kaha ai, e toitū tonu ai ngā pūnaha hāpai-mataora o te aorangi nei ki ngā uri whakaheke.

Kāore e whakaakona ēnei mōhiotanga i tēnei taumata. 

Kāore e whakaakona ēnei mōhiotanga i tēnei taumata. 

Kāore e whakaakona ēnei mōhiotanga i tēnei taumata. 

Kāore e whakaakona ēnei mōhiotanga i tēnei taumata. 

Ka mōhio te mokopuna:

Ngā rawa o te ao tūroa

• ka ahu mai i ngā puna māori te katoa o ngā matū, te pūngao me ngā kora e whakamahia ana e te tangata, ā, he huhua tonu ngā pānga ka puta ki te taiao i aua whakamahinga. Ka wana ake anō ētahi rawa i te takanga o te wā, heoi, kāore i te pērā ētahi atu.
• he nui te pānga o ngā hanga mataora ki ngā āhuatanga ā-tinana o ō rātou takiwā
• he maha ngā momo toka, kohuke hoki, ka waihangatia ki ngā whaipara o te rauropi, ka panonitia rānei e ngā mahi a te rauropi
• ki ngā mahi a Tara McAllister i te mātai hauropi wai māori, tae atu ki te huakita takakame ā-aho ki te wai māori.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

Ngā rawa o te ao tūroa

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te tautohu me te mauhanga i ngā tauira o ngā matū, o te pūngao, o ngā kora hoki, e ahu mai ana i ngā puna māori
• ki te tātari haehae i te pārongo, mā:
  • te whakatairite i ngā tikanga Māori me ngā pūrākau e whakaahuatia ai te orokohanga mai o ngā rawa, ki ngā whakamārama scientific
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te pānga o te hanga mataora ki ngā āhuatanga ā-tinana o ō rātou taiao
• ki te tiki māramatanga, hei taki i ngā koringa, mā:
  • te matapaki i ngā ara e whakamahia ai e te tangata ngā rawa whakahou i runga i te haepapa, e whakaitihia ai hoki ngā pānga ki ngā rawa whatungarongaro
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te waihanga i ngā whakaaturanga, i ngā hoahoa, i ngā kōrero ā-waha rānei, mō te ahunga mai me te whakamahinga o te toka, o te kohuke, me ētahi atu rawa.