Ngā Whenu

Te Taiao Mauri Ora
Ngā Rawa Taiao
Te Ao Raurangi
Toitū te Taiao

Te Toi Mokopuna Kua tū te mokopuna hei kaitiaki urupū, aro pū anō hoki ki te anamata.	Ka tiaki, ka whakaora te mokopuna i te mauri o tōna taiao pātata, o tōna taiao whānui ake hoki, mā roto i ngā kaupapa koringa. Ka whai ara tūturu ki te whakatinana i te kaitiakitanga. Ka tūhura hoki te mokopuna i te taupuhipuhi o ngā momo, i te manawaroa o ngā pūnaha hauropi, i ngā pānga hoki o te tangata ki te taurite o te rerenga mataora.
Te Whenu Te Taiao Mauri Ora	E herea tahitia ana ngā hanga mataora katoa ki te whakapapa, ā, mā te mauri o tēnā, o tēnā e whakatuarātia ai te taurite o te katoa. Mātakitakihia ai e te Māori ngā tohu i te whanonga a ngā manu, a ngā ika, a ngā tipu hoki, hei ārahi i te hauhake kai me ērā atu kohinga kai, hei ārahi hoki i ngā mahi tiaki i te whenua. Ko te kanorau koiora, ko ngā māwhaiwhai kame, ko te manawaroa o te pūnaha hauropi tā Science hei whakaahua i ēnei tauira. Ko tā ngā tirohanga e rua e whakaū nei, ko te noho ora o te taiao me ngā mea katoa e noho tahi ana ki te taiao, he haepapa kiritōpū tonu. Waihoki, mā te ngaronga o te kanorau koiora e ngoikore ai te kaha urutau o ngā pūnaha hauropi, me te aha, me uaua ka toitū.

Rauropi Ora, Kāwai Ora

Te Mōhiotanga Rauropi Ora, Kāwai Ora	Ko ngā āhuatanga katoa, ko ngā mea mataora, ko ngā mea mataora-kore hoki, he wāhanga hira nō te taiao. Kei tēnei hononga ā-whakapapa, ā-mauri hoki te pūngao e whakatuarātia nei te taurite o te katoa. Kei roto i ngā pūranga hītori ngā kitenga mō te tipu, te whakaputa uri, me te taunekeneke a ngā rauropi ki ō rātou taiao. E whakaahuatia ana e te Science aua tauira anō mā roto kē i te hanga me te wāhi ki ngā pūnaha mataora — mai i ngā ngota me ngā rāpoi ngota, ki ngā pūtau me ngā pūtautau, ki ngā taupori me ngā pūnaha hauropi. Hui tahi, ko tā ēnei tirohanga e whakaatu mai nei, he mea nahanaha te hanga o te ao koiora, he mea honohono hoki, ā, kei tēnā, kei tēnā rauropi tōna ake pīkaunga, tōna ake haepapa hoki, e ora ai ngā rauropi katoa o te taiao.

Kia eke te 6 marama

Ka mōhio te mokopuna: Te hanga me te mahi he hanga mataora ētahi mea e karapoti nei i a tātou, ā, kāore i te pērā ētahi atu. Te tipuranga me te whanaketanga ko ētahi hanga, ka tīmata mai i te mea paku, nāwai ā, ka tipu kia nui ake.	Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio: Te hanga me te mahi ki te tūhura i te ao tūroa, mā: te whakamahi i ōna tairongo ki te whakatau iho ko ēhea ngā mea he neke, he tipu, he urupare te mahi, ā, ko ēhea ngā mea kāore e pērā. Te tipuranga me te whanaketanga ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā: te tiri i ngā mātakitakinga tōmua (hei tauira, ko tā te kākano, he pipihi) ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā: te tohu ā-ringa, te kōrero rānei mēnā he hanga mataora tētahi mea, he mataora-kore rānei.
Te Tau 1
Ka mōhio te mokopuna: Te hanga me te mahi ki ngā ingoa e hāngai ana ki te taiao he mauri anō tō ngā mea mataora-kore. Te tipuranga me te whanaketanga ko te puāwai o ētahi tipu, ko te tangi rānei a ētahi manu, koia te waitohu ki te Māori kua tae ki te wā mō te whakatō, mō te hauhake, mō te kohi rānei i ētahi kai he hanga mataora te kararehe, te tipu hoki, he paku noa i te tīmatanga, nāwai ā, ka rahi haere he kaimātai aronuku a Tākuta Charles Alexander Fleming (1916–1987), ko tāna whakarerenga iho ki te Science, kei te mātaitanga o ngā manu mataora, o ngā mātātoka tawhito anō hoki. Te rere o te matū me te pūngao ahakoa he aha te hanga mataora, arā ētahi mea e mātua hiahiatia ana e ia e ora tonu ai, e tipu ai ia.	Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio: e hanga me te mahi ki te tūhura i te ao tūroa, mā: te āhukahuka ki ngā tikanga tapa e pā ana ki te taiao (hei tauira, ngā wāhanga o te harakeke). Te tipuranga me te whanaketanga ki te tūhura i te ao tūroa, mā: te whakaahua i ngā mea e mātua hiahiatia ana e te hanga mataora e tipu ai ia ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā: te mātakitaki me te kite i te tipuranga me te panonitanga o te hanga mataora i te takanga o te wā. Te rere o te matū me te pūngao ki te tūhura i te ao tūroa, mā: te tūhura i te ariā nei: ahakoa he aha te hanga mataora, arā ētahi mea e matea ana e ia e ora tonu ai, e tipu ai ia.
Te Tau 2
Ka mōhio te mokopuna: Te hanga me te mahi whāia ai e te Māori te hanga o te tipu hei whakatau i te whakamahinga whakamāramatia ai e ngā pūrākau te rironga mai o ētahi āhuatanga motuhake i ētahi kararehe, i ētahi tipu arā ētahi rauropi ka āhua ōrite pea ngā wāhanga, engari he rerekē te whakamahinga o aua wāhanga, he rerekē nō ngā mea e matea ana me te taiao o tēnā, o tēnā i whakaahuaria e Theophrastus (c.371–287 BCE) ngā āhua me ngā hanga o te tipu. Whakamahia ai āna tuhinga mātai tipu hei torohanga matua i roto i ngā rautau maha. Te tipuranga me te whanaketanga ka tipu te katoa o ngā tipu me ngā kararehe — ka rerekē haere te āhua me te rahi. Te rere o te matū me te pūngao ko te hau takiwā, ko te wai me te kai (te aho rānei, mehemea he tipu) ētahi mea e matea ana e ngā hanga mataora katoa, e tipu ai, e ora ai ko tā te kararehe kai he tipu, he kararehe anō rānei, ā, ko tā te tipu he whakamahi i te aho me te wai, mā reira kē e tipu ai.	Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio: Te hanga me te mahi ki te tūhura i te ao tūroa, mā: te whakatairite i ō tētahi rauropi hanga ki ō ētahi atu, he ōrite pea ngā wāhanga, engari he rerekē te whakamahinga, i runga i ngā mea e matea ana, i runga hoki i te taiao o tēnā, o tēnā (hei tauira, ngā pakihau o ngā tamariki a Tāne, a Tangaroa). Te tipuranga me te whanaketanga ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā: te mātakitaki i te tipuranga e kitea ana i te katoa o ngā tipu me ngā kararehe. Te rere o te matū me te pūngao ki te tūhura i te ao tūroa, mā: te tūhura i te ahunga mai o te kai a te kararehe, me te whakaaro ake ki te ahunga mai o te kai a te tipu, i runga anō i te mōhio kāore te tipu e kai i ētahi atu rauropi.
Te Tau 3
Ka mōhio te mokopuna: Te hanga me te mahi huia katoatia te whenua, te wai me te hau takiwā, koia tēnā ko te Ao. Ka tukua e te rangi te hau takiwā me te aho. Nā rāua tahi ko tō tātou nei taiao, e ora ai, e tipu ai hoki tātou. he hanga ō te tipu, ō te kararehe, e tutuki ai ngā mea e matea ana e tēnā, e tēnā momo ka arahina te kararehe e ōna tairongo ki te rapu i te kai me te wai, ā, whakamahia ai ngā wāhanga o tōna tinana ki te kato, ki te hopu, ki te kai, ki te ngaungau hoki i te kai e tipu ai te tipu, me mātua whai i te hau takiwā, i te wai, i ngā kohuke (kei te oneone), me te aho he kawenga motuhake tā ia hanga o waho, e hāpaingia ai te ora he hanga ō te tipu, ō te kararehe e ora ai rātou i ngā taiao rerekē i tino mōhio te Māori ki ngā hekenga me ngā urutaunga ā-hanga o ngā tamariki a Tāne, a Tangaroa, ā, e hira ana ngā mea nei hei puna kai ā-kaupeka. Te tipuranga me te whanaketanga ki te Māori, ko te puāwai o ētahi tipu, ko te tangi rānei a ētahi manu, hei tohu i te wā mō te whakatō, mō te hauhake, mō te kohi rānei i ētahi kai he hurihanga ora tō ngā hanga mataora katoa. He āhuatanga hira o te hurihanga ora te whakaputa uri, ā, mā konei e toitū ai te momo. he rerekē te āhua o te whakaputa uri ki te kararehe, ki te tipu hoki, ā, he rerekē hoki ki tēnā, ki tēnā o ngā kararehe, ki tēnā, ki tēnā o ngā tipu tipu ai ngā rauropi hei kātua, e whakaputa uri ai te rauropi nā Gregor Mendel (1822–1884) te mātai ira i whakatū, rā roto i āna whakamātau i te iranga tuku iho i ngā tipu pī, i poua ai ngā ture o te tukunga iho. Te rere o te matū me te pūngao ka whai pūngao, taiora hoki te kararehe mā te kai i ngā tipu, i ētahi atu kararehe rānei whakamahia ai e te tipu te whitinga o te rā, te wai me ngā taiora i te oneone, hei waihanga i tāna ake kai ka tukua e te kai te pūngao e hiahiatia ana e neke ai, e tipu ai, e ora ai hoki te rauropi ko tā te meka kai, he mauhanga i te rere o te matū me te pūngao, i tīmata mai ai i te rā. Te tukunga iho ko ētahi āhuatanga kei ngā kiritahi katoa o tētahi momo, heoi, he maha tonu ngā rerekētanga o tēnā, o tēnā o ngā kiritahi ko ētahi āhuatanga he tukunga iho i ngā mātua, ā, ko ētahi atu ka whakaaweawetia e te taiao.	Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio: Te hanga me te mahi ki te tūhura i te ao tūroa, mā: te whakamārama i te wāhi ki te āhua, ki te hanga hoki o ngā wāhanga o waho o te rauropi, e ora ai te rauropi ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā: te tūhura i ngā hononga i roto i te taiao, tae atu ki te tipu, te ora, te panoni hoki o ngā hanga mataora (hei tauira, te kirihuna, ngā akaaka, te waewae rapa). Te tipuranga me te whanaketanga ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā: te whakaahua i ngā hurihanga ora o ngā rauropi e tino kitea ana, me te wāhi ki te whakaputa uri (hei tauira, ko te puāwaitanga o te pōhutukawa i te mutunga o te kōanga, i te tīmatanga o te raumati rānei, arā, i te Whiringa-ā-rangi ki te Hakihea, koia e tohu ana i te wā pai mō te kohi i ētahi kaimoana) ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā: te whakamahi hoahoa, tauira rānei hei whakaatu i ngā hurihanga ora. Te rere o te matū me te pūngao ki te tūhura i te ao tūroa, mā: te kimi me te whai māramatanga ki ngā hononga kai me ngā hiahia, taha pūngao (hei tauira, ka whirinaki te kararehe ki te tipu, ā, ka whirinaki te tipu ki te kararehe e oti pai ai te ruinga hae). Te tukunga iho ki te tūhura i te ao tūroa, mā: te āhukahuka ki ngā mea e ōrite ana me te rerenga kētanga i waenga i ngā kiritahi o te momo kotahi.

Te Whakaora Pūnaha Hauropi

Te Mōhiotanga Te Whakaora Pūnaha Hauropi	He kōtuituinga mataora ngā pūnaha hauropi, e whiriwhiri nei i te tini hononga i waenga i te tangata me ngā hanga mataora katoa. He mauri e rere ana i ngā kōtuituinga nei, e here nei i ngā mea ora ki ngā mea kāore i te ora, e whakatuarā nei hoki i te taurite puta noa i te taiao. E tātai haere ana ngā kōrero tuku iho i ngā panonitanga ki ngā momo, ki ngā kaupeka, ki te āhuarangi hoki, me te ārahi anō i ngā mahi tiaki taiao. E whakaahuatia nei e te Science aua pūnaha anō, mā te rere o te pūngao, mā ngā hurihanga matū, mā te manawaroa hoki o ngā hapori e noho kōtuitui nei. Hui tahi, ko tā ēnei tirohanga e whakaū nei, ko te oranga o tēnā, o tēnā o ngā pūnaha hauropi, e whirinaki ana ki te hauora o te katoa, ā, me mātua noho ko te kaitiakitanga hei ārahi i ā tātou mahi, ahakoa iti, ahakoa rahi.

Kia eke te 6 marama

Ka mōhio te mokopuna: Ngā hononga taupuhipuhi he taratahi te noho a ētahi rauropi, ā, ko ētahi atu he noho ā-rōpū.	Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio: Ngā hononga taupuhipuhi ki te tūhura i te ao tūroa, mā: te waiho mā ōna tairongo e whakaatu mai mēnā e noho tahi ana ngā rauropi (ā-rōpū), e noho wehe ana rānei (taratahi) ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā: te whakapuaki (ki te tohu ā-ringa, ki te kupu rānei) i ōna kitenga mō te noho taratahi, mō te noho tahi rānei a ngā kararehe, a ngā tipu rānei.
Te Tau 1
Ka mōhio te mokopuna: Ngā hononga taupuhipuhi e whirinaki ana te kararehe ki ngā tipu, ki ētahi atu kararehe rānei hei kai māna nā Alfred Brehm (1829–1884) i mauhanga ngā mātakitakinga o ngā whiringa kai me ngā whanonga kai a ngā kararehe. Nā āna tuhinga i paingia ai te mātai kīrehe me ngā mātai kararehe i Ūropi.	Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio: Ngā hononga taupuhipuhi ki te tūhura i te ao tūroa, mā: te mātakitaki i tā tētahi hanga mataora kai i tētahi atu (hei tauira, te kai a te ngāngara i te tipu) ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā: te tiri i ngā ariā māmā mō te kai a wai i a wai atu.
Te Tau 2
Ka mōhio te mokopuna: Ngā hononga taupuhipuhi ko ngā nōhanga, ko ngā wāhi e pāhekoheko ai te rauropi ki rauropi kē atu, e kitea ai hoki ngā rawa e ora ai te rauropi. Te tainekeneke me te manawaroa o te pūnaha hauropi ka panoni haere ngā wāhi e noho ai ngā tipu, ngā kararehe; i ētahi wā, ka āta panoni haere, ā, i ētahi wā, he wawe te panonitanga ki te wera rawa, ki te mātao rawa rānei te kararehe, ki te kore rānei e kitea e ia te nui o te kai, o te wai, o te hau takiwā rānei e mātua hiahiatia ana, tērā pea ka hemo nā Whakaotirangi (Tainui) (ngā tau o te rautau 1300) te kūmara i kawe mai ki Aotearoa, ā, he wāhi ki a ia i te whakawhanaketanga o te ahumāra o Poronīhia. Nā tana mōhio ki ngā whenua me ngā wāhi e tipu ai te kūmara i angitu ai te whakatipu kūmara ki Aotearoa.	Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio: Ngā hononga taupuhipuhi ki te tūhura i te ao tūroa, mā: te āta kite i ngā nōhanga rerekē e pātata ana ki a ia (hei tauira, he māra, he manga), te kite hoki i ngā kararehe me ngā tipu e noho ana ki reira. Te tainekeneke me te manawaroa o te pūnaha hauropi ki te tātari haehae i te pārongo, mā: te tautohu, i roto i ngā kōrero tuku iho, i ētahi tauira o te panoni o te taiao, ā, ka ahatia ngā hanga mataora ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā: te whakaahua i te pānga o ngā panonitanga i te paemahana, i te kai, i te wai rānei, ki ngā wāhi e nohoia ana e te kararehe.
Te Tau 3
Ka mōhio te mokopuna: Ngā hononga taupuhipuhi i ahu mai ngā hanga mataora o te taiao Māori i te pūnaha takirua ko te oranga o te kararehe, kei tōna wāhi noho tonu; koia te takenga mai o ngā mea e matea ana e ia, tae atu ki te kai, te wai, te tāwharau me te paemahana tika he tipu kē, he wāhi noho kē e tino tika ana mōna, nā te mea he rerekē ngā mea e matea ana e tēnā, e tēnā mō te taha ki te kai, ki ngā kohuke, ki ngā hihi anō hoki o te rā. Ngā hurihanga o te matū me te pūngao ka hua ake i te taiao ngā matū katoa e matea ana e te rauropi e tipu ai, e ora ai ia ko te nuinga o aua matū ka ahu mai i ngā rauropi, ā, ka whakamahia anō e ētahi atu rauropi. Te tainekeneke me te manawaroa o te pūnaha hauropi ko te hapori, koia te rōpū rauropi e noho tahi ana, e pāhekoheko tahi ana i te wāhi kotahi e honoa ana ngā āhuatanga katoa o te pūnaha hauropi — ki te panonitia tētahi wāhanga, ka pāngia ko ērā atu wāhanga. Te kanorau koiora me te tangata arā ētahi momo nā te tangata i kōkuhu mai, ka tūkino i ngā pūnaha hauropi māori.	Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio: Ngā hononga taupuhipuhi ki te tūhura i te ao tūroa, mā: te whakatauira i te taupuhipuhi māmā (hei tauira, te tūhono i te tipu ki te taiao e tino pai ana mōna). Ngā hurihanga o te matū me te pūngao ki te tūhura i te ao tūroa, mā: te mātakitaki i tā ngā kaiwhakapopo (hei tauira, te noke, te hekaheka) hangarua i te matū. Te tainekeneke me te manawaroa o te pūnaha hauropi ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā: te whakamārama i ngā āhuatanga tērā pea ka puta mēnā ka tangohia tētahi momo i tētahi māwhaiwhai kame māmā. Te kanorau koiora me te tangata ki te tiki māramatanga, hei taki i ngā koringa, mā: te matapaki me te mahi i ngā koringa iti nei hei tiaki i ngā pūnaha hauropi o te rohe (hei tauira, te manaaki i ngā tipu taketake) ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā: te tiri i ngā tauira māmā o ngā māwhaiwhai kame, me te kōrero mō te pānga o ngā panonitanga taiao ki ngā hanga mataora.

Hekenga Koiora, Huanga Kanorau

Te Mōhiotanga Hekenga Koiora, Huanga Kanorau	Nō te kāwai heke kotahi ngā hanga mataora katoa, ā, i roto i ngā reanga maha, kua ahuahungia mai e te taiao, e ngā wāhi, e ngā hononga hoki. E kōrerotia ana ngā urutaunga i ngā pūrākau, i ngā waiata, i ngā pūrongo ā-hītori hoki, e mau ai ngā kōrero mō ngā panonitanga koiora i te takanga o te wā. Ki tā te Science, koia te kuneroa koiora, e whakaūngia nei e ngā taunakitanga kua tīkina atu i ngā mātātoka, i ngā ira, i ngā mātakitakinga hoki i te whiringa māori. Ko tā aua tukanga e whakakite mai nei, ko te heke mai o ētahi momo i te tupuna kotahi, otirā, he kanorau ngā āhua, he rerekē hoki te mahi a tēnā momo, a tēnā momo. Hui tahi, mā ēnei tirohanga e kite ai te mokopuna he taonga tonu te kanorau koiora, koia te hua o te urutaunga me ngā hononga i te takanga o te wā — ā, me mātua tiaki tōna mauri e pūmau tonu ai te taonga nei ki ngā uri whakaheke.

Kia eke te 6 marama

Torohia Te Whakaora Pūnaha Hauropi	Torohia Te Whakaora Pūnaha Hauropi
Te Tau 1
Torohia Te Whakaora Pūnaha Hauropi	Torohia Te Whakaora Pūnaha Hauropi
Te Tau 2
Ka mōhio te mokopuna: Te kāwai heke kotahi me te kanorau tērā te wā i noho ai ētahi tipu, kararehe hoki ki te Ao kua kore e kitea i ēnei rā (hei tauira, ko ngā mokonui). Heoi anō, arā ētahi momo e ora ana ināianei (hei tauira, ko ngā mokomoko) e āhua rite ana ki aua momo kua whatungarongaro. nā Joan Wiffen (1922–2009) ngā mātātoka mokonui tuatahi i āta hahu ake, i orokotūhura i Aotearoa. Nā āna mahi i tipu ai te māramatanga ki te ao tuauri whāioio i Aotearoa nei.	Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio: Te kāwai heke kotahi me te kanorau ki te tūhura i te ao tūroa, mā: te titiro ki ngā whakaahua, ki ngā tauira, ki ngā mātātoka rānei o ngā tipu, o ngā kararehe, me te kite i ngā ōritenga, i ngā rerekētanga hoki ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā: te tiri i ngā ariā māmā mō te ōrite o te āhua o ētahi hanga mataora ki te āhua o ētahi atu o tua whakarere.
Te Tau 3
Ka mōhio te mokopuna: Te kanorau koiora me te panonitanga taiao he mea tuku iho te mōhiotanga taiao ki ngā uri whakaheke he āwhina kei ngā ōritenga, kei ngā rerekētanga hoki e tautohua ai ngā momo whakaaturia ai e ngā mātātoka te taunakitanga o ngā hanga mataora o tua whakarere mā ngā rerekētanga i waenga i ngā kiritahi o tētahi momo, e ora ai pea ētahi kiritahi, e toitū ai te momo he pānga tō ngā kōwhiringa me ngā mahi a te tangata ki te kanorau koiora. Te urutaunga he urutaunga ō ētahi tipu, ō ētahi kararehe hoki e ora ai rātou i ētahi wāhi ka ora ngā hanga mataora i ngā wāhi anake e ea ai ngā mea e matea ana e rātou. Mēnā he wera rawa, he makariri rawa rānei te wāhi, he iti rawa te wai, te kai rānei, e kore pea e taea e ngā tipu me ngā kararehe te noho ki reira. nā Alfred Brehm (1829–1884) i mauhanga ngā mātakitakinga o ngā whiringa kai me ngā whanonga kai a ngā kararehe. Nā āna tuhinga i paingia ai te mātai kīrehe me ngā mātai kararehe i Ūropi. Te kanorau koiora me te tangata he maha noa ngā momo hanga mataora i tētahi rohe, ā, kei tēnā, kei tēnā o ngā momo wāhi e noho ana, i te whenua, i te wai anō hoki.	Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio: Te kanorau koiora me te panonitanga taiao ki te tūhura i te ao tūroa, mā: te whakarōpū i ngā kararehe, i ngā tipu hoki i runga anō i ētahi āhuatanga, me te whakatairite i ngā tūmomo rerekē o roto i te momo kotahi ki te tātari haehae i te pārongo, mā: te tautohu i ngā ariā mō te panonitanga me te kanorau i ngā kōrero ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā: te matapaki i ngā āhuatanga e motuhake ai ngā hanga mataora. Te urutaunga ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā: te matapaki i ngā ariā mō ngā wāhi e noho ai ngā hanga mataora, me te wāhi ki ō rātou āhuatanga e ora ai rātou (hei tauira, ka rokiroki te otaota taratara i te wai; he pakihau ō te kororā e pai ai tana kau haere i te wai). Te kanorau koiora me te tangata ki te tiki māramatanga, hei taki i ngā koringa, mā: te marohi i ngā koringa mā ngā whānau hei tiaki i te kanorau koiora (hei tauira, te whakatō rākau, te whakaiti para) ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā: te tiri i ngā ariā mō tēnā, mō tēnā o ngā hanga mataora, ā, me pēhea e ora ai i ngā taiao rerekē.

Te Toi Mokopuna Kua whakaaro haehae te mokopuna i runga i te mātau	Ka torohia, ka whakamahia hoki e te mokopuna tōna mārama ki ngā pūnaha mōhiotanga maha, hei tātari i ngā take, hei arotake i ngā taunakitanga, hei tūtohu hoki i ngā ara koringa taurite. Ka tūhura te mokopuna i ngā matū, i ngā rerenga pūngao me ngā panoni, me te aro ki te whakamahinga e hāpaitia ai te toitū me te matatika.
Te Whenu Ngā Rawa Taiao	E honoa ana ngā matū ki ngā whenua, ki ngā wai anō hoki i ahu mai ai. I runga i tā te tikanga Māori, ka tīkina, ka whakamahia, ka whakahokia anō hoki ngā rawa pērā i te harakeke, i te rākau, i te pounamu hoki, i runga anō i ngā āhua e whakatuarātia ai te mauri, te ranea hoki o aua taonga. Ka kīnakihia tēnei māramatanga ki te mōhiotanga scientific mō ngā pūmotu, mō ngā ngota, mō ngā āhuatanga o ngā matū anō hoki. Mā konei e mārama ai ngā whanonga a ētahi matū. Ko tā te mātauranga Māori, he whakatakoto i ngā tikanga me ngā uara hei arataki i te whakamahinga o ngā rawa i runga i te whakaute me te aronui kia toitū tonu aua rawa.

Ngā Pāhekohekotanga Matū

Te Mōhiotanga Ngā Pāhekohekotanga Matū	E honoa ana ngā matū ki ngā whenua, ki ngā wai anō hoki i ahu mai ai. Ka whakaahuatia e ngā kōrero tuku iho te takenga mai me ngā āhuatanga o ngā matū, tae atu ki ngā tikanga Māori mō te tiki, mō te whakamahi, mō te whakahoki atu, i runga anō i ngā ara e hāpaingia ai te mauri. Ki tā te Science, he mea hanga aua matū ki ngā pūmotu me ngā ngota, ā, mā te hanga, mā ngā pāhekoheko anō hoki e whakatauria ai ngā āhuatanga me ngā whanonga a tēnā, a tēnā. He maha ngā āhua o te matū — he totoka, he wē, he haurehu, he matū katote he tōpū te whanonga autōhiko (plasma). Ka panonitia pea te āhua mā ngā tukanga ā-tinana, mā ngā tauhohe matū rānei. Ā, i konei, ka hurinahatia ngā ngota hei rāpoi ngota hou, otirā, ka pūmau te maha o ngā ngota. Hui tahi, mā ēnei tirohanga e tukuna ai ki te mokopuna ngā tikanga Māori me ngā whakamārama scientific mō ngā whanonga a ngā matū, me te take i pērā ai, mai i ngā panoni o ia rā ki ngā tukanga karihi i whai kaha ai te rā. Mā tēnei māramatanga e mātua whakamahia ai ngā matū i runga i te mātau, i runga hoki i te whakaute, e hāpaingia ai te mauri o te ao tūroa.

Kia eke te 6 marama

Kāore e whakaakona ēnei mōhiotanga i tēnei taumata.	Kāore e whakaakona ēnei mōhiotanga i tēnei taumata.
Te Tau 1
Ka mōhio te mokopuna: Te hanga me ngā āhuatanga o te matū he rerekē ngā matū o roto i tēnā, i tēnā taonga he āhuatanga ō ngā matū e taea ana te kite.	Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio: Te hanga me ngā āhuatanga o te matū ki te tūhura i te ao tūroa, mā: te mātakitaki i ngā matū rerekē i tōna taiao, me te whakahua i ngā ingoa o aua matū rā (hei tauira, te rākau, te kōhatu, te wai) ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā: te tiri i ōna kitenga mō te kakano, mō te tae, mō te āhua hoki.
Te Tau 2
Ka mōhio te mokopuna: Te hanga me ngā āhuatanga o te matū ka taea te matū te whakaahua me te whakarōpū, i runga anō i ōna āhuatanga e kitea ana, he āhuatanga e tau ana ki ngā whakamahinga rerekē.	Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio: Te hanga me ngā āhuatanga o te matū ki te tūhura i te ao tūroa, mā: te tūhura i ngā matū o ngā taonga, i ngā āhuatanga hoki o aua matū (te rākau, te konganuku, te kirihou, te karaehe, te papanga, te kōhatu) ki te tātari haehae i te pārongo, mā: te tautohu i ngā ariā kei ngā kōrero tuku iho, mō ngā whakamahinga motuhake o ngā matū (hei tauira, te harakeke mō te raranga, te pounamu hei hanga taputapu) ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā: te tiri mātakitakinga, ariā hoki mō te whakamahinga o ētahi rawa, me te aro nui ki ngā take i whakamahia pērātia ai.
Te Tau 3
Ka mōhio te mokopuna: Te hanga me ngā āhuatanga o te matū he rerekē ngā tūmomo matū, waihoki, he totoka, he wē, he haurehu rānei — kei te āhua anō o te paemahana.	Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio: Te hanga me ngā āhuatanga o te matū ki te tūhura i te ao tūroa, mā: te tūhura me te whakaahua, ki ngā kupu māmā, i te rerekētanga o te totoka, o te wē me te haurehu ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā: te tūhura i te tau o ngā āhuatanga ake o tētahi matū ki ngā whakamahinga o taua matū (hei tauira, te take i pai ai te rākau hei hanga, te take e rere ai te wai) ki te tātari haehae i te pārongo, mā: te āhukahuka ki ngā kōrero tuku iho mō te hiranga motuhake me te whakamahinga o ngā matū ki te tiki māramatanga, hei taki i ngā koringa, mā: te whai wāhi atu ki ngā kaupapa māmā e whakamahia ai ngā matū māori i runga i te whakaute ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā: te tiri i ngā mātakitakinga ki ētahi atu hei whakawhānui i ngā tirohanga.

Te Tōpana me te Nekehanga

Te Mōhiotanga Te Tōpana me te Nekehanga	He whakaaweawe tā te nekehanga me te tūwhena i ngā tōpana o te ao tūroa — tae atu ki ngā hau, ki ngā tai, ki te ao hoki e nekeneke ana. Ko ngā kōrero tuku iho e pūrongo ana i ēnei pāhekoheko, ā, koia hoki e ārahi ana i tā tātou whakamahi i ēnei ki te whakatere waka, ki te hangahanga, ki te hauhake me te kohi kai, ki te tiaki hoki i ngā tāngata me ngā wāhi. Ki tā te Science, i hua mai aua āhuatanga anō i ngā tōpana — ko te tō ā-papa tērā, ko te autō tērā, ko te hiko tērā, ko te pānga ā-tinana tērā. Katoa ēnei, ka ngau ki ngā taonga, me te whakaaweawe i te neke, i te tūwhena rānei o aua taonga. Mā te rahi, mā te ahunga, mā te taurite hoki o aua tōpana e whakatauria ai mēnā rānei ka neke, ka tū, ka tūmau tonu rānei ngā taonga. Mā te whakakotahi i ngā tirohanga e rua, ka ako te mokopuna ki te ine me te matapae i te neke. Waihoki, ka ākona hoki ngā wā me tū ki te mahi, me te āhua anō o te mahi, e whakautehia ai ngā pūnaha e whai wāhi atu ana. Ka tukua kia rere kōtui ngā tikanga Māori me ngā mātāpono scientific, ā, kia mahi ngātahi hoki ki ngā tōpana o te ao tūroa, tē ātete kē ai.

Kia eke te 6 marama

Kāore e whakaakona ēnei mōhiotanga i tēnei taumata.	Kāore e whakaakona ēnei mōhiotanga i tēnei taumata.
Te Tau 1
Ka mōhio te mokopuna: Ngā momo pāhekoheko ina pā, ina tūtuki rānei ētahi taonga, ka pana tētahi i tētahi, ā, ka panonitia te neke, te āhua rānei.	Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio: Ngā momo pāhekoheko ki te tūhura i te ao tūroa, mā: te tūhura i ngā pana me ngā tō ki ngā taonga rerekē (hei tauira, te pīrori, te reti, te tūpana) ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā: te tiri mātakitakinga, ariā hoki mō te neke o ngā taonga ina panaia, ina tōia rānei.
Te Tau 2
Ka mōhio te mokopuna: Ngā tōpana me te neke mā te pana, mā te tō, mā te takawiri rānei e neke ai pea te taonga ka rerekē pea te ahunga o te pana me te tō ka rerekē pea te neke o te taonga — kei te āhua tonu o tōna āhua.	Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio: Ngā tōpana me te neke ki te tūhura i te ao tūroa, mā: te whakamātau i ngā pana, i ngā tō, i ngā takawiri hoki ki ngā taonga o tēnei āhua, o tērā āhua ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā: te whakaahua ka pēhea tā te pana panoni, tā te tō panoni rānei i te neke o tētahi taonga ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā: te tiri i ōna kitenga mō ngā rerekētanga o te neke.
Te Tau 3
Ka mōhio te mokopuna: Ngā tōpana me te neke ina tūtuki, ina hono rānei ētahi taonga, ka pana, ka tō rānei tētahi i tētahi ka rerekē pea te kaha me te ahunga o ngā pana me ngā tō mā te pana, mā te tō rānei i tētahi taonga e rerekē ai pea te tere me te ahunga o tōna neke, ā, tērā anō pea ka tīmatahia, ka katia rānei te neke ko te mau o tētahi taonga ki te wāhi kotahi, ko te neke rānei, kei te āhua tonu o te pā mai o te waku me ngā tōpana taurite, taurite-kore rānei ki a ia. Te tūwhena me te pāhekeheke i ngā pūnaha ā-tinana ko te neke, ko te mau tonu rānei o tētahi taonga ki te wāhi kotahi, kei te āhua tonu o te pānga o ngā pana maha me ngā tō maha ki a ia ka whai take te tūhura i ngā pana me ngā tō e mau ai tētahi mea ki te wāhi kotahi, te tūhura hoki i ngā pana me ngā tō e panoni ai, e neke ai rānei tētahi mea.	Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio: Ngā tōpana me te neke ki te tūhura i te ao tūroa, mā: te tūhura i te wāhi ki te pana me te tō e neke ai, e panoni ai rānei te āhua o te taonga te tūhura i te mau tonu, i te neke rānei o te taonga, nā runga i te waku, me ngā tōpana taurite, taurite-kore rānei ki te tātari haehae i te pārongo, mā: te tautohu i ngā ariā mō te neke me te tūwhena i ngā pūrākau ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā: te marohi i ngā whakamārama mō ngā āhuatanga e kitea ana i te ao tūroa (hei tauira, te take e mau ai tētahi mea ki te wāhi kotahi, te take e reti ai tētahi mea) ki te tiki māramatanga, hei taki i ngā koringa, mā: te whai wāhi atu ki tētahi kaupapa a te akomanga, a te whānau rānei, e tūhura ana i ngā ara haumaru ki te whakahaere i ngā tōpana (hei tauira, te haumaru i te wāhi tākaro, te kawe pīkaunga) ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā: te tiri i ngā mātakitakinga ki ētahi atu hei whakawhānui i ngā tirohanga. Te tūwhena me te pāhekeheke i ngā pūnaha ā-tinana ki te tūhura i te ao tūroa, mā: te āta tirotiro, mā ngā whakamātau māmā, i te mau tonu ki te wāhi kotahi, i te neke rānei o te taonga i ngā pana me ngā tō rerekē (hei tauira, te whakapipi, te whakataurite, te reti) ki te tātari haehae i te pārongo, mā: te tūhono i ngā pūrākau ki ngā ariā o te taurite me te pāhekeheke i te ao tūroa ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā: te marohi i ngā whakamārama mō te take e tūwhena ai ētahi taonga, ā, e hinga ai ētahi atu, ina panonitia ngā tōpana ki te tiki māramatanga, hei taki i ngā koringa, mā: te matapaki me te whai i ngā ara haumaru ki te whakataurite me te whakatūwhena i ngā taonga i ngā horopaki o ia rā (hei tauira, te tākaro, i rō whare, i runga waka) ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā: te tiri i ngā mātakitakinga ki te whānau, ki ngā hoapā rānei, hei whakatairite i ngā ariā mō te taurite me te tūwhena.

Te Pūngao

Te Mōhiotanga Te Pūngao	E mārama ana ko te pūngao, koia te mauri, koia te hau i roto i ngā mea katoa. Ka whakatuarātia e taua pūngao te taurite o te ao tūroa, ā, ka arahina hoki ngā tikanga ā-kaupeka, te katokato, te kohi i ngā rawa, me ngā mahi ōkawa anō hoki. Ko te whakaahua a te Science i te pūngao, koia te āheinga ki te whakatutuki i te panonitanga. Ko ētahi o ōna āhua, ko te aho, ko te pōkākā, ko te neke, ko te oro. Ka whakawhitia te pūngao i waenga i ngā pūnaha, kāore e waihangatia, ā, tē taea te whakakore atu. Ka whai ēnei panoni — ahakoa kei ngā pūnaha mataora, kei ngā pūkaha, kei ngā tukanga māori rānei — i te mātāpono o te pūmau o te pūngao. Mā te whakakotahi i ēnei tirohanga, ka mārama te mokopuna ki te neke haere o te pūngao i waenga i ngā tāngata, i ngā wāhi, i ngā matū anō hoki. Ka ako hoki ki te hāpai i ngā kōwhiringa e tiakina ai te mauri o tōna taiao. Ka whakakotahia nei ngā tikanga Māori ki te māramatanga scientific, hei ārahi i te whakamahinga pūngao i runga i te haepapa, i ngā tikanga whāomo anō hoki.

Kia eke te 6 marama

Kāore e whakaakona ēnei mōhiotanga i tēnei taumata.	Kāore e whakaakona ēnei mōhiotanga i tēnei taumata.
Te Tau 1
Kāore e whakaakona ēnei mōhiotanga i tēnei taumata.	Kāore e whakaakona ēnei mōhiotanga i tēnei taumata.
Te Tau 2
Ka mōhio te mokopuna: Te pūngao i ngā mahi o ia rā — te aho me te ātārangi me mātua whai aho e kitea ai ngā taonga, ā, ka rere mai te aho i tētahi puna, ka whakaataria hoki i ngā mata he mōrearea te titiro tōtika atu ki te rā kia tawhiti atu tētahi taonga i te tangata, ka iti iho tōna āhua, ki te titiro a tērā tangata ka tau mai te pō ina kore katoa te aho ka puta mai he ātārangi ina aukatia te aho e tētahi taonga. Te pūngao i ngā mahi o ia rā — te oro ka iti haere te hoihoi o tētahi oro ina tawhiti atu te kaiwhakarongo i te puna o te oro ka ahu mai te oro i te ngāueue, i te tōiriiri rānei o te taonga mā te oro e tōiriiri ai te taonga.	Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio: Te pūngao i ngā mahi o ia rā — te aho me te ātārangi ki te tūhura i te ao tūroa, mā: te mātakitaki i te āhua o ngā taonga i ngā wāhi mārama, i ngā wāhi pōuri, me te kite i te panoni haere o te rahi, ki te titiro atu, ina panoni haere te tawhiti te tūhura i te putanga mai o te ātārangi ina whakatakotoria he taonga ki mua i tētahi puna aho, me te whakaahua i ngā panonitanga ki te rahi, ki te āhua rānei ki te tātari haehae i te pārongo, mā: te tūhono i ngā pūrākau (hei tauira, mō Māui e here ana i te rā) ki ngā mātakitakinga i te ao me te pō, hei whakamārama i ngā tauira e kitea ana i te taiao ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā: te whakamārama, ki ngā kupu māmā, i te wāhi ki te aho e kite ai tātou, me te whakamārama hoki i te take e puta mai ai he ātārangi ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā: te tiri i ōna mātakitakinga me ōna ariā mō te aho, mō te ātārangi, mō te haumaru hoki (hei tauira, ko te take me kaua tātou e titiro tōtika atu ki te rā). Te pūngao i ngā mahi o ia rā — te oro ki te tūhura i te ao tūroa, mā: te tūhura i te rerekē o te whakaputa oro a tēnā, a tēnā taonga ina patua, ina whakangāueuetia, ina tākiritia rānei, me te aro ki te panoni haere o te oro ka rerekē ana te tawhiti te mātakitaki i te pūtakenga mai o te tōiriiri o te taonga i te oro (hei tauira, te kiri o te taramu, te mata o te wai) ki te tātari haehae i te pārongo, mā: te tūhono i ana mātakitakinga i ngā tōiriiri oro ki ngā waiata, ki te karanga, ki ngā pūrākau rānei e whakaahuatia ai te kaha o te reo me te oro ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā: te whakamārama i te whakaputanga mai o te oro, me te take ka iti ake te oro ina tawhiti ake te taringa whakarongo ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā: te tiri i ngā whakamātau oro ki ngā hoapā, e whakaahuatia ai ōna kitenga, me ngā āhuatanga kei te pā pea i roto i aua whakamātau.
Te Tau 3
Ka mōhio te mokopuna: Te pūmau me te whakawhitinga o te pūngao he puna pūngao te whitinga o te rā e whakamahanatia ai ngā mata o te Ao. Te hononga o te pūngao me ngā tōpana kia nui ake te pana, ka tere ake te haere o te taonga kia tere ake te rere a ētahi taonga ka tūtuki, tētahi ki tētahi, ka nui ake te panonitanga ki te āhua o aua taonga. Ngā pāhekoheko o ngā matū ki te pūngao — te aho me te oro ka ngau ana te aho ki te matū, ka puata-kore, ka whakatīaho, ka pūataata rānei taua matū he rerekē tā te oro pāhekoheko ki te totoka, ki te wē, ki te hau ka rere ana he oro mā roto i ngā matū rerekē, ka panoni te oro — tērā ka hoihoi ake, ka mārire ake, ka pāorooro, ka āhua ngū rānei — kei te āhua tonu o te matū e rere ai taua oro.	Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio: Te pūmau me te whakawhitinga o te pūngao ki te tūhura i te ao tūroa, mā: te kite me te whakaahua i tā te whitinga o te rā whakamahana i ngā mata rerekē (hei tauira, te toka, te wai, te oneone) ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā: te tiri i ngā mātakitakinga māmā o te mahana me te aho mai i te rā. Te hononga o te pūngao me ngā tōpana ki te tūhura i te ao tūroa, mā: te whakamātau i ngā pana, e rerekē ana te kaha, ki ngā taonga (hei tauira, ngā paoro e pīrori ana, ngā waka tākaro) ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā: te whakamārama mā ngā pana kaha ake e tere ake ai te neke, e puta ai rānei ngā panonitanga nui ake ina tūtuki ngā taonga. Te pūngao ki ngā tukanga matū me te Ao o ia rā ki te tūhura i te ao tūroa, mā: te whakamātau i te pūtakenga mai o te pōkākā i te kōmiringa o ētahi mata, tētahi ki tētahi (hei tauira, ngā ringaringa, ngā rākau) ki te tātari haehae i te pārongo, mā: te tūhono i ngā pūrākau, i ngā tikanga Māori rānei (hei tauira, te hika ahi) ki ngā ariā o te waku me te pōkākā ki te tiki māramatanga, hei taki i ngā koringa, mā: te marohi i ngā ara e whakahekea ai, e whakapikihia ai rānei te waku i ngā mahi o ia rā (hei tauira, te reti, te piki, te whakamahi taputapu) ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā: te whakaatu me te whakamārama i ngā kitenga ki ngā hoapā, ki te whānau rānei. Ngā pāhekoheko o ngā matū ki te pūngao — te aho me te oro ki te tūhura i te ao tūroa, mā: te whakamātau i te rere o te aho mā roto i ngā matū rerekē (hei tauira, te karaehe, te pepa, te papanga), me te whakarōpū haere ki ngā mea puata-kore, whakatīaho, pūataata rānei te tūhura i te panoni o te oro ina rere te oro mā roto i te totoka, i te wē, me te hau takiwā (hei tauira, te whakarongo i te pakitara, i te wai, i te hau noa rānei) ki te tātari haehae i te pārongo, mā: te tautohu i ngā kōrero tuku iho, i ngā waiata, i ngā karanga rānei e kōrerohia ai te whanonga a te aho, a te oro rānei i ētahi wāhi (hei tauira, ngā paoro i ngā ana, te rere o ngā reo mā runga i te wai) ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā: te whakamārama i te take ka aukati ētahi matū i te aho me te oro, ā, ka tukua e ētahi atu matū te aho me te oro kia rere mā roto tonu i a ia, kia panonitia rānei ki te tiki māramatanga, hei taki i ngā koringa, mā: te whakahāngai i tōna māramatanga ki ngā horopaki whai take (hei tauira, te kōwhiri i ngā matū e whakaitihia ai te oro, e whakapikihia ai te aho, e noho tūmataiti ai rānei te tangata) ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā: te whakaatu me te tiri i ōna kitenga ki ētahi atu, mā ngā tauira, mā ngā tānga, mā ngā whakamārama ā-waha rānei, mō te pāhekoheko a te aho me te oro ki ngā matū rerekē.

Ngā Ngaru

Te Mōhiotanga Ngā Ngaru	He tauira ā-tinana te ngaru, e whakaputaina ai ngā nekehanga o ngā tai me ngā oro, tae atu anō ki te pana o ngā tohu whakawhiti i te nuku roa i te whakaterenga waka. E whakaataria nei e ēnei nekehanga ngā hononga i waenga i ngā taiao hurihuri me te tangata. Ki tā te Science, he tauira auau te ngaru, e whakawhitia ai te pūngao me te kore e neke o te matū, pērā i ngā ngaru o te wai, o te oro, o te hahana autōhiko anō hoki. Mā te mārama ki ngā āhuatanga o te ngaru — arā, te roa, te auau me te teitei — e pai ai te whakamārama i ngā āhuatanga māori, e pai ai hoki te whakawhanake i ngā hangarau taha whakawhiti kōrero, taha tairongo, taha tūhura anō hoki. Mā ngā tirohanga e rua, e mōhio ai te mokopuna he tōpana ā-tinana, he taukaea hoki te ngaru. Ka ako ia ki te whakamāori, ki te whakamahi, ki te tiaki hoki i ngā ngaru, i runga anō i ngā tikanga Māori, me te whakahāngai hoki i te mōhiotanga scientific ki āna mahi auaha, i runga anō i te haepapa.

Kia eke te 6 marama

Kāore e whakaakona ēnei mōhiotanga i tēnei taumata.	Kāore e whakaakona ēnei mōhiotanga i tēnei taumata.
Te Tau 1
Kāore e whakaakona ēnei mōhiotanga i tēnei taumata.	Kāore e whakaakona ēnei mōhiotanga i tēnei taumata.
Te Tau 2
Kāore e whakaakona ēnei mōhiotanga i tēnei taumata.	Kāore e whakaakona ēnei mōhiotanga i tēnei taumata.
Te Tau 3
Ka mōhio te mokopuna: Ngā āhuatanga o te ngaru ko ngā ngaru, he tauira auau o te neke, ka pūtakea mai ina whakapōkarekarea te mata o te wai ka whakaputaina ngā ngaru e te hau, e te taonga, e ētahi atu nekehanga rānei whakaneke ai ngā ngaru i ngā taonga e kārewa ana, i ngā taonga kua totohu rānei, ā, kia rahi ake te ngaru, ka nui ake te pānga.	Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio: Ngā āhuatanga o te ngaru ki te tūhura i te ao tūroa, mā: te mātakitaki me te whakaahua i te tūnga mai o ngā ngaru ina whakapōkarekarea te wai (hei tauira, ina taka atu he kōhatu, ina pūhia te mata o te wai, ina kauroria ki te rākau) ki te tātari haehae i te pārongo, mā: te āhukahuka ki ngā pūrākau, ki ngā waiata rānei e whakaahuatia ai ngā nekehanga o ngā ngaru me ngā tai ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā: te whakamārama i te take ina nui ake te ngaru, ka nui ake hoki tōna pānga ki ngā taonga e kārewa ana, kua totohu rānei ki te tiki māramatanga, hei taki i ngā koringa, mā: te matapaki i tā ngā whānau, i tā ngā hapori rānei whakahāngai, whakamahi rānei i ngā ngaru (hei tauira, te whakatere waka, te noho haumaru ki te taha moana) ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā: te tiri tauira, tānga, whakamārama ā-waha rānei e whakaatu ana i te takenga mai o te ngaru, me te whakaneke a te ngaru i te taonga.

Te Toi Mokopuna Kua tū te mōhiotanga pūtaiao hei tūāpapa mō te mokopuna, e kaingākaunuitia ana hoki e ia i roto i tōna ao.	Ka mārama ki te mokopuna ngā nekehanga ā-rangi, ngā huringa o ngā kaupeka, me ngā pūnaha o te Ao, me te hāngai o ēnei ki te ao kikokiko, ki te ao tūroa hoki, e tūhonohonoa nei, tētahi ki tētahi. Whakamahia ai e te mokopuna ētahi tikanga, ētahi uara, ētahi māramatanga hoki hei ārahi i tana tūhono ki ngā mōhiotanga me ngā tikanga katoa o te Science.
Te Whenu Te Ao Raurangi	E whirinaki ana te mārama me te mānawanawa ki te huringa o te Ao. Nā taua huringa i tū mai ai ko ngā ia o te ao, o te pō, o te kaupeka e taki nei i te mataora whānui tonu. Mā te tātai arorangi e mōhiotia ai ngā haerenga auau o te rā, o te marama, o ngā whetū hoki, ā, e tohua ana e ngā āhuatanga pērā i te rerenga matua o Matariki, o Puanga hoki ngā wā o te whakatō kai, o te hauhake kai, o te whakahounga anō hoki. E hāngai ana ēnei tohu ā-rangi ki ngā mōhiotanga scientific mō te huringa o te Ao, mō tōna ara amio, mō ōna hononga tō ā-papa hoki. E rua, e rua ēnei pūnaha mōhiotanga e whakamāori ana, e matapae ana i ngā ia o te ao tūroa.

Te Pito o te Ao Raurangi

Te Mōhiotanga Te Pito o te Ao Raurangi	Ka mātau te tangata ki ngā nekehanga o te rā, o te marama, o ngā whetū, o te Ao anō hoki, mā te tātai arorangi me tōna hāngaitanga ki ngā ia o te whakatō kai, o te hauhake kai, o te kohi kai, o te whakatere waka, o ngā kaupapa whakanui anō hoki. Ko ngā tohu ā-rangi pērā i te rewanga o Matariki rāua ko Puanga e tohu ana i te huringa ā-kaupeka, ā, e ārahi nei i te mahi kiritōpū kia whakatuarātia tonutia te taurite o te taiao. Ka whakaahuatia e te Science aua āhuatanga anō hei pānga o te huringa, o te tītaha, o te ara amio hoki o te Ao, e pūtakea nei ko te ao, ko te pō, ko ngā kaupeka hoki. Koinei hoki te pūtakenga mai o te neke o te marama, e whakaputaina ai ōna mata, e kūmea ai ngā tai. He poto noa ētahi hurihanga māori, he tino roa kē ētahi, mai i ngā tauira ā-rā me ngā tauira ā-kaupeka, ki ngā tūāhua ā-nuku e waihanga nei anō i te mata o te aorangi nei. Hui tahi, mā ēnei tirohanga, ka tukuna ki te mokopuna te māramatanga Māori me te whakamārama scientific e mātau ai ia ki ngā tohu o te taiao, ki te matapae i te panonitanga, ki te whakatinana hoki i te kaitiakitanga, e toitū tonu ai aua ia ki ngā uri whakaheke.

Kia eke te 6 marama

Ka mōhio te mokopuna: Te tātai arorangi ka ara ake te rā i te ata, ka tō i te ahiahi pō ka neke haere te rā i te rangi i te awatea.	Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio: ki te āhukahuka ki ngā tauira māmā kitea ai i te taiao e karapoti ana i a ia (hei tauira, kei te rangi a Tamanuiterā (te rā) i te awatea, ā, kitea ai a Māhina (te marama) me ngā ariki o te rangi (ngā whetū) i te pō) ki te tūhura i te ao tūroa, mā: te mātakitaki, me te whakamahi anō i ōna tairongo te mātakitaki i ngā taonga, i ngā tūāhua i te ao tūroa.
Te Tau 1
Ka mōhio te mokopuna: Te tātai arorangi ka whai haere te rā, te marama me ngā whetū i ngā tauira ā-rā, ā-marama anō hoki ka ara ake te rā i te ata, ka tō i te ahiahi pō, he auau te tauira i ia rā he hurihanga auau te putaputa mai o te ao me te pō he ohorere te pā mai o ētahi panonitanga ki te taiao, ā, ko ētahi anō, ka ū ki te tauira auau ko Rereata Māhika tētahi o ngā mātanga matua mō te maramataka Māori, mō te mātauranga tuku iho anō hoki e pā ana ki te taiao.	Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio: ki te āhukahuka ki ngā hurihanga auau, ki ngā raupapa auau hoki i te ao tūroa, me te whakaahua hoki i ēnei (hei tauira, ka ara ake te marama i te ahiahi pō, ka tō i te ata) ki te tūhura i te ao tūroa, mā: te whai wāhi atu ki ngā tūhuratanga e arahina ana te tautohu i ngā taonga, i ngā tūāhua e whai pānga ana ki a ia i te ao tūroa ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, me te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā: te tiri i ngā mātakitakinga, ariā hoki ki te whakaahua i ngā āhuatanga ā-rangi mā te whakamahi i ngā kōrero tuku iho māmā.
Te Tau 2
Ka mōhio te mokopuna: Te tātai arorangi i te pō, kitea ai ki te karu kau te aho e ahu mai ana i ngā tini whetū, heoi, mā ngā karu whātata e kitea ai te maha noa atu, e āta mātakitakihia ai hoki ngā whetū, te marama me ngā aorangi. Te hītori o te Ao ka pā ohorere mai ētahi tūāhua, pērā i te rū; ā, ko ētahi atu, pērā i te hanganga mai o ngā pae maunga, ka āta pā mai, i roto i te wā roa noa ake i tērā e taea ana e te tangata kotahi te mātakitaki atu.	Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio: ki te whakamārama i tā ngā tūpuna mātakitaki atu i ngā whetū, e mārama ai, e tohu ai rātou i ngā panonitanga ki te wā, ki ngā kaupeka hoki ki te whakaahua i ngā tūāhua māori ka ū ki te tauira auau, ka taea te matapae, me ētahi atu tūāhua māori ka pā ohorere mai, ā, tē taea te matapae ki te tūhura i te ao tūroa, mā: te tuku pātai e whakaatu ana i te pākiki te tautohu i ngā taonga, i ngā tūāhua e whai pānga ana ki a ia i te ao tūroa, pērā i ngā panonitanga ohorere i te taiao (ngā hau kaha, ngā rū paku rānei), i ngā tauira auau hoki (te ao me te pō) ki te tātari haehae i te pārongo, mā: te tautohu i ngā ariā mō te ao tūroa kei ngā kōrero, kei ngā waiata, kei ērā atu momo whakawhiti kōrero hoki (hei tauira, tā ngā pūrākau whakamārama i te neke o te rā, o te marama, o ngā whetū i te rangi) ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, me te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā: te whakamahi, te tiri hoki i te pārongo me ngā ariā ka hua ake i ngā mātakitakinga, hei whakawhānui i ngā tirohanga o ētahi atu (hei tauira, he iwi kē, he whakaaro kē mō te tikanga motuhake o tēnā, o tēnā o ngā whetū o Matariki).
Te Tau 3
Ka mōhio te mokopuna: Te tātai arorangi ka taea ngā tauira o te neke o te rā, o te marama, o ngā whetū i te rangi te mātakitaki, te whakaahua, te matapae hoki nā Aristotle (384–322 BCE) i marohi te ariā o te Ao e mea ana he poi tōna āhua. I whakaaweawe ana ariā tautake, scientific hoki i te whakaaro scientific i roto i ngā rautau maha. Te Ao me te whānau a tamanuiterā ka taea ngā tauira o te aranga ake me te tōnga o te rā te mātakitaki, te whakaahua, te matapae hoki. Te hītori o te Ao ko ētahi tūāhua i te Ao e mau ana ki tōna anō hurihanga, pērā i te ao me te pō, ā, ko ētahi atu, he tīmatanga tōna, he mutunga tōna, pērā i te hūnga puia.	Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio: ki te whakaahua i ngā tūāhua māori e ū ana ki ngā tauira auau e taea ana te matapae (hei tauira, ngā tai, ngā mata o te marama), me ētahi atu tūāhua māori ka pā ohorere mai, ā, tē taea te matapae (hei tauira, ngā rū, ngā āwhā) ki te whakamārama me te matapae i ngā tauira o ngā tūāhua ā-rangi, ā-ao hoki (hei tauira, ko ngā panonitanga o te marama e kīia ana he mata i roto i te hurihanga auau o te wā (tōna marama kotahi nei)) ki te tūhura i te ao tūroa me te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki ki te whakamahere me te whakahaere, i runga i te arahanga, i ngā tūhuratanga scientific māmā, hei rapu i ngā whakautu ki ngā pātai ki te whakamārama i tā ngā tūpuna mātakitaki atu i ngā whetū, e mārama ai, e tohu ai rātou i ngā panonitanga ki te wā, ki ngā kaupeka hoki ki te whai whakaaro ki te whakamahinga haumaru o ngā taputapu e hāngai ana, o ngā rauemi hoki (hei tauira, ngā whakaaturanga māmā pērā i ngā tūtohi, tānga rānei, e whakaaturia ai ngā panonitanga ki ngā tauira o te huarere) ki te marohi i ngā whakamārama mō ngā āhuatanga e kitea ana i te ao tūroa ki te tātari haehae i te pārongo, mā: te tautohu i ngā ariā mō te ao tūroa i ngā pūrākau, i ngā waiata, i ērā atu momo whakawhiti kōrero (hei tauira, ko Māui me te rā — te āhua me te take ka āta rerekē haere te wāhi me te wā e ara ai, e tō ai te rā i te takanga o ngā wiki) ki te tiki māramatanga, hei taki i te koringa ki tētahi take i te ao tūroa e pā ana ki a ia, ki ōna hoapā, ki tōna whānau hoki.

Te Manawataki o te Ao Raurangi

Te Mōhiotanga Te Manawataki o te Ao Raurangi	He pūnaha mataora te Ao, he whenua, he wai, he hau takiwā, he hanga mataora hoki ōna wāhanga. He mea tūhonohono ēnei pūnaha, tētahi ki tētahi, he tainekeneke hoki, ā, koia ēnei ko ngā hanga e taratarai mutunga kore nei i te taiao i te takanga o te wā, mā roto mai i ngā koringa a ngā tōpana me ngā āhuatanga māori. I te Science, ka kīia aua pūnaha ko te ao ā-nuku, ko te ao ā-wai, ko te kōhauhau, ko te ao koiora, e pāhekoheko nei, tētahi ki tētahi, mā te hurihanga o te matū me te rere o te pūngao. I roto i te wā ā-nuku, kua auaha nei aua pāhekoheko i ngā hanganuku, kua whakaaweawe i te āhuarangi, kua kōkiri hoki i te kuneroa o te hanga mataora. Hui tahi, mā ēnei tirohanga e kite ai te mokopuna, ehara i te mea he whaitua wehe kē te whenua, te wai, te hau takiwā, te mataora, engari kē ia, he wāhanga tēnā me tēnā nō te hanga kotahi e noho kōtuitui nei. Me mātua mārama ēnei hononga e whakatuarātia ai te taurite o te taiao.

Kia eke te 6 marama

Ka mōhio te mokopuna: Ngā rawa me ngā pūnaha o te Ao e poipoi nei te Ao i ngā hanga mataora katoa, ā, kei a ia anō ngā pūtaketanga o te ora — koia ēnei, ko te whenua, ko te wai, me te hau takiwā.	Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio: ki te tūhura i te ao tūroa, mā: te tiri i ngā mātakitakinga, ariā hoki. ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, me te whakapuaki i ngā ariā o te Pūtaiao me te Science, mā: te whakamahi i ngā tairongo ki te mātakitaki, ki te tautohu hoki i ngā taonga te whai wāhi atu ki ngā tūhuratanga e arahina ana, hei whakaahua i te Ao e pātata mai ana (hei tauira, ngā maunga, ngā hiwi, ngā kōawa me ngā motu; ngā huarahi, me ngā parehua)
Te Tau 1
Ka mōhio te mokopuna: Ngā rawa me ngā pūnaha o te Ao ko ngā hanganuku, koia ngā āhua māori i te mata o te Ao kei ngā awa, kei ngā roto, kei te moana hoki te wai, ā, i ētahi wā he tio kē tōna hanga.	Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio: ki te tūhura i te ao tūroa, mā: te tiri i ngā mātakitakinga, i ngā ariā hoki mō ōna kitenga ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā: te tautohu i ngā ariā mō te ao tūroa mō te neke haeretanga o te oneone, o te onepū, o ngā toka hoki i tētahi wāhi ki tētahi atu, ko te wai te takenga mai) ki te tātari haehae i te pārongo, mā: te tūhura i ngā panonitanga i ngā hanganuku, i ngā tauira hoki o roto i ngā pūnaha o te Ao (hei tauira, te pā ā-tauira mai o ngā pūnaha o te rā, o te ua, o te hau, o ngā kapua, o te hukarere hoki, me tā aua āhuatanga waihanga i ngā hanganuku rerekē) te tautohu i ngā tūāhua i te ao tūroa e whai pānga ana ki a ia (hei tauira, tā ngā mahi keri, tā te waihanga whakarerekē i tō tātou nei taiao) te whai wāhi atu ki ngā tūhuratanga e arahina ana (hei tauira, te haepapa o te tangata ki te tiaki i ngā pūnaha whai mauri, pērā i te ngahere, i te awa, i te roto)
Te Tau 2
Ka mōhio te mokopuna: Ngā rawa me ngā pūnaha o te Ao ka panoni te hau me te wai i te horanuku o te whenua ka whai wāhi ngā pūnaha taiao ki te āta panoni haeretanga o te taiao. Te wāhi ki te wai he wāhi tonu kei te wai e whakatauria ai ngā wāhi ka nohoia e te tipu me te kararehe. Te huarere me te āhuarangi ka huri haere te huarere i ia rā, heoi, ka kitea ōna tauira i te takanga o te wā.	Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio: ki te tūhura i te ao tūroa, mā: te tuku pātai e whakaaturia ai te pākiki (hei tauira, tā te hau, tā te ua auaha i te whenua mā te neke i te oneone, i te onepū, i ngā toka paku hoki) te whakamahere me te whakahaere — i runga anō i te arahanga — i ngā tūhuratanga scientific māmā, hei rapu i ngā whakautu ki ngā pātai e tipu ai te mōhiotanga ki ngā hononga i waenga i te ao, i te huarere, i ngā hanga mataora hoki (hei tauira, tā ngā tauira huarere auaha, whakaaweawe anō hoki i te whenua) ki te whai whakaaro ki te whakamahinga haumaru o ngā taputapu me ngā rauemi tika ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā: te whakamahi i ngā pārongo i ngā mātakitakinga ki te whakaahua i te nui ake o te ua i ētahi marama o te tau i ētahi atu, ā, he rite tonu te pā mai o tēnei tūāhua te marohi i ētahi whakamārama mō ngā āhuatanga e kitea ana i te ao tūroa
Te Tau 3
Ka mōhio te mokopuna: Ngā papaneke me ngā pāhekoheko pūnaha hōkai-rahi he maha ngā tūmomo toka, oneone, onepū hoki i te mata o te Ao, e hāpai nei i te ora. E kitea ana ēnei hanga i te nuinga o ngā wāhi e noho ai ngā tipu, ngā kararehe hoki i te taha o ngā awa, o ngā manga me ngā roto. Te wāhi ki te wai ko ngā āhua o te wai, ko te totoka, ko te tio me te wē kawea ai e te wai te oneone me ngā toka, mai i tētahi wāhi ki tētahi atu, ā, māna e whakatauria ai te whānuitanga o ngā hanga mataora ka noho, ka ora pai i tētahi wāhi kāore i pai ngā momo wai katoa hei inu. Te huarere me te āhuarangi ko te huarere te whakakotahitanga o te whitinga o te rā, o te hau, o te hukapapa, o te ua, o te paemahana hoki, i tētahi takiwā, i tētahi wā whakamōhio mai ai ngā kōrero tuku iho i ētahi atu ara i auahatia ai te whenua, e whakaaweawetia anō ai hoki te huarere.	Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio: ki te tātari haehae i te pārongo, mā: te tautohu i ngā ariā mō te ao tūroa, tae atu ki te pūtakenga mai o ngā hūnga puia, pērā i te orokohanga mai o Taupō-nui-a-Tia ki te tiki māramatanga, hei taki i ngā koringa, mā: te whai wāhi atu me te kori ake ki tētahi take i te ao tūroa e pā ana ki a ia, ki ōna hoapā, ki tōna whānau hoki ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā: te tiri mātakitakinga ki ētahi atu, hei whakawhānui i ngā tirohanga (hei tauira, ko te mauhanga me te kōrerorero i ngā tauira huarere i roto i ngā rā, i ngā wiki rānei).

Te Taura Tāngaengae ki te Ao Raurangi

Te Mōhiotanga Te Taura Tāngaengae ki te Ao Raurangi	He taura anō e here ana i te tangata ki te taiao. Nō konei ngā haepapa e whakahau nei i a tātou kia urupū tonu ki te tiaki i te taiao. Me mātua whakaata ā tātou whakatau mō te whakamahinga o te whenua, o te wai, o ērā atu rawa anō hoki, i ā tātou kawenga hei kaitiaki mō te ao tūroa. E whakaū nei te Science i te tū a te tangata hei ringa panoni nui, ko ā tātou mahi e panoni nei i te āhuarangi, i ngā horanuku, i ngā pūnaha hauropi hoki, ā, i ētahi wā, nā aua mahi rā ka piki te auau me te kaha o ngā pūmate māori. E whakatuarātia ai te ao koiora, me mātua mārama tātou ki ngā āhuatanga e pā nei ki ngā pūnaha o te Ao, me whakahaere hoki tātou i ngā rawa i runga i te haepapa. Hui tahi, ko tā ēnei tirohanga e tohu mai nei ki te mokopuna, ko te oranga o te tangata me te hauora o te taiao, e kore e taea te wehe, ā, mā ā tātou kōwhiringa o tēnei rā e auaha te manawaroa o ngā pūnaha o te Ao ka waiho iho ki ngā uri whakaheke.

Kia eke te 6 marama

Ka mōhio te mokopuna: Ngā pūmate māori tērā pea ka pā ngā panonitanga ohorere i te taiao ki te tangata me te kararehe (hei tauira, te ua, te hau) e whirinaki ana te tangata ki te tāwharau, ki te mahana, ki te kai, ki te wai anō hoki — ēnei āhuatanga katoa ka raru pea i te huarere.	Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio: ki te tūhura i te ao tūroa, mā: te mātakitaki i ngā āhuatanga māmā o te tangata, o te kararehe, o te huarere anō hoki i te wāhi e noho rā ia ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā: te tiri i ōna kitenga mō ngā panonitanga ohorere, pērā i te ua, i te hau rānei, e pāngia ai tōna whānau, tana tākaro rānei ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā: te whakapuaki ki te tohu ā-ringa, ki te kupu, ki te tākaro rānei i te whakaaweawe a te taiao i a ia (hei tauira, te mau hākete ina heke mai te ua).
Te Tau 1
Ka mōhio te mokopuna: Ngā pūmate māori ka pā ohorere mai ētahi tūāhua māori, ā, tērā pea, ka whakararu mai i a tātou ka kitea e te tangata ēnei panonitanga i ā rātou nekeneke o ia rā, ā, ka takatū kia iti te pānga mai.	Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio: ki te tūhura i te ao tūroa, mā: te mātakitaki me te tautohu i ngā panonitanga ohorere ki te huarere, ki te taiao rānei e pūtakea mai ai pea he raru (hei tauira, te āwhā, ngā hau kaha) ki te tātari haehae i te pārongo, mā: te āhukahuka ki ngā kōrero tuku iho e whakaahuatia ai te kaha pā a te huarere ki te ao tūroa ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā: te tiri mātakitakinga mō te pānga o ngā tūāhua māori (hei tauira, te pōharuharu o te papa i te ua) ki te tangata, ki te kararehe, ki te tipu hoki ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā: te matapaki i ngā ara e urupare ai ngā whānau ki ngā panonitanga huarere (hei tauira, te neke i ngā kākahu e whakamaroketia ana i waho ki roto, te noho marumaru).
Te Tau 2
Ka mōhio te mokopuna: Ngā pūmate māori ka ū te huarere ki ōna anō tauira (hei tauira, te piki me te heke o te paemahana i te ao, i te pō, ngā kaupeka nui te ua), engari he putanga ohorere ōna (ngā āwhā, ngā waipuke), ā, ka ngau pea ki ngā pūnaha māori ka taea e te tangata ētahi koringa hei whakaiti i te kino ka puta i ngā pūmate (hei tauira, te neke ki te whenua teitei ake, te whakarite i ngā māra kai mō te tauraki). Ngā pānga o te tangata ki ngā pūnaha o te Ao ka ngau ngā mahi a te tangata, pērā i te waihanga, i te whakatō kai, i te whakamimiti i te wai i te whenua, ki te pānga o te wai me te hau ki te whenua.	Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio: ki te tūhura i te ao tūroa, mā: te whai wāhi atu ki ngā tūhuratanga e arahina ana, hei mauhanga, hei kōrero i ngā tauira o te panonitanga (hei tauira, te waipuketanga auau o ngā manga o te rohe, te tauraki ā-kaupeka rānei) ki te tātari haehae i te pārongo, mā: te tautohu ariā mō ngā pūmate māori e whakatūpato nei i a tātou ki ngā tūraru taiao ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā: te whakaahua i tā te tangata mahi (hei tauira, te mahi awakeri, te whakatō rākau rānei) e panonitia ai te rere haere o te wai mā roto i te whenua ki te tiki māramatanga, hei taki i ngā koringa, mā: te marohi me te whakamahi i ngā urupare māmā e noho haumaru ai te tangata i ngā tūāhua huarere (hei tauira, te neke ki te whenua teitei ake i te wā o te marangai) ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā: te tiri i ngā kōrero me ngā wheako whaiaro mō ngā panonitanga taiao ki ngā hoapā, ki te whānau hoki.
Te Tau 3
Ka mōhio te mokopuna: Ngā pūmate māori he mōrearea ētahi tūāhua huarere māori me ētahi tūāhua huarere tē taea te matapae mātaihia ai te huarere e te mātanga pūtaiao huarere (te matahuarere), ā, ka whakamahia ētahi taputapu hei matapae i te pānga mai o ngā tūāhua huarere taikaha mā ngā matapae e takatū ai te tangata, e noho haumaru ai hoki. Ngā pānga o te tangata ki ngā pūnaha o te Ao ko ā te tangata mahi kia hāneanea te noho, ka pā pea ki te ao e karapoti nei i a tātou, heoi, arā ētahi kōwhiringa e whakaitihia ai aua pānga ki te whenua, ki te wai, ki te hau takiwā, ki ērā atu hanga mataora hoki (hei tauira, ko te whakaiti i te para mā te whakamahinga anō, mā te hangarua hoki) he mātanga a Tākuta Daniel Hikuroa, ko te mātai pūnaha ā-Ao tāna tino kaupapa, tae atu ki te panonitanga āhuarangi, ki ngā pūmate māori, ki ngā awa hoki.	Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio: ki te tūhura i te ao tūroa, mā: te whakamahere me te kawe i ngā tūhuratanga māmā e kitea ai te pūtakenga mai o ngā tūāhua huarere taikaha, me te wāhi ki ngā matapae e noho haumaru ai te tangata ki te tātari haehae i te pārongo, mā: te whakatairite i ngā pūrākau ki ngā whakamārama scientific mō ngā pūmate, pērā i ngā āwhā, i ngā waipuke, i ngā hūnga puia hoki ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā: te whakamahi i ngā mātakitakinga ki te whakamārama i te take i auau ai te putanga mai o ētahi tūāhua māori (hei tauira, ngā tai, ngā mata o te marama), ā, ko ētahi atu, tē taea te matapae (hei tauira, ngā rū, ngā āwhā) ki te tiki māramatanga, hei taki i ngā koringa, mā: te whai wāhi atu ki ngā kaupapa a te akomanga, a te whānau rānei hei whakaiti i ngā pānga ki te taiao (hei tauira, te whakamahinga anō, te hangarua, te whakatō rākau) ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā: te tiri i ngā kitenga mā roto i ngā tānga, i ngā tūtohi māmā, i ngā whakaaturanga ā-waha rānei, e whakaaturia ai te pānga o ngā tūāhua māori, o ngā mahi hoki a te tangata ki te taiao.

Te Toi Mokopuna Kua auaha tā te mokopuna rapu i ngā rongoā.	Ka mahi ngātahi te mokopuna ki ētahi atu ki te hoahoa i ngā rongoā e whakakotahi nei i te mātauranga tuku iho, i ngā hangarau hou me ngā tirohanga kē, hei kōkiri i ngā take o te taiao me te porihanga. Ka whakahāngai te mokopuna i ngā mōhiotanga e mātua toitū ai te whakahaerenga o te wai, o te pūngao me te rangatiratanga o te kai, ki ngā reanga o nāianei, o muri anō hoki.
Te Whenu Toitū te Taiao	He taonga tonu te wai, te pūngao, te kai, ā, he whakapapa anō ō tēnā, ō tēnā. E herea ana ngā hanga nei ki te whenua, ki te hau takiwā, ki te wai anō hoki. Ka arahina e te maramataka me ngā tikanga tuku iho, te toitū o te kohikohi kai, o te whakatipu kai me te tohanga o ēnei rawa, e hāpaingia ai te mauri o tēnā, o tēnā. Ko tā te Science, he whakaahua i ngā hurihanga matū, i te rere o te pūngao me te taupuhipuhi o ngā pūnaha mataora, ā, ko tā te mātauranga Māori, he tāmau i aua tukanga ki roto i ngā mātāpono o te kaitiakitanga, o te tuakiri me te haepapa tuku iho.

Hauropi Oranga Taketake

Te Mōhiotanga Hauropi Oranga Taketake	He tukanga mataora te neke o te matū me te rere o te pūngao, e ū ana ki te whakatuarā i ngā hurihanga e whakahokia ai ngā taiora ki te whenua, e whakahoungia ai ngā wai, e whakatauritea ai hoki te pūngao i roto, i waenga anō i ngā pūnaha hauropi. Kei ngā kōrero tuku iho, kei ngā maramataka me ngā tikanga tuku iho ēnei tauira — arā, ngā panonitanga ā-kaupeka o ngā momo, te whakahaumakotanga o te oneone, te whakahounga o ngā puna kai — e hāpaingia ai te mauri o ia pūnaha. Ka whakaahuatia e te Science aua tukanga anō mā roto mai i ngā māwhaiwhai kame me ngā hurihanga hauropi. Ka kapohia te aho e te tipu, ka whakawhitia hoki te hau takiwā me te wai, ā, ka riro hei matū tonu nō te tipu. Ka neke haere te pūngao mā roto i ngā kaiwhakaputa, i ngā kaikame me ngā kaiwhakapopo. Ka pūmau te matū me te pūngao, ahakoa he iti noa iho ka tukuna atu i ia tūārere. Hui tahi, ko tā te mātauranga Pūtaiao me tā te Science e tohu mai nei, e whirinaki ana te hauora o ngā pūnaha hauropi ki te taurite o ēnei hurihanga. He tino taonga tonu te kaitiakitanga e toitū tonu ai ngā pūnaha hauropi ki ngā uri whakaheke.

Kia eke te 6 marama

Ka mōhio te mokopuna: Ngā hurihanga o te matū me te whakawhiti pūngao i ngā pūnaha hauropi me mātua kai ia i te kai, me mātua inu i te wai, e taea ai ngā mahi o te rā.	Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio: Ngā hurihanga o te matū me te whakawhiti pūngao i ngā pūnaha hauropi ki te tūhura i te ao tūroa, mā: te kite me te wheako mā te kai i te kai, mā te inu i te wai, e whai pūngao ai ia ki te tākaro, ki te ako, ki te whakatā hoki ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā: te tiri, ki ngā kupu māmā, i te whakaaro nei, ‘he mea āwhina te kai me te wai e mahi ai au i aku mahi’ ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā: te whakapuaki ki ngā kupu, ki ngā tohu ā-ringa, ki te tākaro rānei, mā te kai me te wai, e koke tonu ai ia (hei tauira, te whakataruna ki te kai me te inu i mua i te tākaro).
Te Tau 1
Ka mōhio te mokopuna: Ngā hurihanga o te matū me te whakawhiti pūngao i ngā pūnaha hauropi ka ahu mai pea ētahi o āna kai i ngā kararehe, ā, ko ētahi ka ahu mai i ngā tipu. Ko te wai ka inumia, ka ahu mai i te taiao.	Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio: Ngā hurihanga o te matū me te whakawhiti pūngao i ngā pūnaha hauropi ki te tūhura i te ao tūroa, mā: te tautohu i ngā kai ka ahu mai i ngā tipu, me ngā kai ka ahu mai i ngā kararehe ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā: te whakamārama, ki te kupu māmā, i te whakaaro nei, ‘ka riro mai te kai i ngā tipu, i ngā kararehe, ā, ka inu hoki tātou i te wai, kia ora ai tātou’ ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā: te kōrero atu ki ngā hoapā, ki te whānau rānei he aha ngā kai ka kaingia e ia, me te ahunga mai o aua kai.
Te Tau 2
Ka mōhio te mokopuna: Ngā hurihanga o te matū me te whakawhiti pūngao i ngā pūnaha hauropi nō te taiao te hau takiwā e hēhēngia ana e ia.	Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio: Ngā hurihanga o te matū me te whakawhiti pūngao i ngā pūnaha hauropi ki te tūhura i te ao tūroa, mā: te kite ko tana hēhē e tūhono ana i a ia ki te hau takiwā e karapoti nei i a ia ki te tātari haehae i te pārongo, mā: te āhukahuka ki ngā kōrero tuku iho, ki ngā waiata rānei, e tūhonoa ai te hau takiwā ki te oranga ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā: te whakamārama i te whakaaro nei, ‘mā te hau takiwā anō e ora ai ahau, pērā anō i te kai me te wai’ ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā: te tiri i ngā mātakitakinga i te hau takiwā (hei tauira, te rongo i te hau, i te pupuhi, i te hēhē rānei).
Te Tau 3
Ka mōhio te mokopuna: Ngā hurihanga o te matū me te whakawhiti pūngao i ngā pūnaha hauropi ka hua ake i te taiao ngā matū katoa e matea ana e te rauropi, e tipu ai, e ora ai ia ko te nuinga o aua matū ka ahu mai i ngā rauropi, ā, ka whakamahia anō e ētahi atu rauropi.	Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio: Ngā hurihanga o te matū me te whakawhiti pūngao i ngā pūnaha hauropi ki te tūhura i te ao tūroa, mā: te tūhura me te mauhanga i te whiwhi o te tangata, o te tipu, o te kararehe hoki i tāna e mātua hiahia ana e ora ai ia, i te taiao tonu ki te tātari haehae i te pārongo, mā: te āhukahuka ki ngā pūrākau, ki ngā tikanga Māori rānei, e miramira ana i te tauutuutu o te hono i waenga i te tangata me ngā rawa ki te tiki māramatanga, hei taki i ngā koringa, mā: te whai wāhi atu ki ngā kaupapa hei manaaki i ngā rawa o te rohe (hei tauira, te mahi wairākau, te whakatō tipu) ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā: te marohi i ngā whakamārama mō te whakamahinga anō o ngā matū me te pūngao i te taiao (hei tauira, ngā meka kai, ngā kaiwhakapopo) ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā: te whakamahi tauira, tānga, whakaaturanga ā-waha rānei, e whakaaturia ai te neke me te whakamahinga anō o ngā rawa.

Ngā Taonga Taketake o te Ao Tūroa

Te Mōhiotanga Ngā Taonga Taketake o te Ao Tūroa	Ehara i te mea he rawa noa iho te wai, te whenua, te hau takiwā, te ngahere, te moana — he mauri, he mana tō tēnā, tō tēnā. Nā ngā mahi a te tangata, nā ō tātou hononga hoki ki aua rawa, ka hua ko te wāteatanga mai me te ranea o ngā taonga o te ao tūroa. I kitea e ngā tūpuna, e ārahi ana ngā tukanga ā-nuku me ngā manawataki o te maramataka i te āhua o te whenua, i te rere o te wai, i te mahora hoki o ngā rawa. Kei ngā kōrero tuku iho e mau ana ngā kōrero mō te ranea me te pūhore, mō ngā tūāhua i panonitia ai ngā horanuku, mō ngā tikanga hoki e whakahaerehia ai ngā rawa i runga i te pūmahara. Ka whakamāramatia ēnei tukanga e te Science mā te mātai i te hanganga o ngā toka, i te tohanga o ngā rawa, i te hurihanga o ngā pūmotu i te ao koiora, i te ao ā-wai, i te kōhauhau me te ao ā-nuku. Ko tāna hoki e whakaū nei, he maha ngā rawa ka mimiti rawa ā tōna wā, he pāhikahika te mahora, ka pāpāngia hoki e te panonitanga māori, e te mahi hoki a te tangata. Mā te whakakotahi i te mātauranga Pūtaiao me te Science e kitea ai, ehara te whakamahinga rawa i te whakatau hangarau noa iho — engari kē ia, he herenga ā-ahurea, ā-hauropi hoki. I tā tātou tū hei kaitiaki, me aro ki ngā kōwhiringa e whakatauritea ai ngā mea e matea ana e tātou ki te hauora o te taiao, e kaha ai, e toitū tonu ai ngā pūnaha hāpai-mataora o te aorangi nei ki ngā uri whakaheke.

Kia eke te 6 marama

Ka mōhio te mokopuna: Ngā rawa o te ao tūroa he hanga mataora tonu ia, ā, he mea e matea ana e ia e ora tonu ai ia, ka mutu, ka ahu mai aua mea i te taiao.	Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio: Ngā rawa o te ao tūroa ki te tūhura i te ao tūroa, mā: te kite he āwhina nui tā te kai, tā te wai, tā te hau takiwā, e ora ai, e tipu ai ia ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā: te whakapuaki, ki ngā kupu māmā, e mātua hiahiatia ana e ia te whakatuarā mai a ētahi hanga kei te taiao ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā: te whakaatu, mā te tākaro, mā te tohu ā-ringa, mā te kupu rānei, i te ara e ea ai aua mea e matea ana e ia.
Te Tau 1
Ka mōhio te mokopuna: Ngā rawa o te ao tūroa ka riro mai te kai i ngā toa, ka riro mai hoki i tōna ake taiao (hei tauira, i te māra kai, i te hī ika, i te kohi kaimoana).	Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio: Ngā rawa o te ao tūroa ki te tūhura i te ao tūroa, mā: te tautohu i te ahunga mai o ngā kai i tōna taiao pātata, otirā, i ngā toa hoki ki te tātari haehae i te pārongo, mā: te tūhono i ngā pūrākau, i ngā tikanga Māori rānei mō te kohi kai ki ōna ake wheako ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā: te whakamārama he tini ngā ara e riro mai ai he kai i te tangata, ehara ko te hokohoko anake te ara ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā: te tiri i ōna wheako ki te mahi māra, ki te hī ika, ki te kohi kai rānei, ki ngā hoapā me te whānau.
Te Tau 2
Ka mōhio te mokopuna: Ngā rawa o te ao tūroa ahu mai ai i te taiao ngā matū e hiahiatia ana hei hanga whare, hei hanga tāwharau atu anō hoki.	Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio: Ngā rawa o te ao tūroa ki te tūhura i te ao tūroa, mā: te tūhura i ngā matū māori e whakamahia ai hei tāwharau (hei tauira, te rākau, te harakeke, te kōhatu) ki te tātari haehae i te pārongo, mā: te āhukahuka ki ngā kōrero tuku iho, ki ngā tikanga Māori hoki e ārahi nei i te whakamahinga o ngā matū hangahanga i runga i te whakaute ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā: te marohi i ngā take e whakamahia ai e te tangata ētahi matū hei tāwharau ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā: te whakaahua i ngā tāwharau, i ngā hanganga rānei i tōna hapori, i hangaia ki ngā rawa o te ao tūroa.
Te Tau 3
Ka mōhio te mokopuna: Ngā rawa o te ao tūroa me mātua whai ngā hanga mataora i te wai, i te hau takiwā, i ngā rawa o te whenua, ā, ka mahi rātou ki te noho ki ngā wāhi kei reira kē ngā mea e matea ana e rātou e whirinaki ana te tipu me te kararehe (tae atu ki te tangata) ki te whenua, ki te wai me te hau takiwā e ora ai, e tipu ai rātou. Heoi anō, ka panonitia hoki e rātou te taiao e noho rā rātou. whakamahia ai e te tangata ngā rawa o te ao tūroa i ā rātou mahi katoa (hei tauira, te oneone me te wai hei whakatipu kai, te rākau hei wahie e mahana ai, hei hanga tāwharau anō hoki, ngā matū pērā i te rino, i te konukura ka hukea i te taiao hei mahi parai, kōhua rānei).	Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio: Ngā rawa o te ao tūroa ki te tūhura i te ao tūroa, mā: te tūhura i te whirinaki o te tangata, o te tipu, o te kararehe hoki ki ngā rawa o te taiao, e ora ai rātou ki te tātari haehae i te pārongo, mā: te āhukahuka ki ngā pūrākau, ki ngā tikanga Māori, ki ngā tapawāhi rānei, e whakaahuatia ai te whakamahinga rawa me te panonitanga taiao ki te tiki māramatanga, hei taki i ngā koringa, mā: te whai wāhi atu ki ngā kaupapa e tiaki ana, e haumanu ana rānei i ngā rawa o te rohe (hei tauira, te māra kai, te whakatō tipu, te manaaki wai) ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā: te whakamārama i te panoni a ngā hanga mataora i ō rātou nā taiao (hei tauira, hanga tāwharau ai te tangata, keri rua ai te kararehe) ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā: te whakaatu tauira, tānga, kōrero ā-waha rānei mō te whakamahinga o ngā rawa o te ao tūroa.

He rauemi tautoko i te Pūtaiao

Tāpirihia ki te kete

Tāpirihia ki te kohinga

Tikiake i te rauemi

Ngā kōnae hei kapo

No files available for download.

He kōrero mō te rauemi nei

He pārongo - Pūtaiao
Ko tā te pānui nei he whakarāpopoto i ngā āhuatanga matua o Pūtaiao wāhanga ako, tērā ka whakaū i te tautika me te mārama o tā te mokopuna ako, tērā hoki e kaha ana te hāngai ki...

Pūtaiao - Te Tūārere 1 - Ngā Tau 0–3

Ngā Whenu

Te Toi Mokopuna

Te Whenu

Te Mōhiotanga

Te Tau 1

Te Tau 2

Te Tau 3

Te Mōhiotanga

Te Tau 1

Te Tau 2

Te Tau 3

Te Mōhiotanga

Te Tau 1

Te Tau 2

Te Tau 3

Te Mōhiotanga

Te Tau 1

Te Tau 2

Te Tau 3

Te Mōhiotanga

Te Tau 1

Te Tau 2

Te Tau 3

Te Mōhiotanga

Te Tau 1

Te Tau 2

Te Tau 3

Te Mōhiotanga

Te Tau 1

Te Tau 2

Te Tau 3

Te Mōhiotanga

Te Tau 1

Te Tau 2

Te Tau 3

Te Mōhiotanga

Te Tau 1

Te Tau 2

Te Tau 3

Te Mōhiotanga

Te Tau 1

Te Tau 2

Te Tau 3

Te Mōhiotanga

Te Tau 1

Te Tau 2

Te Tau 3

Te Mōhiotanga

Te Tau 1

Te Tau 2

Te Tau 3

He rauemi tautoko i te Pūtaiao

Ngā kōnae hei kapo

He kōrero mō te rauemi nei

He pārongo - Pūtaiao