Te Mōhiotanga

Rauropi Ora, Kāwai Ora

Ko ngā āhuatanga katoa, ko ngā mea mataora, ko ngā mea mataora-kore hoki, he wāhanga hira nō te taiao. Kei tēnei hononga ā-whakapapa, ā-mauri hoki te pūngao e whakatuarātia nei te taurite o te katoa.

Kei roto i ngā pūranga hītori ngā kitenga mō te tipu, te whakaputa uri, me te taunekeneke a ngā rauropi ki ō rātou taiao. E whakaahuatia ana e te Science aua tauira anō mā roto kē i te hanga me te wāhi ki ngā pūnaha mataora — mai i ngā ngota me ngā rāpoi ngota, ki ngā pūtau me ngā pūtautau, ki ngā taupori me ngā pūnaha hauropi.

Hui tahi, ko tā ēnei tirohanga e whakaatu mai nei, he mea nahanaha te hanga o te ao koiora, he mea honohono hoki, ā, kei tēnā, kei tēnā rauropi tōna ake pīkaunga, tōna ake haepapa hoki, e ora ai ngā rauropi katoa o te taiao.

Ka mōhio te mokopuna:

Te hanga me te mahi

• mā te tukupūngao pūtau e hurihia ai ngā huka me te hāora hei pūngao, hei hauhā, hei wai anō hoki
• ka hurihia, ka whakapūmautia hoki te matū me te pūngao puta noa i ngā pūnaha koiora
• mā te whāurunga kai me te hurihanga pūngao e hangaia ai ngā rāpoi ngota o te rauropi
• ka hangaia te rauropi pūtautini (pērā i te tangata, i te kararehe, i te tipu hoki) ki ngā pūtau maha ka mahi ngātahi, tētahi ki tētahi
• he rerekē te mahi a tēnā, a tēnā o ngā tūmomo pūtau
• hei te huinga o ngā pūtau āhua ōrite ka puta ko ngā pūtautau, ka puta i ērā ko ngā whēkau, ā, ka mahi tahi ngā whēkau hei pūnaha tinana
• ka pāhekoheko, ka whirinaki hoki ngā pūnaha tinana, tētahi ki tētahi
• kei tēnā, kei tēnā o ngā pūnaha ngā hanga kua āta auahatia kia pai ai te whakatutuki i ngā mahi — tēnā i tāna mahi, tēnā i tāna (ka tau tōna hanga ki te pīkau i te wāhi kua tohua māna e kawe)
• ahakoa he maha ngā wāhanga o te tinana, ka mahi ngātahi tēnā me tēnā, kia ora tonu ai, kia hauora tonu ai te rauropi. (I tēnei taumata, me titiro ki ngā hanga pūtau matua anake, ka mutu, kia ruarua noa.)

Te tipuranga me te whanaketanga

• ka tukua e ngā hanga mataora katoa ngā pārongo ki ō rātou uri, e whakatauria ai te āhua o te tipu, o te whanake mai (e mau nei ēnei pārongo ki ngā matū ā-ira)
• he rerekē ngā ara e whakaputa uri ai ngā rauropi:
  • mō te whakaputa uri tōrua, e rua ngā mātua, ā, he rerenga kētanga te hua
  • mō te whakaputa uri tōtahi, kotahi te matua, ā, he ōrite pū ngā uri
• tipu tonu ai te kararehe, tae rā anō ki te rahi e tika ana mō tōna momo
• ko te āhua o te tipu, kei te kōtuinga o ēnei āhuatanga nei:
  • ngā huaira (mai i ngā pārongo ā-ira)
  • te taiao (te kai, te paemahana, te aho)
  • ngā pāhekoheko ki rauropi kē atu
• ka tipu tonu ngā tipu mā te waihanga pūtau hou ki te pūngao mai i te takakame ā-aho, ā, ka whai wāhi anō pea ko ngā āhuatanga taiao ki te tipu
• he huri tonu te āhua o te oranga kararehe, tipu anō hoki (ka puta ki te ao, ka kai, ka whakaputa uri pea, ka hemo), ka mutu, e hāngai ana ēnei hurihanga ki ngā tohu ā-kaupeka, ki ngā mahi ahurea hoki
• ko tā Jan Ingenhousz (1730–1799) i orokotūhura ai, mā te whitinga o te rā e tū ai te takakame ā-aho i te tipu kākāriki, e whakaputaina ai e ia te hāora. Nā konei i whakaūngia ai te wāhi ki te aho i te tukupūngao o te tipu.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio

Te hanga me te mahi

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te mātakitaki i te āhua o ngā hanga pūtau ki te karu whārahi, te titiro rānei ki ngā tauira, me te āta tirotiro haere i te pāhekoheko a ngā pūnaha, tētahi ki tētahi
• ki te tātari haehae i te pārongo, mā:
  • te whakatairite i ngā kōrero Māori mō te noho kōtuitui ki ngā pūnaha koiora
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te wāhi ki te nahanaha o te pūtau, o te pūtautau, o te whēkau, o te pūnaha hoki, e ora ai te hanga mataora
• ki te tiki māramatanga, hei taki i ngā koringa, mā:
  • te marohi i ētahi ara e tiakina ai te hauora, te oranga hoki, mā te tautoko i ngā pūnaha tinana
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te waihanga hoahoa, tauira, kōrero ā-waha rānei mō te tukupūngao me ngā pāhekoheko pūnaha.

Te tipuranga me te whanaketanga

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te mātakitaki i ngā tauira o te whakaputa uri tōrua, tōtahi hoki, me te whai haere i ngā hurihanga tipu o ngā tipu, o ngā kararehe hoki
• ki te tātari haehae i te pārongo, mā:
  • te tūhono i ngā kōrero tuku iho mō te wā e tū ai te whakaputa uri, te whakatō kai rānei ki ngā hurihanga koiora
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te pānga atu o te tukunga iho, o te taiao, o ngā pāhekoheko hoki ki te tipuranga, ki te whanaketanga hoki
• ki te tiki māramatanga, hei taki i ngā koringa, mā:
  • te whakamahi i ngā mōhiotanga ki ngā hurihanga tipu ki te manaaki i ngā tipu, i ngā kararehe, i ngā puna kai rānei i ngā horopaki ā-kaupeka
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te whakaatu i ngā whakamārama ā-waha, ā-ataata rānei mō ngā hurihanga ora, mō ngā rautaki whakaputa uri hoki.

Ka mōhio te mokopuna:

Te rere o te matū me te pūngao

• ko te takakame ā-aho te ara e huri ai te kaiwhakaputa (pērā i te tipu) i te pūngao aho kia pūngao matū kē (kia kūhuka):
  • ngā whāurunga: hauhā + wai + pūngao aho
  • ngā putanga: kūhuka + hāora
  • whakamahia ai te kūhuka (i hua ake i te takakame ā-aho) i roto i te tukupūngao, hei wewete i te pūngao
• kawea ai te tukupūngao pūtau i roto i ngā tipu, i ngā kararehe anō hoki:
  • māna e wāwāhi te kūhuka (mēnā he hāora kei reira) hei wewete i te ATP (he pūngao ka taea e ngā pūtau te whakamahi)
  • ngā whāurunga: kūhuka + hāora
  • ngā putanga: hauhā + wai + pūngao (ATP)
• ka rere te pūngao mā roto i ngā pūnaha hauropi:
  • ka tīmata ki te rā
  • ka kapohia e ngā kaiwhakaputa (ngā tipu)
  • ka rere tonu mā ngā raupapa kame, ka kai ana ngā kaikame i ngā kaiwhakaputa, i kararehe kē atu rānei
  • ka tukua hei pōkākā, ka whakamahia hoki ki ngā tukanga ora 
• ka hurihuri te matū mā roto i ngā rauropi: 
  • ka kapohia ake te waro, te hāora, te hauwai, te hauota hoki, ka hurinahatia ki ngā tukanga matū, ā, ka whakamahia anō
  • ka whakapopo ngā kaiwhakapopo i ngā rauropi mate, e whakahokia ai ngā taiora ki te taiao
• nā Joseph Priestley (1733–1804) te hāora i orokotūhura, ā, nāna hoki i whakaatu mā ngā tipu ka pai ake te kounga o te hau takiwā. He tautoko tēnei kitenga i te māramatanga tōmua mō te takakame ā-aho me te mātai matū o te kōhauhau.

Te tukunga iho 

• ka kawea ngā ira ki te hanga e kīia nei ko te pūira, ā, kei ia kiritahi o te rauropi tētahi tāruatanga o ia ira (ngā rerenga raupapa ira)
• he rite pū pea ngā rerenga raupapa ira, he rerekē rānei, ā, kia rerekē ngā whiriwhiringa, ka rerekē ngā huaira
• ka tukua iho ngā ira mā ngā tauira auau, engari, he matapōkere te hanumitanga o ngā rerenga raupapa ira, ā, mā reira e nui ake ai te rerenga kētanga
• ko te irakētanga, koia te panonitanga paku nei ki ngā tohutohu kei te ira e mau ana. Ka puta māori mai pea, ka pūtakea mai rānei i te taiao.
• kāore he pānga o te nuinga o ngā irakētanga, heoi, ka pūtakea mai i ētahi ngā huaira hou, ngā mate hauora rānei 
• he mea nui te rerenga kētanga ka hua ake i te tukunga iho, i te irakētanga hoki mō te kuneroa, mō te toitūtanga anō hoki o ngā momo. 

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio

Te rere o te matū me te pūngao

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te whakatauira, te whakamātau rānei i te takakame ā-aho, i te tukupūngao hoki, me te whai haere i te pūngao mā roto rā i ngā māwhaiwhai kame
• ki te tātari haehae i te pārongo, mā:
  • te tūhono i ngā pūrākau mō te rā, mō te kai, mō te pōpopo hoki ki ngā whakamārama scientific mō te rere o te pūngao me te matū
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te wāhi ki ngā rerenga pūngao me ngā hurihanga matū hei whakatuarā i ngā pūnaha hauropi
• ki te tiki māramatanga, hei taki i ngā koringa, mā:
  • te marohi i ngā ara ki te whakaiti i te moumou, ki te hangarua hoki i ngā taiora i ngā māra a te kura, a te hapori rānei
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te whakaatu hoahoa, tauira, kōrero ā-waha rānei mō te takakame ā-aho, mō te tukupūngao, mō ngā kaiwhakapopo hoki.

Te tukunga iho

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te whakatauira i te piri tahi o ngā rerenga raupapa ira, me te mātakitaki i ngā tauira o ngā huaira me ngā irakētanga
• ki te tātari haehae i te pārongo, mā:
  • te whakatairite i ngā kōrero tuku iho mō ngā huaira tuku iho ki ngā tauira scientific o te tukunga iho
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te putanga ake o te rerenga kētanga ā-ira i te tukunga iho, i te irakētanga anō hoki
• ki te tiki māramatanga, hei taki i ngā koringa, mā:
  • te matapaki i te hiranga o te kanorau koiora, o te rerenga kētanga hoki mō te toitūtanga o te momo
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te waihanga tūtohi, tauira, whakaaturanga ā-waha rānei mō te tukunga iho, mō te rerenga kētanga hoki.

Te Mōhiotanga

Te Whakaora Pūnaha Hauropi 

He kōtuituinga mataora ngā pūnaha hauropi, e whiriwhiri nei i te tini hononga i waenga i te tangata me ngā hanga mataora katoa. He mauri e rere ana i ngā kōtuituinga nei, e here nei i ngā mea ora ki ngā mea kāore i te ora, e whakatuarā nei hoki i te taurite puta noa i te taiao. 

E tātai haere ana ngā kōrero tuku iho i ngā panonitanga ki ngā momo, ki ngā kaupeka, ki te āhuarangi hoki, me te ārahi anō i ngā mahi tiaki taiao. E whakaahuatia nei e te Science aua pūnaha anō, mā te rere o te pūngao, mā ngā hurihanga matū, mā te manawaroa hoki o ngā hapori e noho kōtuitui nei. 

Hui tahi, ko tā ēnei tirohanga e whakaū nei, ko te oranga o tēnā, o tēnā o ngā pūnaha hauropi, e whirinaki ana ki te hauora o te katoa, ā, me mātua noho ko te kaitiakitanga hei ārahi i ā tātou mahi, ahakoa iti, ahakoa rahi.

Ka mōhio te mokopuna:

Ngā hononga

• ka whāia haerehia ana te takenga mai o te kai a te tino nuinga o ngā kararehe, he tipu tonu te tīmatanga. E tūhonohonoa ana ngā rauropi ki roto i ngā māwhaiwhai kame. Ko te kai a ētahi kararehe i aua māwhaiwhai kai, he tipu, ko tā ētahi atu, he kararehe anō.
• e whirinaki ana ngā rauropi me ngā taupori rauropi ki ā rātou nā pāhekoheko ā-taiao ki ētahi atu hanga mataora, ki ngā āhuatanga mataora-kore anō hoki. Ko te noho wātea o ngā rawa e here ana i te tipuranga o ngā rauropi me te pikinga o ngā taupori.

Ngā hurihanga o te matū me te pūngao

• kei roto i ngā māwhaiwhai kame ko ngā kaiwhakaputa, ko ngā kaikame, ko ngā kaiwhakapopo hoki e whakawhiti ana i te matū, i te pūngao hoki
• ko tā ngā kaiwhakapopo, he hangarua i te matū me te whakahoki atu ki te taiao

Te manawaroa o te pūnaha hauropi

• mā ngā panonitanga ki ngā hanga, ki ngā wāhanga koiora rānei o tētahi pūnaha hauropi, e rerekē ai pea ngā taupori, me te tūwhena anō hoki o te pūnaha hauropi.
• whakahaerehia ai e Sarah Rewi (e ora tonu ana) ngā rangahau hauropi i runga i ngā kaupapa Māori, e arotahi ana ki ngā tohu o te taiao.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

Ngā hononga

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te whakamahere i ngā māwhaiwhai kame o te rohe, me te whai haere, whakamuri nei, i te pūngao ki ngā tipu rā anō i pūtakea mai ai
• ki te tātari haehae i te pārongo, mā:
  • te whakatairite i ngā pūrākau mō te whakamahinga rawa me te taupuhipuhi ki ngā māwhaiwhai kame scientific
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te wāhi ki ngā pāhekoheko tahi ki ngā āhuatanga mataora me ngā āhuatanga mataora-kore, e herea ai te tipuranga
• ki te tiki māramatanga, hei taki i ngā koringa, mā:
  • te marohi i ngā ara e whakapūmautia ai te taurite i ngā nōhanga o te rohe
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te tiri hoahoa, pūrongo ā-waha rānei mō ngā hononga taupuhipuhi.

Ngā hurihanga o te matū me te pūngao

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te whakatauira i te whakawhiti pūngao, matū hoki a ngā kaiwhakaputa, a ngā kaikame, a ngā kaiwhakapopo anō hoki
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te wāhi nui ki ngā kaiwhakapopo e hangaruatia ai te matū
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te waihanga hoahoa, whakaaturanga ā-waha rānei mō ngā hurihanga o te matū me te pūngao.

Te manawaroa o te pūnaha hauropi

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te mātakitaki, te rangahau rānei i ngā tauira o ngā panonitanga pūnaha hauropi (hei tauira, te tauraki, ngā momo rāwaho)
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te pānga o ngā panonitanga ki ngā taupori, ki te tūwhena hoki
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te whakaatu i ngā pūrongo ā-waha, ā-tuhi rānei mō ngā āhuatanga o te pūnaha hauropi.

Ka mōhio te mokopuna:

Ngā hononga

• i ngā pūnaha hauropi katoa, tērā tonu pea e whakataetae ngā rauropi me ngā taupori, tētahi ki tētahi, mēnā e ōrite ana ō rātou nā hiahia ki te kai, ki te wai, ki te hāora, ki ētahi atu rawa rānei, mēnā e herea ana hoki te rahi o aua rawa. Mēnā ka herea anō hoki te whātorohanga atu ki aua rawa, ka herea hoki te tipu me te whakaputa uri. Waihoki, mā ngā pāhekoheko konihi pea e heke ai te nui o ngā rauropi, e whakakorehia atu ai rānei te katoa o ētahi taupori.
• ki te kaha rawa te taupuhipuhi o ngā pāhekoheko painga pātahitanga a ētahi momo rauropi, tētahi ki tētahi, ki te raru, ā, ki te mate ko tētahi, kua raru, kua mate anō hoki ko tērā atu
• he rerekē ngā momo e whai wāhi ana ki ēnei pāhekoheko whakataetae, konihi, painga pātahitanga hoki, i tēnā, i tēnā o ngā pūnaha hauropi. Ahakoa tērā, e ōrite ana ngā tauira o ngā pāhekoheko a tēnā, a tēnā o ngā rauropi ki tōna taiao, ahakoa he mea mataora, he mataora-kore rānei.
• nā Ernst Haeckel (1834–1919) te kupu ‘hauropi’ i tautuhi, ā, i rangahau hoki ia i ngā hononga i waenga i ngā rauropi me ō rātou taiao, i whakaaweawetia ai te mātai koiora ā-kuneroa.

Ngā hurihanga o te matū me te pūngao

• he tauira te māwhaiwhai kame, ko tāna, he whakaatu i te whakawhitinga o te matū me te pūngao i waenga i ngā kaiwhakaputa (i te nuinga o te wā, i waenga i ngā tipu me ērā atu rauropi ka takakame ā-aho), i ngā kaikame me ngā kaiwhakapopo, i te pāhekoheko haere a ngā rōpū e toru nei — mātua rā mō te kai te take — i roto anō i tētahi pūnaha hauropi
• whakawhitia ai te matū ki roto, ki waho hoki o te taiao ā-tinana, i ngā taumata katoa. Hei tauira, ina tauhohe ngā rāpoi ngota o te kai ki te hāora i kapohia atu i te taiao, ka whakawhitia ki te taiao te hauhā me te wai ka hua mai, ā, i te mutunga iho, ka pērā hoki ngā hua para, pērā i te tūtae
• ka hangarua te kaiwhakapopo i ngā taiora o ngā tipu me ngā kararehe mate, e whakahokia ai ki te oneone me te wai
• ka hurihia auautia ngā ngota o ngā rauropi i tētahi pūnaha hauropi, i waenga i ngā wāhanga mataora me ngā wāhanga mataora-kore o te pūnaha hauropi.

Te manawaroa o te pūnaha hauropi

• he tainekeneke ngā pūnaha hauropi, ā, e pāngia ana e ngā panonitanga māori, e ngā panonitanga anō ka hua ake i ngā mahi a te tangata
• he wāhi ki te kanorau koiora e noho manawaroa ai ngā pūnaha hauropi i te takanga o te wā
• ka hinga pea te pūnaha hauropi mēnā ka whakatōhenehenetia e te parahanga, e te korenga o te nōhanga, e ngā momo rāwaho rānei.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

Ngā hononga

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te rangahau i ngā tauira o te whakataetae, o te konihitanga, o te painga pātahitanga hoki ki ngā pūnaha hauropi ā-rohe, ā-ao rānei
• ki te tātari haehae i te pārongo, mā:
  • te tūhono i ngā kōrero tuku iho mō te taupuhipuhi ki ngā tauira hauropi
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te rite o ngā tauira o te pāhekoheko puta noa i ngā pūnaha hauropi
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te whakaatu hoahoa, tūtohi, kōrero ā-waha rānei mō ngā hononga taupuhipuhi.

Ngā hurihanga o te matū me te pūngao

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te waihanga me te tātari i ngā tauira māwhaiwhai kame, kia whāia haeretia ai te whakawhitinga o te matū, o te pūngao hoki
• ki te tātari haehae i te pārongo, mā:
  • te whakatairite i ngā tikanga Māori mō te para me te hangarua, ki ngā hurihanga taiora scientific
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te hurihanga o ngā ngota me ngā taiora, i waenga i ngā āhuatanga mataora me ngā āhuatanga mataora-kore o ngā pūnaha hauropi
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te tiri tauira, hoahoa, whakaaturanga ā-waha rānei mō ngā hurihanga o te matū me te pūngao.

Te manawaroa o te pūnaha hauropi

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te arotake i ngā rangahau whakapūaho i ngā pūnaha hauropi e pāngia ana e ngā panonitanga māori, e ngā panonitanga rānei ko te tangata tonu te takenga mai
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te take e whakatuarā ana te kanorau koiora i te manawaroa o te pūnaha hauropi
• ki te tiki māramatanga, hei taki i ngā koringa, mā:
  • te marohi i ētahi rautaki hei whakaiti i te parahanga, hei tiaki i ngā nōhanga, hei whakahaere rānei i ngā momo rāwaho
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te whakaputa pūrongo, whakaaturanga ā-ataata, kōrero ā-waha rānei mō te manawaroa o te pūnaha hauropi.

Te Mōhiotanga

Hekenga Koiora, Huanga Kanorau 

Nō te kāwai heke kotahi ngā hanga mataora katoa, ā, i roto i ngā reanga maha, kua ahuahungia mai e te taiao, e ngā wāhi, e ngā hononga hoki. E kōrerotia ana ngā urutaunga i ngā pūrākau, i ngā waiata, i ngā pūrongo ā-hītori hoki, e mau ai ngā kōrero mō ngā panonitanga koiora i te takanga o te wā.

Ki tā te Science, koia te kuneroa koiora, e whakaūngia nei e ngā taunakitanga kua tīkina atu i ngā mātātoka, i ngā ira, i ngā mātakitakinga hoki i te whiringa māori. Ko tā aua tukanga e whakakite mai nei, ko te heke mai o ētahi momo i te tupuna kotahi, otirā, he kanorau ngā āhua, he rerekē hoki te mahi a tēnā momo, a tēnā momo.

Hui tahi, mā ēnei tirohanga e kite ai te mokopuna he taonga tonu te kanorau koiora, koia te hua o te urutaunga me ngā hononga i te takanga o te wā — ā, me mātua tiaki tōna mauri e pūmau tonu ai te taonga nei ki ngā uri whakaheke.

Ka mōhio te mokopuna:

Te kāwai heke kotahi

• ka ākina te kuneroa o ngā momo e te urutaunga, mā roto i te whiringa māori, heke iho i ngā reanga
• ka panonitia te kanorau koiora e ngā mahi a te tangata
• hāpaingia ai ngā tikanga kanorau koiora toitū e te mātauranga Māori me te Science.

Te whiringa māori

• nā ngā rerenga kētanga ā-ira i waenga i ngā kiritahi o te taupori, ka puta he huanga ki ētahi kiritahi, e ora ai, e whakaputa uri ai aua kiritahi i tō rātou nā taiao. Koia tēnei ko te whiringa māori.
• ka ara ake i tērā te tū tāpua o ētahi huaira i te taupori me te pēhanga o ētahi atu
• i te whiringa horihori, ka taea e te tangata te whakaaweawe ētahi āhuatanga o ngā rauropi, mā te whakatipu ā-tīpako. Ka taea te kōwhiri ko ngā huaira o ngā mātua e hiahiatia ana, kātahi ka tukua iho aua huaira ki ngā uri.

Te kanorau koiora me te tangata

• ko te kanorau koiora, ko te whānuitanga o ngā hanga mataora o nāianei, kua urutau nei ki te whānuitanga o ngā āhuatanga i te Ao, mai i ō te whenua pūnaha hauropi ki ō te moana
• kei roto anō i te kanorau koiora, ko te rerenga kētanga ā-ira o roto tonu i tētahi momo, hei tāpiri atu ki te rerenga kētanga o ngā momo i ngā nōhanga rerekē me ngā pūnaha hauropi rerekē (hei tauira, te ngahere, te tahora, te repo)
• ka whakaaweawe ngā panonitanga i te kanorau koiora i ngā rawa ka wātea mai ki te tangata, pērā i te kai, i te pūngao, i ngā rongoā hoki, tae atu hoki ki ngā ratonga pūnaha hauropi e hira ana ki te tangata (hei tauira, te tātari wai, te hangarua hoki).

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

Te kāwai heke kotahi

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te rangahau i ngā tauira o te kuneroa o ngā momo mā te whiringa māori
• ki te tātari haehae i te pārongo, mā:
  • te whakatairite i tā te mātauranga Māori mō te tiaki i te koiora kanorau ki tā te Science
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te pānga o ngā mahi a te tangata ki te kanorau koiora
• ki te tiki māramatanga, hei taki i ngā koringa, mā:
  • te marohi i ngā tikanga toitū e kōtuia ai ngā pūnaha mōhiotanga e rua
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te whakaatu i ngā kōrero ā-waha, ā-ataata rānei mō te kanorau koiora me te kuneroa.

Te whiringa māori

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te mātakitaki i ētahi tauira o te whiringa māori, o te whiringa horihori hoki, te whakatauira rānei i ēnei hanga
• ki te tātari haehae i te pārongo, mā:
  • te arotake i ētahi tauira o te whakatipu ā-tīpako, i te taha o te whiringa māori
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te wāhi ki te rerenga kētanga i te whiringa māori, i te whiringa horihori anō hoki
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te waihanga pūrongo, hoahoa, kōrero ā-waha rānei mō te whiringa māori e whakatairitehia ana ki te whiringa horihori.

Te kanorau koiora me te tangata

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te tautohu i ētahi tauira o te kanorau koiora i ngā pūnaha hauropi ā-rohe, ā-ao hoki
• ki te tātari haehae i te pārongo, mā:
  • te whakatairite atu i ō te mātauranga Māori kōrero ki ō te Science mō te wāhi ki te kanorau koiora
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i tā te kanorau koiora hāpai i ngā rawa me ngā ratonga pūnaha hauropi e wātea ana ki te tangata
• ki te tiki māramatanga, hei taki i ngā koringa, mā:
  • te marohi i ngā tikanga e tiakina ai te kanorau koiora mō ngā rā kei tua
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te whakaputa i ngā whakaaturanga ā-waha, ā-ataata rānei mō te whirinakitanga o te tangata ki te kanorau koiora.

Ka mōhio te mokopuna:

Te urutaunga

• he tukanga hira te urutaunga mā te whiringa māori, heke iho i ngā reanga maha. Mā konei e panonitia ai ngā momo i te takanga o te wā, hei urupare ki ngā panonitanga i roto i ngā āhuatanga o te taiao.
• ka huhua ake ngā huaira e angitu ai te ora me te whakaputa uri i te taiao hou; ko ngā huaira kāore e pērā, ka heke haere te huhua. Nā reira, ka huri haere te tohanga o ngā huaira ki te taupori.
• i ngā taupori kua tauwehe, he rerekē ngā āhuatanga ki tēnā, ki tēnā, tērā ka tino nui ngā panonitanga, e kuneroa ai aua taupori hei momo motuhake (ki te noho wehe tonu aua taupori). E kīia ana tēnei tukanga ko te taratahi whakaputa uri.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

Te urutaunga

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te rangahau i ētahi tauira o te urutau a ngā taupori ki ngā taiao hou
• ki te tātari haehae i te pārongo, mā:
  • te arotake i ngā kōrero tuku iho me ngā kōrero scientific mō te urutaunga o ngā momo
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te aranga ake o ngā momo hou i te taratahi whakaputa uri
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te waihanga i ngā whakamārama ā-waha, ā-ataata rānei, mō te urutaunga me te whakamomonga.

Te Mōhiotanga

Ngā Pāhekohekotanga Matū 

E honoa ana ngā matū ki ngā whenua, ki ngā wai anō hoki i ahu mai ai. Ka whakaahuatia e ngā kōrero tuku iho te takenga mai me ngā āhuatanga o ngā matū, tae atu ki ngā tikanga Māori mō te tiki, mō te whakamahi, mō te whakahoki atu, i runga anō i ngā ara e hāpaingia ai te mauri.

Ki tā te Science, he mea hanga aua matū ki ngā pūmotu me ngā ngota, ā, mā te hanga, mā ngā pāhekoheko anō hoki e whakatauria ai ngā āhuatanga me ngā whanonga a tēnā, a tēnā. He maha ngā āhua o te matū — he totoka, he wē, he haurehu, he matū katote he tōpū te whanonga autōhiko (plasma). Ka panonitia pea te āhua mā ngā tukanga ā-tinana, mā ngā tauhohe matū rānei. Ā, i konei, ka hurinahatia ngā ngota hei rāpoi ngota hou, otirā, ka pūmau te maha o ngā ngota.

Hui tahi, mā ēnei tirohanga e tukuna ai ki te mokopuna ngā tikanga Māori me ngā whakamārama scientific mō ngā whanonga a ngā matū, me te take i pērā ai, mai i ngā panoni o ia rā ki ngā tukanga karihi i whai kaha ai te rā. Mā tēnei māramatanga e mātua whakamahia ai ngā matū i runga i te mātau, i runga hoki i te whakaute, e hāpaingia ai te mauri o te ao tūroa.

Ka mōhio te mokopuna:

Te hanga me ngā āhuatanga o te matū

• kua hangaia ngā matū katoa ki ngā ngota e kapiti ana, e panoni ana, mā runga i ngā āhua e taea ana te matapae, i roto i ngā tukanga ā-tinana me ngā tukanga matū.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

Te hanga me ngā āhuatanga o te matū

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te whakatauira, te whakamātau rānei i ngā tauira o ngā panonitanga ā-tinana me ngā panonitanga matū
• ki te tātari haehae i te pārongo, mā:
  • te whakatairite i ngā pūrākau mō ngā panoni matū ki ngā whakamārama scientific mō ngā ngota
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te take e panoni ai te matū, mā ngā ara e taea ana te matapae, i roto i ngā tukanga
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te waihanga hoahoa, tauira, kōrero ā-waha rānei hei whakaatu i ngā panonitanga ā-ngota.

Ka mōhio te mokopuna:

Te hanga me ngā āhuatanga o te matū

• kua hangaia ngā matū katoa o te ao nei ki tōna 100 tūmomo ngota rerekē; ka kapiti tētahi ki tētahi, i runga i ngā ara whakakapiti maha
• ko te pūmotu, he matū kua hangaia ki te tūmomo ngota kotahi.

Ngā tauhohe matū

• i te tauhohe matū, ka hohe ngā matū i runga anō i ngā āhua e motuhake ana ki tēnā, ki tēnā
• i te tukanga matū, ka whakarōpūtia anō ngā ngota o ngā matū taketake, hei rāpoi ngota kē atu. He rerekē ngā āhuatanga o ēnei matū hou, i ō ngā pūmatū hohe.
• nā Jabir ibn Hayyan (721–815) te whakamātautau nahanaha i whakatū, ā, nāna hoki ngā matū i whakarōpū, i whakatakotoria ai te tūāpapa mō te mātai matū o ēnei wā.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

Te hanga me ngā āhuatanga o te matū

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te rangahau me te whakatauira i te ara e kapiti ai ngā ngota hei pūmotu, e kapiti anō ai ngā pūmotu hei pūhui
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te rerekētanga o te pūmotu i te pūhui
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te tiri hoahoa, kōrero ā-waha rānei mō ngā pūmotu me ngā matū.

Ngā tauhohe matū

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te whakahaere whakamātau haumaru e whakaaturia ai ngā tauhohe matū motuhake
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te whakarōpū anō a ngā ngota hei matū hou, heoi, kua rerekē ngā āhuatanga
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te whakaatu i ngā putanga mā roto i ngā hoahoa, i ngā tauira, i ngā whakamārama ā-waha rānei o ngā tauhohe.

Te Mōhiotanga

Te Tōpana me te Nekehanga

He whakaaweawe tā te nekehanga me te tūwhena i ngā tōpana o te ao tūroa — tae atu ki ngā hau, ki ngā tai, ki te ao hoki e nekeneke ana. Ko ngā kōrero tuku iho e pūrongo ana i ēnei pāhekoheko, ā, koia hoki e ārahi ana i tā tātou whakamahi i ēnei ki te whakatere waka, ki te hangahanga, ki te hauhake me te kohi kai, ki te tiaki hoki i ngā tāngata me ngā wāhi.

Ki tā te Science, i hua mai aua āhuatanga anō i ngā tōpana — ko te tō ā-papa tērā, ko te autō tērā, ko te hiko tērā, ko te pānga ā-tinana tērā. Katoa ēnei, ka ngau ki ngā taonga, me te whakaaweawe i te neke, i te tūwhena rānei o aua taonga. Mā te rahi, mā te ahunga, mā te taurite hoki o aua tōpana e whakatauria ai mēnā rānei ka neke, ka tū, ka tūmau tonu rānei ngā taonga.

Mā te whakakotahi i ngā tirohanga e rua, ka ako te mokopuna ki te ine me te matapae i te neke. Waihoki, ka ākona hoki ngā wā me tū ki te mahi, me te āhua anō o te mahi, e whakautehia ai ngā pūnaha e whai wāhi atu ana. Ka tukua kia rere kōtui ngā tikanga Māori me ngā mātāpono scientific, ā, kia mahi ngātahi hoki ki ngā tōpana o te ao tūroa, tē ātete kē ai.

Ka mōhio te mokopuna:

Ngā tōpana me te neke

• kia nui ake te papatipu o te taonga, ka nui ake te tōpana e hiahiatia ana e oti mai ai te panonitanga ōrite, mō te āhua ki te neke. Waihoki, ahakoa te taonga, ka pūtakehia mai i te tōpana rahi ake te panonitanga rahi ake, mō te āhua ki te neke. Ka rerekē hoki pea te āhua, te aronga rānei o tētahi taonga i ngā tōpana ka ngau ki a ia.

Ngā momo pāhekoheko

• ko te rahi o te tōpana, kei te āhua tonu o ngā āhuatanga o ngā taonga, me te tawhiti o tētahi i tētahi.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

Ngā tōpana me te neke

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te whakamātau i ngā taonga e rerekē ana te papatipu o tēnā, o tēnā, hei whakamātau i ngā panonitanga ki te neke
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te take me nui ake te tōpana hei panoni i te neke o ngā taonga taumaha ake
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te tiri i ngā putanga mā ngā kauwhata, mā ngā tauira, mā ngā pūrongo ā-waha rānei.

Ngā momo pāhekoheko

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te mātakitaki i te wāhi ki te tawhiti me ngā āhuatanga o te taonga e rerekē ai ngā tōpana (hei tauira, ko ngā autō ka rerekē te tawhiti o te noho mai)
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te panoni o te rahi o te tōpana i runga i te tawhiti, i runga anō i ngā āhuatanga o te taonga
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te whakaatu i ngā kitenga mā ngā hoahoa, mā ngā kōrero ā-waha rānei.

Ka mōhio te mokopuna:

Ngā tōpana me te neke

• kia pāhekoheko tahi ētahi taonga e rua, e ōrite ana te kaha o te tōpana o te pānga atu o te taonga tuatahi ki te taonga tuarua, ki te tōpana o te pānga atu o te taonga tuarua ki te taonga tuatahi, heoi, e tauaro ana te aronga (ko te ture tuatoru a Newton tēnei)
• whakatauhia ai te neke o tētahi taonga i runga anō i te tapeke o ngā tōpana e ngau ana ki a ia; mēnā ehara te tōpana tapeke e ngau ana ki te taonga i te kore, ka panonitia tōna neke.

Ngā momo pāhekoheko

• he pipiri, he papare rānei ngā tōpana hiko me ngā tōpana autō (autōhiko), ā, ka hāngai te rahi ki te nui o ngā whana, o ngā iahiko, o ngā kaha autō rānei, ki te tawhiti hoki i waenga i ngā taonga e pāhekoheko tahi ana
• he pipiri ngā tōpana tō ā-papa i ngā wā katoa. He tōpana tō ā-papa i waenga i ngā papatipu e rua, ahakoa he aha aua papatipu, heoi, he moroiti noa, hāunga ia ngā wā e rahi ana te papatipu o tētahi o ngā taonga, o ngā taonga e rua rānei.
• ka whakahaere ngā pāhekoheko tō ā-papa i te kuneroa me te pūmau o ngā pūnaha rahi i tuarangi, pērā i te ikarangi, i Te Whānau a Tamanuiterā rānei. Ka whakatau hoki aua pāhekoheko i ngā tauira o te neke i roto anō i aua hanga.
• whakamāramahia ai ngā tōpana ka ngau mai i tawhiti (te tō ā-papa, te tōpana hiko, te tōpana autō), mā ngā whaitua tōpana ka whātoro mā tuarangi, ā, ka whakamaheretia i runga i te pānga ki tētahi taonga whakamātau.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

Ngā tōpana me te neke

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te whakatauira i ngā pāhekoheko i waenga i ngā taonga (hei tauira, ko ngā tūtukinga, ko ngā pana, ko ngā tō anō hoki) me te ine i ngā panonitanga o te neke
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te ture tuatoru a Newton, me te wāhi ki ngā tōpana taurite-kore e panonitia ai te neke
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te whakaatu i aua pāhekoheko mā ngā whakaaturanga ā-waha, mā ngā hoahoa, mā ngā whakamātau rānei.

Ngā momo pāhekoheko

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te whakamātau ki ngā autō, ki ngā whana, ki ngā whaihanga rānei o ngā pāhekoheko tō ā-papa
• ki te tātari haehae i te pārongo, mā:
  • te whakatairite i ngā pūrākau mō te neke ā-rangi ki ngā tauira tōpana scientific
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te ngau mai i tawhiti a ngā tōpana tō ā-papa, hiko, autō hoki
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te whakaatu tauira, mahere whaitua, pūrongo ā-waha rānei mō ngā tōpana ka ngau mai i tawhiti.

Te Mōhiotanga

Te Pūngao

E mārama ana ko te pūngao, koia te mauri, koia te hau i roto i ngā mea katoa. Ka whakatuarātia e taua pūngao te taurite o te ao tūroa, ā, ka arahina hoki ngā tikanga ā-kaupeka, te katokato, te kohi i ngā rawa, me ngā mahi ōkawa anō hoki.

Ko te whakaahua a te Science i te pūngao, koia te āheinga ki te whakatutuki i te panonitanga. Ko ētahi o ōna āhua, ko te aho, ko te pōkākā, ko te neke, ko te oro. Ka whakawhitia te pūngao i waenga i ngā pūnaha, kāore e waihangatia, ā, tē taea te whakakore atu. Ka whai ēnei panoni — ahakoa kei ngā pūnaha mataora, kei ngā pūkaha, kei ngā tukanga māori rānei — i te mātāpono o te pūmau o te pūngao.

Mā te whakakotahi i ēnei tirohanga, ka mārama te mokopuna ki te neke haere o te pūngao i waenga i ngā tāngata, i ngā wāhi, i ngā matū anō hoki. Ka ako hoki ki te hāpai i ngā kōwhiringa e tiakina ai te mauri o tōna taiao. Ka whakakotahia nei ngā tikanga Māori ki te māramatanga scientific, hei ārahi i te whakamahinga pūngao i runga i te haepapa, i ngā tikanga whāomo anō hoki.

Ka mōhio te mokopuna:

Ngā tautuhinga o te pūngao

• he maha ngā momo pūngao ka taea te whakahāngai atu ki te tūnga o ngā taonga, ahakoa kei te nekeneke haere te taonga mā ngā tini ara e taea ana, kāore rānei
• he inenga pūngao te pōkākā me te paemahana.

Te pūmau me te whakawhitinga o te pūngao

• he hoa haere te pūngao nō te taonga nekeneke, nō te oro, nō te aho, nō te pōkākā anō hoki
• he whakawhiti hoki tā te aho i te pūngao, i tētahi wāhi ki tētahi atu. Hei tauira, ko te pūngao ka hahana mai i te rā, ka whakawhitia ki te Ao e te aho. Kia mitia taua aho, ka mahana te whenua, te hau takiwā me te wai o te Ao, ā, mā reira e tipu ai te tipu.
• ina tūtuki ētahi taonga, tētahi ki tētahi, ka whakawhitia pea te pūngao i tētahi taonga ki tētahi atu, me te aha, ka panoni te neke o tēnā, o tēnā. I ngā tūtukinga pēnei, whakawhitia ai hoki ētahi pūngao ki te hau takiwā e karapoti ana i aua taonga.
• ka whakawhitia hoki pea te pūngao i tētahi wāhi ki tētahi atu e ngā iahiko, kātahi ka whakamahia taua pūngao i taua wāhi rā hei whakaputa i te neke, i te oro, i te pōkākā, i te aho rānei. I whakaputaina tuatahitia pea ngā iahiko i te whakawhitinga o te pūngao neke hei pūngao hiko (hei tauira, ka ākina tētahi kapongao tāwhiro e te wai nekeneke, e whakaputaina ai ngā iahiko).

Te pūngao me ngā tōpana

• ina tūtuki ngā taonga e rua, tētahi ki tētahi, ka whakawhitia te pūngao e ngā tōpana pā, e panonitia ai ngā neke o ngā taonga.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

Ngā tautuhinga o te pūngao

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te tautohu i ngā tauira o ngā tini tūmomo pūngao ki ngā horopaki o te rohe
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te rerekētanga o te pōkākā i te paemahana
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te whakaatu i ngā kitenga mā ngā hoahoa, mā ngā kōrero ā-waha, mā ngā whakamātau rānei.

Te pūmau me te whakawhitinga o te pūngao

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te mātakitaki, te whakatauira rānei i ngā whakawhitinga pūngao mā te aho, mā ngā tūtukinga me ngā iahiko
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te noho pūmau o te pūngao, ahakoa ka panonitia te āhua
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te whakaatu i te whakawhitinga pūngao mā roto i ngā whakamātau, i ngā tauira, i ngā kōrero ā-waha rānei.

Te pūngao me ngā tōpana

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te whakamātau i ngā tūtukinga hei mātakitaki i te pāhekoheko a te pūngao me te tōpana
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te whakawhitinga pūngao ka hua ake i ngā tōpana pā ina tūtuki ētahi taonga
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te waihanga hoahoa, pūrongo ā-waha rānei mō ngā whakamātau tūtukinga.

Ka mōhio te mokopuna:

Ngā tautuhinga o te pūngao

• ko te pūngao o te nekeneke, e kīia ana ko te pūngao neke
• kei roto hoki pea i tētahi pūnaha taonga ko te pūngao rokiroki (te pūngao moe) — kei te āhua tonu o te tūnga o tētahi taonga ina whakatairitea ki ērā atu (hei tauira, ka rokirokitia te pūngao ina hīkina tētahi taonga, ka rokirokitia hoki ki ngā whaitua hiko i waenga i ngā korakora hihiko, ā, ki ngā whaitua autō i waenga i ngā autō). Ka whakaitihia ake te pūngao moe i ētahi tauhohe matū, ā, i ētahi atu tauhohe matū, ka whakapikihia ake.
• ko te kupu ‘pōkākā’, hei whakaahua i ngā whakawhiti pūngao mā te iakawe, mā te kawenga, mā te hahana (ā-pōkākā, ā-aho hoki), arā, ina rerekē te paemahana o ngā taonga e rua, o ngā pūnaha rānei e rua
• ko te paemahana, ko tētahi inenga o te pūngao neke toharite o ngā korakora matū.

Te pūmau me te whakawhitinga o te pūngao

• ina panoni te pūngao neke o tētahi taonga, ka puta noa mai tētahi atu panonitanga ki te pūngao, i taua wā tonu (hei tauira, nā te wakunga i tū ai tētahi taonga nekeneke, nā taua wakunga hoki ko te pikinga o te pūngao pōkākā ki ngā mata e rua; nāwai ā, ka whakawhitia atu te pūngao pōkākā ki te taiao pātata i te mātao haeretanga o ngā mata)
• waihoki, e tīmata ai te nekeneke o tētahi taonga, e nekeneke tonu ai rānei, ina whakawhitia atu i a ia te pūngao e ngā tōpana waku, me mātua tāpiri atu te pūngao, hei tauira, mā te tahu kora (pūngao ā-matū), mā te pūhiko (pūngao ā-hiko) rānei.

Te pūngao me ngā tōpana

• ka taea e te autō te tuku tōpana ka ngau atu ki autō kē atu, e whakawhitia atu ai he pūngao (hei tauira, e panonitia ai te neke), ahakoa kāore ngā taonga e pā rawa ana, tētahi ki tētahi.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

Ngā tautuhinga o te pūngao

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te whakamātau me te whakatauira i ngā tauira o te pūngao neke, o te pūngao moe, o te pūngao pōkākā hoki
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te rerekētanga o te pōkākā i te paemahana, te whakamārama anō hoki i te rokirokinga, i te whakawhitinga rānei o te pūngao
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te waihanga hoahoa, tauira, kōrero ā-waha rānei mō ngā tautuhinga o te pūngao.

Te pūmau me te whakawhitinga o te pūngao

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te whakamātau i te waku me ngā panonitanga pūngao
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te take, i ngā panonitanga pūngao katoa, ka whakawhitia atu he pūngao ki āhua kē atu
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te whakaatu i ngā putanga o ngā tūhuratanga mā roto i ngā pūrongo ā-waha, ā-ataata rānei.

Te pūngao me ngā tōpana

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te whakamātau i ngā pāhekoheko autō hei mātakitaki i ngā whakawhitinga pūngao
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te whakawhiti pūngao a ngā autō, me te kore tonu o tētahi e pā atu ki tētahi
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te tiri tauira, kōrero ā-waha rānei mō ngā hononga o te tōpana ki te pūngao.

Te Mōhiotanga

Ngā Ngaru

He tauira ā-tinana te ngaru, e whakaputaina ai ngā nekehanga o ngā tai me ngā oro, tae atu anō ki te pana o ngā tohu whakawhiti i te nuku roa i te whakaterenga waka. E whakaataria nei e ēnei nekehanga ngā hononga i waenga i ngā taiao hurihuri me te tangata.

Ki tā te Science, he tauira auau te ngaru, e whakawhitia ai te pūngao me te kore e neke o te matū, pērā i ngā ngaru o te wai, o te oro, o te hahana autōhiko anō hoki. Mā te mārama ki ngā āhuatanga o te ngaru — arā, te roa, te auau me te teitei — e pai ai te whakamārama i ngā āhuatanga māori, e pai ai hoki te whakawhanake i ngā hangarau taha whakawhiti kōrero, taha tairongo, taha tūhura anō hoki.

Mā ngā tirohanga e rua, e mōhio ai te mokopuna he tōpana ā-tinana, he taukaea hoki te ngaru. Ka ako ia ki te whakamāori, ki te whakamahi, ki te tiaki hoki i ngā ngaru, i runga anō i ngā tikanga Māori, me te whakahāngai hoki i te mōhiotanga scientific ki āna mahi auaha, i runga anō i te haepapa.

Ka mōhio te mokopuna:

Ngā āhuatanga o te ngaru

• he tauira auau tō te ngaru māmā, ā, he roanga, he auau, he teitei anō hoki tōna
• me mātua whai matū te ngaru oro; mā roto i taua matū e whakawhitia ai te ngaru oro
• ka whakamahia e te kaimātai aronuku ngā ngaru rū, me te whakaatatanga o ngā ngaru rū i ngā tāhono i waenga i ngā paparanga, ki te toro atu ki ngā hanga e hōhonu ana te noho mai ki te kōpū o te aorangi nei.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

Ngā āhuatanga o te ngaru

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te āhukahuka me te whakaahua i ētahi momo ngaru, i ngā āhuatanga o tēnā, o tēnā, me ngā āhuatanga e ōrite ai, e rerekē ai rānei, tētahi i tētahi
• ki te tātari haehae i te pārongo, mā:
  • te mātai i tā te ngaru rū whakakite mai i ētahi pārongo mō te Ao
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te take me mātua whai matū te oro e rere ai; te whakamārama hoki i te pānga o ngā āhuatanga o te ngaru ki te whakawhitinga
• ki te tiki māramatanga, hei taki i ngā koringa, mā:
  • te whakahāngai i ngā mōhiotanga ki ngā ngaru oro me ngā ngaru rū ki ngā horopaki o ia rā, o te hapori rānei (hei tauira, te mōhio ki ngā rū)
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te whakaatu i ngā kitenga mō ngā āhuatanga o te ngaru mā roto i ngā hoahoa, i ngā kōrero ā-waha rānei.

Ka mōhio te mokopuna:

Te hahana autōhiko

• he nui te aho e rere nei ki te Ao mā tuarangi, mai i te rā me ngā whetū mamao
• ka kitea tētahi taonga ina kuhu mai ki ngā karu te aho e whakaataria mai ana i te mata o taua taonga. Ko te tae e kitea ana e te tangata, kei te āhua tonu o ngā puna aho e wātea mai ana, waihoki, kei ngā āhuatanga anō hoki o te mata o taua taonga.
• he whakapiko tā te arotahi i ngā hihi; nā konā i pai ai te whakamahi i te arotahi kotahi, i ētahi arotahi rānei, kia kitea ai ngā ata kua whakarahia o ngā taonga tino paku rawa atu, tino tawhiti rawa atu rānei, tē kitea atu ki te karu kau.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

Te hahana autōhiko

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te tūhura i te rere mai o te aho ki te Ao, mai i te rā me ngā whetū
• ki te tātari haehae i te pārongo, mā:
  • te whakamārama i te pānga o ngā āhuatanga o te mata o tētahi taonga me ngā puna aho ki te kitenga atu o te tae o taua taonga
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakaahua i tā te whakaata e taea ai ētahi taonga te kite, me te whakaahua hoki i tā ngā arotahi whakarahi i ngā taonga
• ki te tiki māramatanga, hei taki i ngā koringa, mā:
  • te whakamahi i ngā arotahi, i ngā taputapu ōmata hoki kia kitea atu ai ngā taonga pakupaku, ngā taonga noho mamao rānei
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te tiri kōrero ā-waha, hoahoa, tauira rānei mō te aho, mō te tae, mō ngā arotahi hoki.

Te Mōhiotanga

Te Pito o te Ao Raurangi

Ka mātau te tangata ki ngā nekehanga o te rā, o te marama, o ngā whetū, o te Ao anō hoki, mā te tātai arorangi me tōna hāngaitanga ki ngā ia o te whakatō kai, o te hauhake kai, o te kohi kai, o te whakatere waka, o ngā kaupapa whakanui anō hoki. Ko ngā tohu ā-rangi pērā i te rewanga o Matariki rāua ko Puanga e tohu ana i te huringa ā-kaupeka, ā, e ārahi nei i te mahi kiritōpū kia whakatuarātia tonutia te taurite o te taiao. 

Ka whakaahuatia e te Science aua āhuatanga anō hei pānga o te huringa, o te tītaha, o te ara amio hoki o te Ao, e pūtakea nei ko te ao, ko te pō, ko ngā kaupeka hoki. Koinei hoki te pūtakenga mai o te neke o te marama, e whakaputaina ai ōna mata, e kūmea ai ngā tai. He poto noa ētahi hurihanga māori, he tino roa kē ētahi, mai i ngā tauira ā-rā me ngā tauira ā-kaupeka, ki ngā tūāhua ā-nuku e waihanga nei anō i te mata o te aorangi nei. 

Hui tahi, mā ēnei tirohanga, ka tukuna ki te mokopuna te māramatanga Māori me te whakamārama scientific e mātau ai ia ki ngā tohu o te taiao, ki te matapae i te panonitanga, ki te whakatinana hoki i te kaitiakitanga, e toitū tonu ai aua ia ki ngā uri whakaheke.

Ka mōhio te mokopuna:

Te tātai arorangi

• nō mai rā anō te mātakitaki a ngā tūpuna i ngā whetū, i ngā tohu ā-rangi hei tātai haere i te wā, hei whakatere waka, hei ārahi hoki i ngā mahi o ia rā
• ka tohu ētahi whetū, ētahi kāhui whetū hoki i ngā huringa ā-kaupeka, ka ārahi mai hoki i ngā whakatau mō te whakatō kai, mō te hī ika, mō te hao ika, mō te hauhake kai, mō te whakatā, mō ngā mahi ōkawa anō hoki
• ki ētahi iwi, ko te rewanga ake o ētahi whetū, o ētahi kāhui whetū rānei i waenga tonu i te hōtoke, koia rā e tohu ana i te Tau Hou Māori — arā, he wā huritao, he wā whakamahere, he wā tūhonohono hoki ki ngā tūpuna
• e whai ana te maramataka Māori i ngā mata o te marama me ōna pānga ki ngā ia māori
• e whakaū nei te maramataka Māori i te whakaaweawe a ngā mata o te marama i ngā tai, i te whanonga kararehe, i te oranga tangata, ā, he rerekē kei tēnā, kei tēnā o ngā iwi, e riro rā mā ngā tohu taiao o tēnā iwi, o tēnā iwi e ārahi te mahi
• ki te whakatere waka i te moana i runga i te tātai arorangi, i aro atu te Māori ki ngā ara o ngā whetū, ki te rā, ki te marama, ki ngā huene, ki te hekenga manu anō hoki, kia pai ai te rere tawhiti me te whakawhiti i Te Moana-nui-a-Kiwa. I whakairohia ki te hinengaro ngā mahere whetū, ngā mahere whetū ā-waha anō hoki e tūhono nei i ngā kāhui whetū ki te whakatere waka, ki te ahunga hoki.
• ka tukua iho mā roto mai i ngā kōrero te mōhiotanga ki te taiao, ki te rangi hoki, ā, ka miramirahia ngā hononga matatika ki te ao tūroa
• kua whakawhanaketia e tēnā iwi, e tēnā iwi ngā whakamāoritanga motuhake o ngā tūāhua ā-rangi me ngā pūnaha mō te aronui ki te wā, i runga i te āhua o ō rātou ake taiao, kia mātau ai rātou ki te tātai tuarangi
• i āta mātakitaki atu ngā tūpuna Māori i te āhua o te neke o ngā whetū me ngā aorangi i te rangi pō, hei whai haere i te wā, hei ārahi i ngā mahi ā-kaupeka, hei whakatere hoki i ngā tawhiti nui whakaharahara ki te whakawhiti i Te Moana-nui-a-Kiwa
• he tohu ā-rangi matua ngā whetū, tae atu ki ērā e tohua ai ngā huringa ā-kaupeka e ārahi nei i te whakatō kai, i te hauhake kai, i ngā mahi ōkawa hoki
• ko te whakaaro ia, he tohu ngā āraitanga, e waitohu ana pea i ngā pānga tapu, i ngā whakawhitinga rānei, ā, ka arohia i runga anō i te tūpato
• e tūhono ana te maramataka Māori i ngā mata o te marama ki ngā tai, ki te whakatō kai, ki te hī ika, ki te hao ika, ki ngā hurihanga pūngao o te tangata anō hoki
• ko ngā huringa ā-kaupeka ka whakamāramatia e te Science ki te tītaha o te Ao, ka tātaihia ki te mātauranga Māori mā te tūnga mai o ngā tūāhua ā-rangi
• nā Tākuta Pauline Harris (1970–) ngā wānanga ā-rangi Māori mō ngā whetū i whakarauora, ā, nāna te mātauranga Pūtaiao o ngā iwi taketake me te mātai ahupūngao o te ao tukupū i tautoko.

Te Ao me te whānau a tamanuiterā

• nā te tāwhiro me te ara amio o te Ao, ka neke haere te rā, te marama me ngā whetū i te rangi i runga i ngā ara ka auau te whāia
• ko ngā huānga o Te Whānau a Tamanuiterā, ko te rā, ko ngā aorangi, ko ngā marama, ko ngā tokarangi, ko ngā puaroa hoki, e puritia katoatia ana ki ō rātou nā ara amio e te tō ā-papa
• kotahi te tāwhiro o te Ao i ia 24 hāora, nā konei ko te ao me te pō, ā, kotahi tōna amiotanga i te rā i te tau
• nā te tītaha o te pou tāwhirowhiro o te Ao, ko ngā huringa ā-kaupeka
• e kūmea ana ngā tai e te tō whakaroto o te marama, o te rā anō hoki
• he wāhanga Te Whānau a Tamanuiterā nō te ikarangi nei, nō Te Mangōroa, ā, koia tētahi o ngā tini piriona ikaroa o te ao tukupū.

Te hītori o te Ao

• ko te āwhata wā ā-nuku e whakamāoritia nei i ngā paparanga toka, koia tētahi ara ki te tātai haere i te hītori o te Ao
• ko ētahi o ngā tūāhua nui i te takahanga o te wā, ko te hanganga o ngā mekameka maunga, o ngā riu moana, ko te kuneroa me te korehāhā o ētahi rauropi mataora, ko ngā hūnga puia, ko ngā wā o te whakakōpakatanga nui whakaharahara, ko te whanaketanga mai o ngā riu hopuwai me ngā awa, i te whakakōpakatanga, i te ngāhorohoro ā-wai anō hoki
• heoi anō tā ngā tātaritanga o ngā paparanga toka, o te mauhanga mātātoka hoki, he tohu whānui i te takiwā i pā ai ētahi āhuatanga, kāore e tohu pū i te wā i pā ai
• e whakaūngia ana te tītakataka, arā, te āta panoni haere o te pou tāwhirowhiro o te Ao i roto i ngā tini mano tau, ki ngā kōrero tuku iho mō te rerekē o te kitenga o ngā whetū, heke iho i ngā reanga, ka whakamaumaharatia nei ki ngā kōrero whetū
• whakaūngia ai hoki te tātai arorangi ki ngā whakamārama scientific. Ki te Science, whakamāramatia ai tēnei i te tauira o Te Whānau a Tamanuiterā.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

Te tātai arorangi

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te mātakitaki me te mauhanga i tāna i kite ai mō te āhua o te neke o te rā, o te marama, o ngā whetū
• ki te tātari haehae i te pārongo, mā:
  • te whakatairite i ngā kōrero tuku iho ki ngā tauira scientific
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakaahua i ngā tauira ā-rangi e kitea ana, ki te Pūtaiao, ki te Science anō hoki (hei tauira, tā Puanga tohu i te tau hou; tā te tōnga o Matariki tohu i te mutunga o te hauhake kai)
• ki te tiki māramatanga, hei taki i ngā koringa, mā:
  • te whakamahi i te mōhiotanga mō ngā whetū me te marama hei ārahi i te whakatō, i te hauhake kai, i ngā tikanga whakatere waka anō hoki
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te waihanga i ngā mahere whetū, i ngā whakaaturanga ā-waha, i ngā hoahoa ataata rānei e tūhonoa ai ngā pūnaha mōhiotanga ā-rangi, tētahi ki tētahi.

Te Ao me te whānau a tamanuiterā

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te whakatauira i te huringa o te Ao, i tōna ara amio, i ngā mata o te marama hoki
• ki te tātari haehae i te pārongo, mā:
  • te whakatairite i ngā kōrero Māori mō ngā hurihanga ā-rangi ki ngā whakamārama scientific
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te pūtakenga mai o te ao, o te pō, o ngā kaupeka, o ngā tai anō hoki i te nekeneke o te Ao
• ki te tiki māramatanga, hei taki i ngā koringa, mā:
  • te tūhono i ngā hurihanga ā-kaupeka ki ngā tikanga i ahu mai i te maramataka
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te waihanga i ngā hoahoa, i ngā kōrero ā-waha, i ngā tauira rānei o te wāhi e noho ai te Ao i Te Whānau a Tamanuiterā.

Te hītori o te Ao

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te mātai i ngā hanganga toka me ngā mātātoka o te rohe
• ki te tātari haehae i te pārongo, mā:
  • te whakatairite i ngā mauhanga ā-nuku ki ngā kōrero tuku iho mō ngā rū, mō ngā puia, mō te whakakōpakatanga rānei
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te ara i auaha mai ai ngā tukanga ā-nuku i te whenua, i ngā pūnaha hauropi hoki
• ki te tiki māramatanga, hei taki i ngā koringa, mā:
  • te tautohu i ngā ara e takatū ai, e urupare atu ai rānei ngā hapori ki ngā panonitanga ā-nuku
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te whakaatu i ngā pūrongo ā-waha, ā-ataata rānei e tūhonoa ai te taunakitanga ā-nuku ki ngā kōrero tuku iho.

Ka mōhio te mokopuna:

Te tātai arorangi

• ka taea te āhua o te neke o te rā, o te marama, o ngā whetū hoki i te rangi, te mātakitaki, te whakaahua, te matapae, te whakamārama hoki ki ngā tauira.

Te Ao me te whānau a tamanuiterā

• ko Te Whānau a Tamanuiterā, ko te rā, ko tētahi huinga hanga anō, tae atu ki ngā aorangi, me ō rātou marama, tokarangi hoki e puritia ana ki te ara amio i te rā e tōna tō whakaroto
• whakamāramatia ai e tēnei tauira o Te Whānau a Tamanuiterā ngā tai, ngā āraitanga kōmaru, ngā āraitanga marama, te neke hoki o ngā aorangi i te rangi ina whakatairitea ki ngā whetū
• he pūmau te aronga o te pou tāwhirowhiro o te Ao, i te takanga o te wā poto, heoi, e tītaha ana ina whakatairitea ki te ara amio o te Ao i te rā. Nā taua tītaha rā, ko ngā kaupeka, ā, ka pūtakehia mai i te rerekē o te ngau o ngā hihi o te rā ki tēnā, ki tēnā o ngā wāhi o te Ao i ia tau.

Te hītori o te Ao

• ko te āwhata wā ā-nuku e whakamāoritia nei i runga i te āhua o ngā paparanga toka, koia tētahi ara ki te tātai haere i te hītori o te Ao
• ko ētahi o ngā tūāhua nui i te takanga o te wā, ko te hanganga o ngā mekameka maunga, o ngā riu moana, ko te kuneroa me te korehāhā o ētahi rauropi mataora, ko ngā hūnga puia, ko ngā wā o te whakakōpakatanga nui whakaharahara, ko te whanaketanga mai o ngā riu hopuwai me ngā awa, i te whakakōpakatanga, i te ngāhorohoro ā-wai anō hoki
• heoi anō tā ngā tātaritanga o ngā paparanga toka, o te mauhanga mātātoka hoki, he tohu whānui i te takiwā i pā ai ētahi āhuatanga, kāore e tohu pū i te wā i pā ai
• i āta mātakitaki atu ngā tūpuna Māori i te āhua o te neke o ngā whetū me ngā aorangi i te rangi pō, hei whai haere i te wā, hei ārahi i ngā mahi ā-kaupeka, hei whakatere hoki i ngā tawhiti nui whakaharahara ki te whakawhiti i Te Moana-nui-a-Kiwa
• he tohu ā-rangi matua ngā whetū, tae atu ki ērā e tohua ai ngā huringa ā-kaupeka e ārahi nei i te whakatō kai, i te hauhake kai, i ngā mahi ōkawa hoki
• ko te whakaaro ia, he tohu ngā āraitanga, e tohu ana pea i ngā pānga tapu, i ngā whakawhitinga rānei, ā, ka arohia i runga anō i te tūpato
• e tūhono ana te maramataka Māori i ngā mata o te marama ki ngā tai, ki te whakatō kai, ki te hī ika, ki te hao ika, ki ngā hurihanga pūngao o te tangata anō hoki
• ko ngā huringa ā-kaupeka e whakamāramatia ki te Science ki te tītaha o te Ao, ka tātaihia i te mātauranga Māori mā te tūnga mai o ngā tūāhua ā-rangi
• e whakaūngia ana te tītakataka, arā, te āta panoni haere o te pou tāwhirowhiro o te Ao i roto i ngā tini mano tau, ki ngā kōrero tuku iho mō te rerekē o te kitenga o ngā whetū, heke iho i ngā reanga, ka whakamaumaharatia nei ki ngā kōrero whetū
• whakaūngia ai hoki te tātai arorangi Māori ki ngā whakamārama scientific. Ki te Science, whakamāramatia ai tēnei i te tauira o Te Whānau a Tamanuiterā.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

Te tātai arorangi

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te mātakitaki me te mauhanga i ngā neke ā-rangi i te takanga o te wā
• ki te tātari haehae i te pārongo, mā:
  • te whakatairite i ngā whakamārama mō te ao tukupū, tētahi ki tētahi
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i ngā tauira ā-rangi mā ngā tauira, mā ngā kōrero hoki
• ki te tiki māramatanga, hei taki i ngā koringa, mā:
  • te whakahāngai i te mōhiotanga ki ngā tauira ā-rangi ki ngā whakatau mō ngā kaupeka, mō te whakatere waka rānei
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te whakaputa pūrongo, hoahoa, kōrero ā-waha rānei e tūhono nei i ngā pūnaha mōhiotanga e rua.

Te Ao me te whānau a tamanuiterā

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te whakatauira i ngā āraitanga, i ngā tai, i te nekeneke hoki o ngā aorangi
• ki te tātari haehae i te pārongo, mā:
  • te whakatairite i ō te Māori tohu ā-kaupeka ki ā te Science tauira
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te pūtakenga mai o ngā kaupeka i te tītaha me te ara amio o te Ao
• ki te tiki māramatanga, hei taki i ngā koringa, mā:
  • te whakamahi i te mōhiotanga ki ngā tauira e kitea ana i Te Whānau a Tamanuiterā kia mārama ai ngā pānga ki te taiao, ki te ahurea hoki
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te waihanga tauira, pūrongo ā-waha rānei e whakamārama ana i te hanga o Te Whānau a Tamanuiterā.

Te hītori o te Ao

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te mātai i ngā tīpakonga ā-nuku, i ngā taunakitanga mātātoka
• ki te tātari haehae i te pārongo, mā:
  • te whakamāori i ngā kōrero a ngā tūpuna mō ngā maunga, mō ngā hūnga, mō ngā huringa āhuarangi rānei i te taha o te taunakitanga ā-nuku
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te hītori o te Ao i runga i ngā kōrero kei ngā paparanga toka, i runga hoki i ngā kōrero tuku iho
• ki te tiki māramatanga, hei taki i ngā koringa, mā:
  • te arotake i te wāhi ki te mōhiotanga ki te hītori ā-nuku hei ārahi i te manawaroa, i te noho takatū hoki
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te whakaatu i ngā kōrero ā-waha, ā-ataata, ā-tuhi rānei e tūhonoa ai ngā mauhanga ā-nuku ki te mōhiotanga ahurea

Te Mōhiotanga

Te Manawataki o te Ao Raurangi 

He pūnaha mataora te Ao, he whenua, he wai, he hau takiwā, he hanga mataora hoki ōna wāhanga. He mea tūhonohono ēnei pūnaha, tētahi ki tētahi, he tainekeneke hoki, ā, koia ēnei ko ngā hanga e taratarai mutunga kore nei i te taiao i te takanga o te wā, mā roto mai i ngā koringa a ngā tōpana me ngā āhuatanga māori.

I te Science, ka kīia aua pūnaha ko te ao ā-nuku, ko te ao ā-wai, ko te kōhauhau, ko te ao koiora, e pāhekoheko nei, tētahi ki tētahi, mā te hurihanga o te matū me te rere o te pūngao. I roto i te wā ā-nuku, kua auaha nei aua pāhekoheko i ngā hanganuku, kua whakaaweawe i te āhuarangi, kua kōkiri hoki i te kuneroa o te hanga mataora.

Hui tahi, mā ēnei tirohanga e kite ai te mokopuna, ehara i te mea he whaitua wehe kē te whenua, te wai, te hau takiwā, te mataora, engari kē ia, he wāhanga tēnā me tēnā nō te hanga kotahi e noho kōtuitui nei. Me mātua mārama ēnei hononga e whakatuarātia ai te taurite o te taiao.

Ka mōhio te mokopuna:

Ngā rawa me ngā pūnaha o te Ao

• ka hua ake ngā tukanga katoa o te Ao i te rere o te pūngao, i te huringa hoki o te matū i roto tonu, i waenga hoki, i ō te aorangi pūnaha. Nō te rā, nō te iho wera anō hoki o te Ao te pūngao.
• ka whakaputaina e te pūngao e rere nei, e te matū e huri nei, ngā panonitanga ā-matū, ā-tinana hoki ki ngā rawa, ki ngā rauropi hoki
• ko ngā pāhekoheko a ngā pūnaha o te Ao, mai i te mōkitokito ki te huriao te rahi o te āwhata, ā, mai i te kimonga kanohi ki te tini piriona tau te roa o te āwhata. Kua auaha nei aua pāhekoheko i te hītori o te Ao, ā, kei aua pāhekoheko anō tōna anamata.

Te mātai papaneke

• ko te mātai papaneke ko te ariā whakakotahi e whakamāramatia ai ngā nekehanga o mua, o nāianei hoki o ngā toka i te mata o te Ao, ā, koia hoki e tuku ana i tētahi anga e mārama ake ai tātou ki tōna hītori ā-nuku
• nā ngā nekehanga o ngā papaneke te nuinga o ngā āhuatanga o te kiri paparahi, o te papa moana hoki, ā, nā konā hoki te horapa o te nuinga o ngā toka, o ngā kohuke o te kirinuku
• nā runga i ngā mahere o ngā tauira o tuauri whāioio o te whenua me te wai, i pūtakea mai i ngā tūhuratanga ki ngā toka, ki ngā mātātoka hoki, kua pūrangiaho ngā nekeneke o ngā papaneke o te Ao ki tawhiti, ngā tūtukinga, tētahi ki tētahi, tae atu ki ngā tauwehenga.

Te mātauranga Pūtaiao

• kei ngā kōrero Māori ētahi whakamārama a ngā tūpuna mō ngā huringa ā-nuku:
  • he whānau tonu ngā maunga puia, kei ngā kōrero tuku iho e mau ana ā rātou nekehanga
  • e tautoko ana tō te Māori mōhiotanga mō ngā rū i tō te Science mō ngā papaneke.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

Ngā rawa me ngā pūnaha o te Ao

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te whakatauira, te rangahau rānei i ngā tauira o te rerenga pūngao, o te hurihanga matū hoki (hei tauira, te hurihanga toka, te hurihanga wai)
• ki te tātari haehae i te pārongo, mā:
  • te tūhono i ngā pūrākau ki ngā tukanga o te panonitanga o te pūngao, o te matū hoki
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te wāhi kei ngā pāhekoheko i waenga i ngā pūnaha o te Ao hei auaha i ngā rawa, i ngā rauropi hoki
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te waihanga hoahoa, kōrero ā-waha rānei e whakaaturia ai ngā hurihanga me ngā pāhekoheko i runga anō i ngā āwhata.

Te mātai papaneke

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te whakamahi i ngā mahere, i ngā taunakitanga mātātoka hoki hei whai haere i ngā nekehanga o mua o ngā papaneke
• ki te tātari haehae i te pārongo, mā:
  • te whakatairite i ngā kōrero Māori mō te nekehanga whenua ki ngā kōrero o te mātai papaneke
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te wāhi ki ngā nekehanga papaneke i roto i te auahatanga o ngā hanganuku, i te tohanga rawa anō hoki
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te tiri mahere, tauira, whakaaturanga ā-waha rānei mō te nekehanga me te hītori o ngā papaneke.

Te mātauranga Pūtaiao

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te tūhura i ngā kōrero tuku iho mō ngā maunga me ngā rū, me te whakatairite atu ki ngā hanganuku e kitea ana e te karu
• ki te tātari haehae i te pārongo, mā:
  • te mātai i ngā ōritenga, i ngā rerekētanga hoki o ngā kōrero Māori, tēnā i te ariā papaneke scientific
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te āhua o tā te Māori, o tā te Science hoki whakamārama i ngā huringa ā-nuku
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te whakaatu i ngā whakatairite ā-waha, ā-tuhi rānei i ngā kōrero Māori ki te Science.

Ka mōhio te mokopuna:

Te wāhi ki te wai

• he auau te huri o te wai i waenga i te whenua, i te moana, i te kōhauhau hoki, mā te tukuwai, mā te whakaeto, mā te tōtā me te whakatioata, mā te hekenga wai i te rangi, tae atu hoki ki te rere whakararo o te wai i te mata o te whenua
• ko ngā tauira tuatini o ngā panonitanga me te nekehanga o te wai i te kōhauhau, e whakatauria nei e ngā hau, e ngā hanganuku, e ngā paemahana me ngā au anō hoki o te moana, koia rā tētahi takenga matua o ngā tauira huarere ā-rohe
• ka tōkiritia ngā nekehanga huriao o te wai me te huringa o tōna āhua e te whitinga mai o te rā, e te tō ā-papa anō hoki. Ko ngā rerenga kētanga o te kiato, e takea mai ana i ngā rerenga kētanga o te paemahana me te mātaitai, koia e kōkiri ana i tētahi tauira ā-ao o ngā ia moana e noho kōtuitui nei.
• nā ngā nekehanga o te wai — i te whenua, i rōnuku hoki — ko te ngawhere me te ngāhorohoro, e panoni nei i ngā āhuatanga i te mata o te whenua, e waihanga nei i ngā hanganga rōnuku.

Te huarere me te āhuarangi

• whakaaweawetia ai te huarere, te āhuarangi hoki e ngā pāhekoheko e whai wāhi mai rā ko te whitinga o te rā, ko te moana, ko te kōhauhau, ko te tio, ko ngā hanganuku, ko ngā hanga mataora anō hoki
• ka rerekē ēnei pāhekoheko i runga i te ahopae, i te teitei, i te matawhenua o te takiwā, ā, katoa ēnei ka kukume i ngā tauira rere ā-moana, ā-kōhauhau anō hoki. Nā te tuatini o ēnei tauira, ka taea anake te matapae ā-tūponotanga nei te pēheatanga o te huarere.
• he nui tā te moana whakaaweawe i te huarere me te āhuarangi, mā te miti i te pūngao mai i te rā, ka āta tuku ai i te takanga o te wā, me te toha anō hoki, huri noa i te ao, mā ngā au moana
• ka miti, ka pupuri ngā haurehu kati mahana o te kōhauhau i te pūngao e hahana atu ana i ngā mata o te whenua, o te moana hoki, ā, nā reira i whakamatuatia ai te paemahana toharite o te mata o te Ao, e taea tonutia ai te noho ki konei

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

Te wāhi ki te wai

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te whakatauira, te mātakitaki rānei i ngā tūārere o te hurihanga wai, i te wāhi hoki ki te wai i te huarere, i te ngāhorohorotanga anō
• ki te tātari haehae i te pārongo, mā:
  • te whakamāori i ngā kōrero tuku iho e whakaahua nei i ngā nekehanga wai, me te tūhono atu i ērā ki ngā tukanga scientific
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te auaha mai a ngā hurihanga wai i ngā hanganuku, i ngā tauira huarere hoki
• ki te tiki māramatanga, hei taki i ngā koringa, mā:
  • te marohi i ngā tikanga hei tiaki i te wai, hei tiaki hoki i te wāhi ki te wai hei whakatuarā i te ora
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te waihanga hoahoa, pūrongo, kōrero ā-waha rānei mō ngā hurihanga wai me ngā pānga.

Te huarere me te āhuarangi

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te kohi raraunga mō te huarere, mō te āhuarangi me te whakatairite ki ngā tauira o te moana, o te kōhauhau hoki
• ki te tātari haehae i te pārongo, mā:
  • te mātai i ngā pūrākau, i ngā tikanga Māori rānei e tūhono ai i te moana, i ngā hau, i te āhuarangi hoki ki ngā whakamārama scientific
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i tā ngā au moana, i tā ngā haurehu kati mahana whakaaweawe i te āhuarangi
• ki te tiki māramatanga, hei taki i ngā koringa, mā:
  • te marohi i ngā urupare ā-rohe ki ngā pānga o te panonitanga āhuarangi
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te whakaatu i ngā kitenga ki ngā tūtohi, ki ngā tauira, ki ngā kōrero ā-waha rānei mō ngā pāhekoheko a te huarere ki te āhuarangi.

Te Mōhiotanga

Te Taura Tāngaengae ki te Ao Raurangi

He taura anō e here ana i te tangata ki te taiao. Nō konei ngā haepapa e whakahau nei i a tātou kia urupū tonu ki te tiaki i te taiao. Me mātua whakaata ā tātou whakatau mō te whakamahinga o te whenua, o te wai, o ērā atu rawa anō hoki, i ā tātou kawenga hei kaitiaki mō te ao tūroa.

E whakaū nei te Science i te tū a te tangata hei ringa panoni nui, ko ā tātou mahi e panoni nei i te āhuarangi, i ngā horanuku, i ngā pūnaha hauropi hoki, ā, i ētahi wā, nā aua mahi rā ka piki te auau me te kaha o ngā pūmate māori. E whakatuarātia ai te ao koiora, me mātua mārama tātou ki ngā āhuatanga e pā nei ki ngā pūnaha o te Ao, me whakahaere hoki tātou i ngā rawa i runga i te haepapa.

Hui tahi, ko tā ēnei tirohanga e tohu mai nei ki te mokopuna, ko te oranga o te tangata me te hauora o te taiao, e kore e taea te wehe, ā, mā ā tātou kōwhiringa o tēnei rā e auaha te manawaroa o ngā pūnaha o te Ao ka waiho iho ki ngā uri whakaheke.

Ka mōhio te mokopuna:

Ngā pūmate māori

• ka taea ētahi pūmate māori te matapae mā te aroturuki i ngā tohu
• tē taea ngā rū te matapae, engari kē, ka taea te hīkaro te tūpono o te pānga mai i ngā mahere ā-nuku, i ngā mauhanga hoki i te takanga o te wā
• he mea āwhina te mārama ki ngā āhuatanga papaneke o tētahi takiwā, hei whakamārama i ngā tauira o te nekehanga rū, o te ahi tipua hoki.

Ngā pānga o te tangata ki ngā pūnaha o te Ao

• ka panonitia e tā te tangata mahi ngā hanganuku, ngā pūnaha wai, ngā nōhanga anō hoki
• ka ara ake pea i ngā panonitanga hanganuku te ngaro haere o te kanorau koiora, te whakakorenga o te nōhanga, te korehāhā anō hoki o ngā momo māori
• kia nui ake tā tātou whakamahi i ngā rawa o te ao tūroa, ka nui ake pea ngā pānga kino ka puta — kotahi anake te ara hei kaupare atu i tēnei raruraru, ko te āta whai i ngā tikanga mahi toitū
• mā te kaitiakitanga e poipoia ai te taurite me te taupuhipuhi o te pūnaha hauropi
• whakamahia ai ngā pūnaha whakahaere rawa hei tiaki i ngā nōhanga, i ngā momo hoki.

Te panonitanga āhuarangi ā-Ao

• ka pāngia te tangata e ngā panonitanga āhuarangi, ā, he maha ngā ara e wātea ana e urupare ai te tangata ki te panonitanga āhuarangi.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

Ngā pūmate māori

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te tautohu i ngā takenga mai, i ngā pānga hoki o ngā pūmate māori (hei tauira, ngā hūnga puia, ngā marangai kino)
• ki te tātari haehae i te pārongo, mā:
  • te whakatairite i tō te Māori mōhio ki ngā tohu ki tā te Science matapae i ngā pūmate
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te take ka taea ētahi pūmate te matapae, ko ētahi atu, kāore e taea
• ki te tiki māramatanga, hei taki i ngā koringa, mā:
  • te tūtohu i ngā whakaritenga haumaru i runga i te nui o te tūpono ka pā te pūmate
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te whakaatu ā-waha, ā-ataata rānei i ngā pārongo pūmate.

Ngā pānga o te tangata ki ngā pūnaha o te Ao

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te mātakitaki i ngā tauira o ngā pānga o te tangata ki te whenua, ki te wai, ki te kanorau koiora hoki
• ki te tātari haehae i te pārongo, mā:
  • te mātai i ngā tikanga Māori, i te rāhui hoki hei pūnaha e toitū ai te whakamahinga rawa
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i ngā pānga kino, i ngā pānga pai anō hoki o ngā mahi a te tangata
• ki te tiki māramatanga, hei taki i ngā koringa, mā:
  • te marohi i ngā tikanga toitū i te kura, i te hapori rānei
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te waihanga pānui whakaahua, whakaaturanga ā-waha rānei mō ngā pānga o te tangata ki ngā pūnaha o te Ao.

Te panonitanga āhuarangi ā-Ao

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te tautohu i ngā tauira o ngā pānga āhuarangi i tōna rohe
• ki te tātari haehae i te pārongo, mā:
  • te arotake i ngā kōrero tuku iho, i ngā raraunga scientific hoki mō te panonitanga taiao
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te wāhi ki ngā mahi a te tangata i panoni ai te āhuarangi
• ki te tiki māramatanga, hei taki i ngā koringa, mā:
  • te marohi i ngā urupare ā-whānau, ā-kura rānei ki te panonitanga āhuarangi
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te tiri mahere mahi, kōrero ā-waha, pūrongo rānei.

Ka mōhio te mokopuna:

Ngā pūmate māori

• i mua i te putanga mai o ētahi pūmate māori, pērā i te hūnga puia, i te huarere taikaha hoki, ka tū mai ētahi āhuatanga e taea ai aua pūmate te matapae
• ko ētahi atu, pērā i ngā rū, ka pā ohorere mai, kāore he tohu i mua, nā reira, kāore anō kia kitea he ara e taea ai ērā te matapae
• he mea āwhina te whakamahere i ngā pūmate māori o mua i tētahi takiwā, me te whai māramatanga ki ngā tōpana ā-nuku e hāngai ana, hei matapae i ngā wāhi me ngā tūponotanga ka ara ake pea ngā tūāhua ā muri ake.

Ngā pānga o te tangata ki ngā pūnaha o te Ao

• he nui ngā panonitanga ki te ao koiora kua hua ake i ngā mahi a te tangata; kua tūkinohia, kua whakakorehia hoki ētahi nōhanga māori, ā, kua korehāhā hoki te maha noa atu o ngā momo
• he rerekē ngā pānga o ngā panonitanga i ngā taiao o te Ao ki tēnā, ki tēnā o ngā hanga mataora (ā, he kino ētahi, he pai ētahi)
• i te nuinga o te wā, ina piki haere ngā taupori tangata me te pau o ngā rawa o te ao tūroa i a rātou, ka piki anō ko ngā pānga kino ki te Ao, ki te kore e āta whakaritea ngā mahi me ngā hangarau kia kore rawa ai e puta he pānga kino.

Te panonitanga āhuarangi ā-Ao

• he āhuatanga nui ā te tangata mahi, pērā i te tukunga o ngā haurehu kati mahana i te tahu koranehe, ki te pikinga o te paemahana toharite i te mata o te Ao (te mahana haere o te ao) i ēnei rā
• e whirinaki ana te whakaiti i te noho whakaraerae o te tangata ki ngā panonitanga āhuarangi ka puta, ki te mārama o te tangata ki tā te Science mō te āhuarangi, ki ngā āheinga pūhanga, ki ētahi atu momo mātauranga anō hoki, pērā i te mārama ki te whanonga tangata. E whirinaki ana hoki ki te tautōhito o te whakahāngai i taua mōhiotanga ki ngā whakatau, ki ngā mahi.

Te mātauranga Pūtaiao

• ki tā te Māori, he whakapapa tonu ō te Ao, ā, ko tana tū mataora e miramira ana i te hiranga o te haepapa ā-pākanga me te whakaaro taumano
• e whakaata ana ngā tikanga tuku iho pērā i te whakatipu māra, i ngā maramataka ā-kaupeka, i te rāhui rawa hoki, i te tikanga o te toitū
• mā te panonitanga āhuarangi e pā ai he mate ki ngā tātai whakapapa, ki te tuakiri anō hoki, mātua rā i ngā hapori Māori o te takutai, e raru ai ngā urupā, ngā wharenui, ngā mahinga kai o nehe hoki i te pikinga o te pae moana.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

Ngā pūmate māori

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te rangahau i ngā pūmate o mua me ngā tōpana ā-nuku
• ki te tātari haehae i te pārongo, mā:
  • te whakatairite i ngā tohu Māori ki te aroturuki taha Science nei
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te pānga o ngā pūmate ki ngā pūnaha o te Ao
• ki te tiki māramatanga, hei taki i ngā koringa, mā:
  • te marohi i ngā rautaki e noho takatū ai te tangata, te hapori anō hoki
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te whakaatu i ngā kitenga mō ngā pūmate ki ngā pūrongo, ki ngā whakaaturanga ā-waha rānei.

Ngā pānga o te tangata ki ngā pūnaha o te Ao

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te rangahau i ngā tauira o te mahi a te tangata e panonitia ai ngā nōhanga
• ki te tātari haehae i te pārongo, mā:
  • te arotake i ngā tikanga toitū (ngā tikanga Māori, ngā tikanga taha Science hoki) mō te whakaiti i ngā pānga
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te take e rerekē ana ngā pānga ki tēnā, ki tēnā o ngā hanga mataora
• ki te tiki māramatanga, hei taki i ngā koringa, mā:
  • te hoahoa i ngā ara hei whakaiti i ngā pānga kino
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te tiri i ngā kitenga o te rangahau mā roto i ngā whakaaturanga ā-waha, ā-ataata rānei.

Te panonitanga āhuarangi ā-Ao

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te rangahau i ngā tukunga haurehu kati mahana me ngā pānga o ērā
• ki te tātari haehae i te pārongo, mā:
  • te whakatairite i ngā mauhanga o te mātauranga Māori mō te panonitanga taiao, ki ngā raraunga āhuarangi scientific
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i tā te Science mō te panonitanga āhuarangi
• ki te tiki māramatanga, hei taki i ngā koringa, mā:
  • te tūtohi i ngā ara ki te whakaiti i te tūkino taiao, ki te whakapakari hoki i te toitūtanga
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te whakaputa whakaaturanga, taukumekume, pūrongo ā-ataata rānei mō te panonitanga āhuarangi.

Te mātauranga Pūtaiao

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te tūhura i ngā tauira i te rohe o te pānga o te panonitanga āhuarangi ki ngā tikanga ā-iwi
• ki te tātari haehae i te pārongo, mā:
  • te whakatairite i ā te mātauranga Māori urupare ki te panonitanga ki ā te Science tirohanga
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te take he tino taonga tonu te kaitiakitanga me te toitūtanga hei urupare ki te āhuarangi e panoni haere ana
• ki te tiki māramatanga, hei taki i ngā koringa, mā:
  • te tūtohi i ngā rautaki hei whakapakari i te manawaroa o ngā wāhi tapu, o ngā wāhi noho taonga
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te tuku kōrero ā-waha, ā-tuhi rānei e tūhonoa ai te mātauranga Māori ki te Science.

Te Mōhiotanga

Hauropi Oranga Taketake 

He tukanga mataora te neke o te matū me te rere o te pūngao, e ū ana ki te whakatuarā i ngā hurihanga e whakahokia ai ngā taiora ki te whenua, e whakahoungia ai ngā wai, e whakatauritea ai hoki te pūngao i roto, i waenga anō i ngā pūnaha hauropi. Kei ngā kōrero tuku iho, kei ngā maramataka me ngā tikanga tuku iho ēnei tauira — arā, ngā panonitanga ā-kaupeka o ngā momo, te whakahaumakotanga o te oneone, te whakahounga o ngā puna kai — e hāpaingia ai te mauri o ia pūnaha.

Ka whakaahuatia e te Science aua tukanga anō mā roto mai i ngā māwhaiwhai kame me ngā hurihanga hauropi. Ka kapohia te aho e te tipu, ka whakawhitia hoki te hau takiwā me te wai, ā, ka riro hei matū tonu nō te tipu. Ka neke haere te pūngao mā roto i ngā kaiwhakaputa, i ngā kaikame me ngā kaiwhakapopo. Ka pūmau te matū me te pūngao, ahakoa he iti noa iho ka tukuna atu i ia tūārere.

Hui tahi, ko tā te mātauranga Pūtaiao me tā te Science e tohu mai nei, e whirinaki ana te hauora o ngā pūnaha hauropi ki te taurite o ēnei hurihanga. He tino taonga tonu te kaitiakitanga e toitū tonu ai ngā pūnaha hauropi ki ngā uri whakaheke.

Ka mōhio te mokopuna:

Ngā hurihanga o te matū me te whakawhiti pūngao

• he ara te māwhaiwhai kame hei whakaahua i te neke o te matū, i waenga i ngā rauropi o tētahi pūnaha hauropi
• rere mai ai, rere atu ai, te matū i te taiao
• ko ngā taiora o roto i ngā matū o ngā tipu me ngā kararehe mate, ka hangaruatia e te kaiwhakapopo
• he mea hangarua ngā ngota o ō tātou tinana
• ko Ahorangi Jacqueline Beggs, he mātanga ki te haumaru koiora, ki ngā momo urutomo (mātua rā ko ngā wāpi), ki te whāomoomo i te ao tūroa, ki te ruinga hae, ki te mātai hauropi whakahaumanu hoki.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

Ngā hurihanga o te matū me te whakawhiti pūngao

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te whakamahi i ngā māwhaiwhai kame ki te whai haere i te neke o te matū i waenga i ngā rauropi
• ki te tātari haehae i te pārongo, mā:
  • te tūhura i tā te kaiwhakapopo hangarua i ngā taiora
• ki te tiki māramatanga, hei taki i ngā koringa, mā:
  • te mōhio he rite tonu te hangarua haeretia o ngā ngota o ngā rauropi i te pūnaha hauropi
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te take he tino taonga te kaiwhakapopo me ngā tukanga hangarua
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te tiri hoahoa, tauira, kōrero rānei, mō ngā hurihanga matū, mō ngā hurihanga pūngao hoki.

Ka mōhio te mokopuna:

Ngā hurihanga o te matū me te whakawhiti pūngao

• he tauira waihanga te māwhaiwhai kame, e whakaaturia ai te whakawhiti o te matū me te pūngao i waenga i ngā kaiwhakaputa, i ngā kaikame me ngā kaiwhakapopo, i ā rātou pāhekoheko tahi — mātua rā mō te kai te take — i roto i tētahi pūnaha hauropi
• rere ai te matū ki roto, ki waho hoki o te taiao ōkiko, i tēnā, i tēnā o ōna taumata
• ka hangarua te kaiwhakapopo i ngā taiora o ngā tipu me ngā kararehe mate, e whakahokia ai ki te oneone me te wai
• ka hurihia auautia ngā ngota o ngā rauropi i tētahi pūnaha hauropi, i waenga i ngā wāhanga mataora me ngā wāhanga mataora-kore o te pūnaha hauropi.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

Ngā hurihanga o te matū me te whakawhiti pūngao

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te whakamārama i te rere o te matū me te pūngao i te māwhaiwhai kai, mai i ngā kaiwhakaputa ki rauropi kē atu
• ki te tātari haehae i te pārongo, mā:
  • te whakamārama i tā te kaiwhakapopo whakahoki i ngā taiora ki te taiao
• ki te tiki māramatanga, hei taki i ngā koringa, mā:
  • te tūhura i te hurihuri o ngā ngota i waenga i ngā hanga mataora me te taiao ōkiko hoki
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakaahua i ngā tauira pērā i te tipu me ērā atu rauropi ka takakame ā-aho, me te hohe a ngā rāpoi ngota o te kai ki te hāora, e wetekina ai te hauhā, te wai me ngā para (hei tauira, te tūtae)
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te whakaatu i ngā kitenga mō ngā hurihanga o te matū me te pūngao, mā ngā tauira, mā ngā hoahoa, mā ngā kōrero ā-waha rānei.

Te Mōhiotanga

Te Pānga o te Pūngao 

He mauri te pūngao e honoa ana ki te rā, ki ngā tōpana māori, ki te whenua hoki. Ka whakaaweawe tēnā me tēnā i te hanganga, i te rokirokinga, i te tukunga hoki o te pūngao ki te taiao. I mōhio anō ngā tūpuna, ko te pūngao e maoa ai ngā kai, e mahana ai hoki ngā ngāwhā, koia anō e āki ana i ngā au moana. Waihoki, ko taua pūngao anō tērā e whakakaha nei i a tātou, e whakatuarā nei anō i te ora o ngā hanga mataora katoa.

I tohu mai te maramataka me ngā tikanga tuku iho i ngā wā e tika ana mō te kohi kai, mō te whakatō kai, me te whāomoomo rawa. I mātau ō tātou tūpuna, mā te āta whakapau i te pūngao i runga i te whāomo e tiakina ai te tangata me te taiao.

Ka whakaahuatia e te Science aua ariā anō mā ngā tukanga pērā i te takakame ā-aho, i te tukupūngao me te ngingiha, e whakawhitia ai te pūngao moe o te kai, o te kora, me ētahi atu matū hei pōkākā, hei nekehanga, hei aho rānei. Ahakoa tē taea te waihanga, te whakakore rānei te pūngao, ka taea te āhua te panoni, ā, tērā ka iti iho tōna whai take ina ngaro atu hei pōkākā.

Ko tā ngā tirohanga ao e rua e tohu tahi mai ana, e tōtika ai te whakamahinga o te pūngao, me kawe ake i runga i te taurite, i te whāomo, me te aro ki te haepapa whakawhiti reanga. Mā te tū hei kaitiaki, ka hāpaingia e tātou ngā kōwhiringa pūngao e whakatuarātia ai te ora, e tiakina ai ngā pūnaha hauropi, e whakaitihia anō ai hoki te para ki ngā uri whakaheke.

Ka mōhio te mokopuna:

Ngā tukanga pūngao i te Ao o ia rā

• ko te ‘whakaputa pūngao’, e kōrero ana mō te huringa o te pūngao moe ki tētahi āhua e hiahiatia ana e oti ai tētahi mahi. Hei tauira:
  • ko te pūngao moe e rokirokitia ana i tētahi pāpuni, ka rere whakararo, ka huri ai i te pukuhiko kapongao, hei whakaputa hiko
  • ka nakunakua ana te kai, ka tahuna ana te kora, ka wetekina mai he pūngao
  • ka ‘whakamahi’ pūngao ana te mīhini, te kararehe rānei e ‘neke’ ai ia, ka whakawhitia atu he pōkākā ki te taiao.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

Ngā tukanga pūngao i te Ao o ia rā

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te whai haere i ngā whakamahinga pūngao o ia rā (hei tauira, te kai, te kora, te hiko) ki te takenga o tēnā, o tēnā
• ki te tātari haehae i te pārongo, mā:
  • te tūhono i ngā tikanga Māori mō te whakamahinga pūngao ki ngā tikanga scientific
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te huringa o te pūngao moe ki ngā āhua whai take
• ki te tiki māramatanga, hei taki i ngā koringa, mā:
  • te tūtohu i ngā ara ki te whakaiti i te pūngao e moumoutia ana
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te tiri i ngā pānui whakaahua, i ngā tūtohi, i ngā kōrero ā-waha rānei, mō ngā whakamahinga pūngao o ia rā.

Ka mōhio te mokopuna:

Ngā tukanga pūngao i te Ao o ia rā

• me mātua whai whāurunga pūngao (arā, i te whitinga o te rā) te tauhohe matū e puta ai i te tipu ngā rāpoi ngota tuatini o te kai (ngā huka). I tēnei tauhohe, ka kapiti te hauhā me te wai, ka puta he rāpoi ngota whai waro, ā, ka wetekina te hāora.
• mā roto i te tahunga o te kora, mā roto hoki i te nakunakunga ā-pūtau i roto i te tipu me te kararehe, ka tū he tauhohe matū e whai wāhi mai ana te hāora, e wetekina ai he pūngao moe. I aua tukanga, ka hohe ngā rāpoi ngota tuatini, kei roto rā te waro, ki te hāora, e whakaputaina ai te hauhā me ētahi atu matū.
• mā te whakaiti i te waku o ngā wāhanga nekeneke, mā te hoahoa koutata hoki, e pai ake ai te taha whāomo o te mīhini, inā hoki, ka iti iho te whāurunga kora hei mahi i tētahi mahi. Mā te waku e nui ake ai te whakawhitinga pūngao ki te taiao pātata, i te rerenga atu o te mahana ki ngā matū e piritata ana.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

Ngā tukanga pūngao i te Ao o ia rā

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te tūhura i te rironga atu o te pūngao o te rā, mā te takakame ā-aho, ki te kai, ki reira rokiroki ai, i mua i te wetekanga, mā te ngingiha, mā te nakunaku hoki
• ki te tātari haehae i te pārongo, mā:
  • te arotake i tā te waku whakaiti i te whāomo o ngā pūnaha māori me ngā pūnaha i āta hangaia
• ki te tiki māramatanga, hei taki i ngā koringa, mā:
  • te marohi i ngā ara e whakaitihia ai te ngaronga o te pūngao i ngā mīhini me ngā pūnaha
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te wete a ngā tauhohe matū i te pūngao moe, me te take e whakararu ai te waku i te whāomotanga
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te whakaatu pūrongo, hoahoa, kōrero ā-waha rānei mō te takakame ā-aho, mō te ngingiha, mō te nakunaku, mō te whāomo ā-pūnaha hoki.

Te Mōhiotanga

Ngā Taonga Taketake o te Ao Tūroa

Ehara i te mea he rawa noa iho te wai, te whenua, te hau takiwā, te ngahere, te moana — he mauri, he mana tō tēnā, tō tēnā. Nā ngā mahi a te tangata, nā ō tātou hononga hoki ki aua rawa, ka hua ko te wāteatanga mai me te ranea o ngā taonga o te ao tūroa.

I kitea e ngā tūpuna, e ārahi ana ngā tukanga ā-nuku me ngā manawataki o te maramataka i te āhua o te whenua, i te rere o te wai, i te mahora hoki o ngā rawa. Kei ngā kōrero tuku iho e mau ana ngā kōrero mō te ranea me te pūhore, mō ngā tūāhua i panonitia ai ngā horanuku, mō ngā tikanga hoki e whakahaerehia ai ngā rawa i runga i te pūmahara.

Ka whakamāramatia ēnei tukanga e te Science mā te mātai i te hanganga o ngā toka, i te tohanga o ngā rawa, i te hurihanga o ngā pūmotu i te ao koiora, i te ao ā-wai, i te kōhauhau me te ao ā-nuku. Ko tāna hoki e whakaū nei, he maha ngā rawa ka mimiti rawa ā tōna wā, he pāhikahika te mahora, ka pāpāngia hoki e te panonitanga māori, e te mahi hoki a te tangata.

Mā te whakakotahi i te mātauranga Pūtaiao me te Science e kitea ai, ehara te whakamahinga rawa i te whakatau hangarau noa iho — engari kē ia, he herenga ā-ahurea, ā-hauropi hoki. I tā tātou tū hei kaitiaki, me aro ki ngā kōwhiringa e whakatauritea ai ngā mea e matea ana e tātou ki te hauora o te taiao, e kaha ai, e toitū tonu ai ngā pūnaha hāpai-mataora o te aorangi nei ki ngā uri whakaheke.

Ka mōhio te mokopuna:

Ngā rawa o te ao tūroa

• auahatia ai te kuneroa e ngā āhuatanga ā-nuku hurihuri o te Ao
• i hua ake ngā korehāhā whānui i ngā panonitanga ohorere ki ngā āhuatanga i te Ao nei, heoi, i te mutunga iho, nā aua panonitanga me ngā panonitanga kua āta pā mai, i taurikura ai ko ētahi atu hanga mataora
• nā te kuneroa, nā te ranea, nā te horapa hoki o ngā hanga mataora i te takanga o te hia miriona tau, kua panonitia te tere o te ngawhere, o te ngāhorohoro hoki o te mata o te whenua. Kua panonitia hoki te hanga o ngā oneone me te kōhauhau o te Ao, ā, kua rerekē hoki te tohanga o te wai ki te ao ā-wai.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

Ngā rawa o te ao tūroa

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te mātai i ngā taunakitanga mō te pānga o ngā panonitanga ā-nuku ki te kuneroa, ki te wāteatanga mai anō hoki o ngā rawa
• ki te tātari haehae i te pārongo, mā:
  • te tūhono i ngā kōrero tuku iho mō ngā panonitanga taiao ki ngā kōrero a te Science mō te korehāhā o ētahi momo me te tōnui haere o ētahi hanga mataora
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te wāhi ki te kuneroa me ngā tukanga ora e panonitia ai te mata me ngā pūnaha o te Ao
• ki te tiki māramatanga, hei taki i ngā koringa, mā:
  • te matapaki i te take nei: mā te mārama ki ngā panonitanga o mua tātou e takatū ai ki ngā wero taiao o nāianei, o muri anō hoki
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te tiri i ngā pūrongo ā-waha, ā-ataata rānei, mō te wāhi ki ngā āhuatanga hurihuri o te Ao e panonitia ai ngā rawa o te ao tūroa me te kanorau koiora.

Ka mōhio te mokopuna:

Ngā rawa o te ao tūroa

• ka whirinaki te tangata ki te whenua, ki te moana, ki te kōhauhau me te ao koiora o te Ao e riro mai ai ngā rawa maha. He mea here te nui o ngā kohuke, o te wai māori me ngā rawa o te ao koiora. He nui ngā rawa whatungarongaro, e kore rānei e tū mai he whakakapi i ngā rā e ora ana te tangata kotahi
• nā ngā tukanga ā-nuku o mua, kua pāhikahika te tohanga o aua rawa, huri noa i te Ao
• e tere ana te whakawhanaketanga o ngā rawa pūngao whakahou, me ngā hangarau hei kapo i aua rawa
• auahatia ai te kuneroa e ngā āhuatanga ā-nuku hurihuri o te Ao
• i hua ake ngā korehāhā whānui i ngā panonitanga ohorere ki ngā āhuatanga i te Ao nei, heoi, i te mutunga iho, nā aua panonitanga, nā ngā panonitanga kua āta pā mai hoki, i taurikura ai ko ētahi atu hanga mataora
• nā te kuneroa, nā te ranea, nā te horapa hoki o ngā hanga mataora i te takanga mai o te hia miriona tau, kua panonitia te tere o te ngawhere, o te ngāhorohoro hoki o te mata o te whenua. Kua panonitia hoki te hanga o ngā oneone me te kōhauhau o te Ao, ā, kua rerekē hoki te tohanga o te wai ki te ao ā-wai.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

Ngā rawa o te ao tūroa

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te tūhura i te whirinaki o te tangata ki ngā rawa o te ao tūroa i auahatia mai e ngā tukanga ā-nuku o te ao, he rawa ka pau ā tōna wā, e pāhikahika ana hoki te tohanga atu ki te mata o te whenua
• ki te tātari haehae i te pārongo, mā:
  • te mātai i ngā tauira, pērā i te taunga mai o ngā kōkiri, i ngā pānga o ngā hūnga puia nui rānei, i te taha o ngā kōrero scientific me ngā kōrero ahurea
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te wāhi ki te kuneroa me ngā huringa ā-nuku e whakaaweawetia ai te wāteatanga mai o ngā rawa me te panonitanga taiao
• ki te tiki māramatanga, hei taki i ngā koringa, mā:
  • te arotake i ngā rongoā pūngao toitū, hei urupare atu ki te paunga o ngā rawa ā tōna wā
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te whakaputa pūrongo, tauira, kōrero ā-waha rānei, mō te whirinaki atu o te tangata ki ngā rawa me te toitūtanga.