Te Mōhiotanga

Rauropi Ora, Kāwai Ora

Ko ngā āhuatanga katoa, ko ngā mea mataora, ko ngā mea mataora-kore hoki, he wāhanga hira nō te taiao. Kei tēnei hononga ā-whakapapa, ā-mauri hoki te pūngao e whakatuarātia nei te taurite o te katoa.

Kei roto i ngā pūranga hītori ngā kitenga mō te tipu, te whakaputa uri, me te taunekeneke a ngā rauropi ki ō rātou taiao. E whakaahuatia ana e te Science aua tauira anō mā roto kē i te hanga me te wāhi ki ngā pūnaha mataora — mai i ngā ngota me ngā rāpoi ngota, ki ngā pūtau me ngā pūtautau, ki ngā taupori me ngā pūnaha hauropi.

Hui tahi, ko tā ēnei tirohanga e whakaatu mai nei, he mea nahanaha te hanga o te ao koiora, he mea honohono hoki, ā, kei tēnā, kei tēnā rauropi tōna ake pīkaunga, tōna ake haepapa hoki, e ora ai ngā rauropi katoa o te taiao.

Ka mōhio te mokopuna:

Te hanga me te mahi

• panoni ai ngā tauhohe matū i te matū me te pūngao i roto, i waenga hoki, i ngā pūtau
• whakatuarātia ai te ao koiora e te takakame ā-aho me te tukupūngao pūtau
• ka pūmau te matū me te pūngao puta noa i ngā tukanga koiora katoa.

Te tipuranga me te whanaketanga

• ka puta i te whāū pūira ngā pūtau hou e ōrite pū ana ngā ira o tēnā, o tēnā, ā, hāpaingia ai e te whāū pūira te tipuranga me te mahutanga i roto i ngā rauropi pūtautini
• mā te wehewehenga e whakawhāititia ai te mahi a tēnā pūtau, a tēnā pūtau, e tū mai ai he pūnaha pūtautau, he pūnaha whēkau hoki ka mahi ngātahi, tētahi ki tētahi.

Te rere o te matū me te pūngao

• whakawhitia ai e te tauhohe matū te pūngao atu i tētahi rōpū rāpoi ngota ki tētahi atu, ina hurinahatia te matū
• ka pūmau te matū me te pūngao e rere haere ana mā roto i ngā pūnaha mataora. Huri ai te āhua o te matū me te pūngao, engari kāore e ngaro atu.

Te tukunga iho

• rokirokitia ai i roto i ngā pūira ngā tohutohu ā-ira mō ngā āhuatanga o te momo. He rāpoi ngota pītau ira roa te hanga o te pūira.
• he wāhanga ia ira o te pītau ira, kei roto rā ngā tohutohu mō ētahi huaira
• e ōrite ana te pītau ira o tēnā, o tēnā o ngā pūtau i roto i tētahi rauropi, heoi, ka whakamatuatia e ngā pūtau ko ēhea ngā ira ka tū, ko ēhea ka noho ngū
• kāore he tohutohu mō te pūmua i te katoa o te pītau ira; ko ētahi wāhanga ka whakahaere i te mahi a te ira, he kawenga ā-hanga ā ētahi atu, otirā, kāore anō kia mōhiotia te wāhi ki ētahi o ōna wāhanga
• nā René-Joachim-Henri Dutrochet (1776–1847) te rerewai i tautohu hei tukanga whaiaroaro matua i roto i ngā pūtau.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

Te hanga me te mahi

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te mātai i te noho mai o te takakame ā-aho me te tukupūngao hei tukanga pūtau
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te pūmautanga o te matū me te pūngao i roto i ngā tauhohe matū
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te waihanga hoahoa, kōrero ā-waha rānei mō ngā tukanga pūtau.

Te tipuranga me te whanaketanga

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te mātakitaki, te whakatauira rānei i te whāū pūira me te wehewehenga
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te wāhi ki te wehenga pūtau, te whakawhāititanga hoki o te mahi hei hāpai ake i te tipuranga
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te whakaatu tauira, kōrero ā-waha rānei mō te wehenga pūtau me te wehewehenga.

Te rere o te matū me te pūngao

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te whai haere i ngā whakawhitinga pūngao mā roto rā i ngā tauhohe matū koiora
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te pūmautanga o te matū me te pūngao i roto i ngā pūnaha mataora
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te whakaatu i ngā whakamārama ā-waha, ā-ataata rānei mō te rere o te matū me te pūngao.

Te tukunga iho

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te whakatauira i ngā pūira me ngā ira
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te pānga ki ngā huaira o te whakamatuatanga o ngā ira
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te tiri pūrongo, hoahoa, kōrero ā-waha rānei mō te pītau ira me te tukunga iho.

Ka mōhio te mokopuna:

Te hanga me te mahi

• he paparanga waihanga ō te rauropi pūtautini: ka hangaia ngā pūtautau ki ngā pūtau, ka hangaia ngā whēkau ki ngā pūtautau, ka hangaia ngā pūnaha ki ngā whēkau, ā, ka mahi ngātahi ngā pūnaha hei whakatuarā i te ora
• whakamatuatia ai e ngā tikanga tauwhitiwhiti ngā āhuatanga rāroto i roto i te rauropi, e noho tūwhena ai te rauropi (te waikanaetanga)
• whākahangia ai ngā panonitanga i roto i te rauropi e te tauwhitiwhiti pai, otirā, whakaitihia ai ngā panonitanga e te tauwhitiwhiti kino, e mau ai te taurite i roto tonu i te rauropi
• e ora ai te rauropi, me mātua noho whāiti ngā āhuatanga rāroto ki waenga i ētahi tepe; ki te pahika ngā āhuatanga rāroto i aua tepe, ka mate te rauropi.

Te tipuranga me te whanaketanga

• ko te whāiti pūira tētahi āhuatanga nui o te whakaputa uri tōrua, arā, koia tētahi tūmomo wehenga pūtau motuhake e whakaputaina ai ngā pūtau hema pērā i te tātea me te hua
• puta ai i te whāiti pūira ngā pūtau hema e hauruatia ai te maha o ngā pūira (te pūira kotahi mai i ia takirua). Mā konei e puta ai he rerenga kētanga ki ngā uri.
• mā te rere tahi o te whāū pūira, o te whāiti pūira, o te wehewehenga hoki, e hāpaingia ai te whanaketanga, te tautiakinga, te whakaputa uri hoki a ngā rauropi tuatini
• nā James Watson rāua ko Francis Crick (te rautau rua tekau) te tūhuratanga a Franklin i whakamahi hei waihanga i te tauira maurea takirua, e whakamāramahia ai te āhua o te whakaputu, o te tārua hoki i ngā pārongo ā-ira.

Te rere o te matū me te pūngao

• whakamahia ai e te tukupūngao pūtau ā-hāora te hāora hei wāwāhi i ngā rāpoi ngota o te kai, me te wete i te pūngao ki ngā mahi pērā i te nekehanga o te uaua me te whakatūmau i te paemahana o te tinana
• kāore he hāora i roto i te tukupūngao hāora-kore; he tukanga matū kē tōna, ā, he iti iho te pūngao ka tukua.

Te tukunga iho

• ka tukua iho e ngā mātua te pārongo ā-ira ki ngā uri mā roto i te pītau ira o ngā pūira
• i roto i te whakaputanga uri tōrua, whakawhitia ai e ngā pūira ētahi tapahanga mā roto i te whāiti pūira, mā konei e waihangatia ai ngā whiriwhiringa ira hou, e whakapikia ai hoki te rerenga kētanga
• he tino tika te tāruatanga o te pītau ira i roto i te wehenga pūtau, heoi, i ētahi wā ka puta mai he hapa (he irakētanga)
• mā te irakētanga e piki ai te rerenga kētanga ā-ira, ā, tērā pea ka ngau te pānga ki ngā huaira
• nā Rosalind Franklin (1920–1958) ngā atahanga hihi-X matua i hopu i whakaaturia ai te hanga maurea o te pītau ira.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

Te hanga me te mahi

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te mātai i te hurihanga o ngā rāpoi ngota me te whakarau pūngao
• ki te tātari haehae i ngā pārongo, mā:
  • te tātari i te noho o ngā hanga whakaroto o te rauropi pūtautini ki ngā pūnaha paparanga
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te wāhi ki ngā tikanga tauwhitiwhiti e mau ai te tūwhena (hei tauira, te paemahana, te taurite o te wai, te nui o ngā taiora)
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te whakaatu i ngā tauira, i ngā tūtohi, i ngā kōrero ā-waha rānei mō te waikanaetanga me te nahanahatanga.

Te tipuranga me te whanaketanga

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te whakatauira i te whāū pūira, i te whāiti pūira, i te wehewehenga hoki
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te wāhi ki aua tukanga hei hāpai ake i te tipuranga, i te whanaketanga, i te whakaputanga uri hoki
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te tiri i ngā whakamārama ā-waha, ā-ataata rānei mō ngā tukanga pūtau i roto i te whakaputa uri.

Te rere o te matū me te pūngao

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te whakamātau, te whakatauira rānei i te tukupūngao ā-hāora e whakatauarotia ana ki te tukupūngao hāora-kore
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te rere o te pūngao me te matū mā roto i te tukupūngao me te takakame ā-aho
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te waihanga i ngā pūrongo ā-waha, ā-ataata rānei mō ngā tūmomo tukupūngao.

Te tukunga iho

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te whakatauira i te wāhi ki te whāiti pūira me ngā irakētanga i roto i te rerenga kētanga
• ki te tātari haehae i ngā pārongo, mā:
  • te whakatairite i tā te mātauranga Māori whakamārama i te rerenga kētanga ki tā te Science
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te aranga ake o te rerenga kētanga ā-ira, me tōna wāhi i roto i te putanga mai o ngā huaira
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te waihanga i ngā hoahoa, i ngā tauira, i ngā kōrero ā-waha rānei mō te tukunga iho me te rerenga kētanga.

Te Mōhiotanga

Te Whakaora Pūnaha Hauropi

He kōtuituinga mataora ngā pūnaha hauropi, e whiriwhiri nei i te tini hononga i waenga i te tangata me ngā hanga mataora katoa. He mauri e rere ana i ngā kōtuituinga nei, e here nei i ngā mea ora ki ngā mea kāore i te ora, e whakatuarā nei hoki i te taurite puta noa i te taiao.

E tātai haere ana ngā kōrero tuku iho i ngā panonitanga ki ngā momo, ki ngā kaupeka, ki te āhuarangi hoki, me te ārahi anō i ngā mahi tiaki taiao. E whakaahuatia nei e te Science aua pūnaha anō, mā te rere o te pūngao, mā ngā hurihanga matū, mā te manawaroa hoki o ngā hapori e noho kōtuitui nei.

Hui tahi, ko tā ēnei tirohanga e whakaū nei, ko te oranga o tēnā, o tēnā o ngā pūnaha hauropi, e whirinaki ana ki te hauora o te katoa, ā, me mātua noho ko te kaitiakitanga hei ārahi i ā tātou mahi, ahakoa iti, ahakoa rahi.

Ka mōhio te mokopuna:

Ngā hononga

• e whirinaki ana ngā rauropi me ngā taupori rauropi ki ā rātou pāhekoheko ki te taiao, arā, ki ērā atu hanga mataora, ki ngā āhuatanga mataora-kore anō hoki
• ko te kaha wātea o ngā rawa tētahi mea e here ana i te tipuranga o ngā rauropi, i te pikinga o ngā taupori hoki. I ngā pūnaha hauropi katoa, tērā tonu pea e whakataetae ngā rauropi me ngā taupori, tētahi ki tētahi, mēnā e ōrite ana ō rātou nā hiahia ki te kai, ki te wai, ki te hāora, ki ētahi atu rawa rānei, mēnā e herea ana hoki te rahi o aua rawa. Me te aha anō, ki te herea te whātorohanga atu ki aua rawa, ka herea hoki te tipu me te whakaputa uri.
• waihoki, mā ngā pāhekoheko konihi pea e heke ai te nui o ngā rauropi, e whakakorehia atu ai rānei te katoa o ētahi taupori rauropi
• tēnā ia, ki te whai hua rawa ngā pāhekoheko painga pātahitanga, e tino taupuhipuhi ai ētahi momo rauropi, tētahi ki tētahi, kāti, ki te raru, ki te mate ko tētahi, kua raru, kua mate anō hoki ko tērā atu. He rerekē ngā momo e whai wāhi ana ki aua pāhekoheko whakataetae, konihi, painga pātahitanga hoki, i tēnā, i tēnā o ngā pūnaha hauropi. Ahakoa tērā, e ōrite ana ngā tauira o ngā pāhekoheko a tēnā, a tēnā o ngā rauropi ki tōna taiao, ahakoa he mea mataora, he mataora-kore rānei.
• he tūhura tā Marama Muru-Lanning (e ora tonu ana) i te mātauranga Māori hei mātauranga taiao, e tūhonoa ai ngā tirohanga o ngā iwi taketake ki te pūtaiao hauropi.

Ngā hurihanga o te matū me te pūngao

• he tauira te māwhaiwhai kame, ko tāna, he whakaatu i te whakawhitinga o te matū me te pūngao i waenga i ngā kaiwhakaputa (i te nuinga o te wā, i waenga i ngā tipu me ērā atu rauropi ka takakame ā-aho), i ngā kaikame me ngā kaiwhakapopo, i te pāhekoheko haere a ngā rōpū e toru nei — mātua rā mō te kai te take — i roto anō i tētahi pūnaha hauropi
• whakawhitia ai te matū ki roto, ki waho hoki o te taiao ā-tinana, i ngā taumata katoa. Hei tauira, ina tauhohe ngā rāpoi ngota o te kai ki te hāora i kapohia atu i te taiao, ka whakawhitia ki te taiao te hauhā me te wai ka hua mai, ā, i te mutunga iho, ka pērā hoki ngā hua para, pērā i te tūtae.
• ka hangarua te kaiwhakapopo i ngā taiora o ngā tipu me ngā kararehe mate, e whakahokia ai ki te oneone me te wai. Ka hurihia auautia ngā ngota o ngā rauropi i tētahi pūnaha hauropi, i waenga i ngā wāhanga mataora me ngā wāhanga mataora-kore o te pūnaha hauropi.

Te manawaroa o te pūnaha hauropi

• he tainekeneke te pūnaha hauropi; ka rerekē haere ōna āhuatanga i te takanga o te wā. Mā ngā whakatōhenehenetanga ki tētahi wāhanga ā-tinana, ā-koiora rānei o tētahi pūnaha hauropi, e rerekē ai pea ōna taupori katoa.
• ko tā te kupu kanorau koiora, he whakaahua i te whānuitanga o ngā momo e kitea ana i ngā pūnaha hauropi ā-whenua, ā-moana hoki o te Ao. Whakamahia ai te tūtahi, te tikitū rānei o te pūnaha hauropi hei inenga o tōna hauora.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

Ngā hononga

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te rangahau i ngā tauira o te whakataetae, o te konihitanga, o te painga pātahitanga hoki i roto i ngā pūnaha hauropi
• ki te tātari haehae i ngā pārongo, mā:
  • te whakatairite i ngā kōrero Māori mō te taupuhipuhi ki ngā pāhekoheko kei ngā māwhaiwhai kame scientific
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te pānga o ngā tūmomo hononga rerekē ki ngā taupori
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te whakaatu i ngā kōrero ā-waha, ā-ataata rānei mō ngā hononga taupuhipuhi.

Ngā hurihanga o te matū me te pūngao

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te whakamahere i ngā māwhaiwhai kame me te whai haere i ngā whakawhitinga o te matū me te pūngao
• ki te tātari haehae i ngā pārongo, mā:
  • te arotake i te wāhi ki te rere o te pūngao me ngā hurihanga taiora i ngā pūnaha hauropi o te rohe
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakaahua i te hurihanga waro me te wāhi ki te kaiwhakaputa, ki te kaikame, ki te kaiwhakapopo hoki
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te tiri hoahoa, pūrongo, kōrero ā-waha rānei mō te rere o te matū me te pūngao.

Te manawaroa o te pūnaha hauropi

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te mātakitaki, te whakatauira rānei i ngā tauira o te whakatōhenehenetanga o te pūnaha hauropi
• ki te tātari haehae i ngā pārongo, mā:
  • te arotake i ngā pānga taiao ki te kanorau koiora
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te take i noho ai ko te kanorau koiora hei tohuine i te hauora o te pūnaha hauropi
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te whakaatu i ngā pūrongo, i ngā kōrero ā-waha rānei mō te manawaroa o te pūnaha hauropi.

Ka mōhio te mokopuna:

Ngā hononga

• he raukaha toitū ō te pūnaha hauropi, koia ngā tepe ki te maha o ngā rauropi me ngā taupori e taea ana e te pūnaha hauropi te whakatuarā. Ka hua ake ēnei tepe i ngā āhuatanga pērā i te wāteatanga mai o ngā rawa mataora me ngā rawa mataora-kore, i ngā taumahatanga hoki, pērā i te konihitanga, i te whakataetae, i te tahumaero hoki.
• me i kore ngā tepenga o ngā taiao me ngā rawa, kua tipu ngā taupori kia mano, kia rea ōna rauropi. Ko tēnei taukumekume tūāpapa e whakatau ana i te huhua o ngā rauropi o tēnā momo, o tēnā momo i tētahi pūnaha rauropi.

Ngā hurihanga o te matū me te pūngao

• ka pūtakea mai i te takakame ā-aho me te tukupūngao pūtau (tae atu ki ngā tukanga hāora-kore) te nuinga o te pūngao mō roto i ngā tukanga ora
• ko te tipu me te pūkohu wai ngā hanga kei te taumata o raro o te māwhaiwhai kame. I ia kokenga whakarunga i te māwhaiwhai kame, he wāhanga iti noa o te matū i kamea i te taumata o raro iho ka whakawhitia whakarungahia, e hua ai te tipuranga, e wetekina ai hoki he pūngao (mā te tukupūngao pūtau) i te taumata o runga ake. Nā te iti o te whāomo i tēnei āhuatanga, he iti iho ngā rauropi i ngā taumata teitei ake o te māwhaiwhai kame, ā, e herea ana te maha o ngā rauropi e taea ana e te pūnaha hauropi te whakatuarā.
• ko ngā pūmotu matū o ngā rāpoi ngota o te rauropi, ka rere haere mā roto i ngā māwhaiwhai kame, ā, ka uru ki roto, ka puta hoki ki waho o te kōhauhau me te oneone, ā, ka kapiti ki ngā āhua rerekē, nāwai ā, ka kapiti anō
• i ia hononga o te pūnaha hauropi, ka pūmau te matū me te pūngao; ka hohe ētahi matū hei wete i te pūngao ki ngā mahi o te ora, ka rokirokitia ētahi matū ki ngā hanga kātahi anō ka hangaia, ā, he nui te matū ka ākiritia
• i te mutunga iho, ko te whakataetae i waenga i ngā momo, ko te whakataetae tahi ki te matū me te pūngao e mātua hiahiatia ana e ora ai aua momo
• e hira ana te takakame ā-aho me te tukupūngao pūtau ki te hurihanga waro. Mā reira e whakawhitia ai te waro i waenga i te ao koiora, i te kōhauhau, i ngā moana, i te ao ā-nuku hoki, mā ngā tukanga ā-matū, ā-tinana, ā-nuku, ā-koiora hoki.

Te manawaroa o te pūnaha hauropi

• mā ētahi pāhekoheko tuatini e āhua pūmau ai pea te maha me te tūmomo o ngā rauropi o tētahi pūnaha hauropi i roto i te wā roa, ina tūwhena ana ngā āhuatanga matua e pāpā mai ana ki te pūnaha
• ki te paku whakatōhenehenetia ā-koioratia, ā-tinanatia rānei tētahi pūnaha hauropi, tērā pea ka hoki ia ki tōna āhua tūturu i muri, ka tata rānei ki tērā (arā, ka manawaroa te pūnaha hauropi), tē huri kē ai hei pūnaha hauropi rerekē noa atu
• heoi anō, ki te tino rerekē ētahi āhuatanga, te rahi rānei o tētahi taupori, he whakararu nui tērā i te pūnaha hauropi mō te taha ki te wāteatanga mai o ngā rawa me ngā nōhanga
• e kīia ana ko G. Evelyn Hutchinson (1903–1991) te tangata nāna te mātai pūnaha hauropi o tēnei wā i whakatū, ā, nāna te rangahau i kōkiri ki ngā hurihanga taiora, ki ngā tūranga hauropi hoki.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

Ngā hononga

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te āta tirotiro i ngā rangahau whakapūaho o te raukaha toitū o ngā pūnaha hauropi
• ki te tātari haehae i ngā pārongo, mā:
  • te whakatairite i ngā tauira o ngā tepe taha rawa me ngā pēhanga ki ngā taupori
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te take ka herea te tipuranga o te taupori e ngā rawa ka pau ā tōna wā
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te tiri i ngā pūrongo ā-waha, ā-ataata rānei mō te raukaha toitū.

Ngā hurihanga o te matū me te pūngao

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te mātai i te hurihanga o te waro mā te takakame ā-aho, mā te tukupūngao hoki
• ki te tātari haehae i ngā pārongo, mā:
  • te arotake i te iti o te whāomo i ngā whakawhitinga pūngao i roto i ngā māwhaiwhai kame
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te take he iti iho te maha o ngā rauropi i ngā taumata teitei ake o te māwhaiwhai kame
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te waihanga i ngā tauira, i ngā hoahoa, i ngā kōrero ā-waha rānei mō te rere me te pūmautanga o te pūngao.

Te manawaroa o te pūnaha hauropi

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te whakatauira mai i te manawaroa me te whakatōhenehenetanga ki ngā pūnaha hauropi
• ki te tātari haehae i ngā pārongo, mā:
  • te arotake i ngā pānga o te tangata ki te kanorau koiora
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te take e haumanu ai ētahi pūnaha hauropi, e hinga kē ai ētahi atu
• ki te tiki māramatanga, hei taki i ngā koringa, mā:
  • te hoahoa i ngā koringa ka ahu mai i te kaitiakitanga hei whakahaumanu i te manawaroa o te pūnaha hauropi (hei tauira, ko te whai kia mā anō te wai)
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te marohi i ētahi rongoā me te tiri mā roto i ngā pūrongo, i ngā kōrero ā-waha, i ngā kaupapa ā-ataata rānei.

Te Mōhiotanga

Hekenga Koiora, Huanga Kanorau

Nō te kāwai heke kotahi ngā hanga mataora katoa, ā, i roto i ngā reanga maha, kua ahuahungia mai e te taiao, e ngā wāhi, e ngā hononga hoki. E kōrerotia ana ngā urutaunga i ngā pūrākau, i ngā waiata, i ngā pūrongo ā-hītori hoki, e mau ai ngā kōrero mō ngā panonitanga koiora i te takanga o te wā.

Ki tā te Science, koia te kuneroa koiora, e whakaūngia nei e ngā taunakitanga kua tīkina atu i ngā mātātoka, i ngā ira, i ngā mātakitakinga hoki i te whiringa māori. Ko tā aua tukanga e whakakite mai nei, ko te heke mai o ētahi momo i te tupuna kotahi, otirā, he kanorau ngā āhua, he rerekē hoki te mahi a tēnā momo, a tēnā momo.

Hui tahi, mā ēnei tirohanga e kite ai te mokopuna he taonga tonu te kanorau koiora, koia te hua o te urutaunga me ngā hononga i te takanga o te wā — ā, me mātua tiaki tōna mauri e pūmau tonu ai te taonga nei ki ngā uri whakaheke.

Ka mōhio te mokopuna:

Te kāwai heke kotahi

• ko tēnei mea te mātātoka, he whakakapinga ā-kohuke, he toenga i rokirokitia, he pakuriki rānei o ngā rauropi i ora i ngā wā o mua. Kei te tini mano paparanga o te toka parataiao te taunakitanga o te hītori o te Ao. Kei reira hoki te taunakitanga o ngā panonitanga o ngā rauropi kua kitea ō rātou toenga mātātoka i roto i aua paparanga.
• ko te huinga o ngā mātātoka me te whakatakotoranga ki te raupapatanga wā (hei tauira, mā te tauwāhi o ngā paparanga parataiao i kitea ai ngā mātātoka, mā te whakatau wā ā-iraruke rānei), koia te mauhanga mātātoka. Ka mau i a ia te tūnga mai, te kanorau, te korehāhā, me te panonitanga o ngā hanga mataora maha puta noa i ngā tini piriona tau e noho mai nei he hanga mataora ki te Ao.
• nā runga i ngā ōritenga me ngā rerekētanga ā-tinana i waenga i ngā tini rauropi e ora ana i tēnei wā, i waenga hoki i ngā rauropi o tēnei wā me ngā rauropi kei te mauhanga mātātoka, kua āhei tā tātou waihanga anō i te hītori kuneroa, kua āhei hoki tā tātou hīkaro i ngā kāwai whakaheke kuneroa. Ā, ina whakatairitea te whanaketanga ā-kikiri o ngā momo rerekē, ka kitea ngā ōritenga e whakaaturia ai ngā hononga kāore i te kitea i te hanga o te tinana kua pakari kē.

Te whiringa māori

• he huanga ka puta ki ētahi kiritahi i ngā rerenga kētanga ā-ira i waenga i ngā kiritahi o te taupori, e ora ai, e whakaputa uri ai aua kiritahi i tō rātou nā taiao. Koia te whiringa māori. Ka ara ake i tērā te tāpua o ētahi huaira i te taupori me te pēhanga o ētahi atu.
• i te whiringa horihori, ka taea e te tangata te whakaaweawe ētahi āhuatanga o ngā rauropi, mā te whakatipu ā-tīpako. Ka taea te kōwhiri ko ngā huaira o ngā mātua e hiahiatia ana, kātahi ka tukua iho aua huaira ki ngā uri.

Te urutaunga

• he tukanga hira te urutaunga mā te whiringa māori heke iho i ngā reanga maha. Mā konei e panonitia ai ngā momo i te takanga o te wā, hei urupare ki ngā panonitanga i roto i ngā āhuatanga o te taiao.
• ka huhua ake ngā huaira e angitu ai te ora me te whakaputa uri i te taiao hou; ko ngā huaira kāore e pērā, ka heke haere te huhua. Nā reira, ka huri haere te tohanga o ngā huaira i te taupori.
• i ngā taupori kua tauwehe, he rerekē ngā āhuatanga ki tēnā, ki tēnā, tērā ka tino nui ngā panonitanga, e kuneroa ai aua taupori hei momo motuhake (ki te noho wehe tonu aua taupori). E kīia ana tēnei tukanga ko te taratahi whakaputa uri.

Te kanorau koiora me te tangata

• ko te kanorau koiora, ko te whānuitanga o ngā hanga mataora o nāianei, kua urutau nei ki te whānuitanga o ngā āhuatanga i te Ao, mai i ō te whenua pūnaha hauropi ki ō te moana
• kei roto anō i te kanorau koiora, ko te rerenga kētanga ā-ira o roto tonu i tētahi momo, hei tāpiri atu ki te rerenga kētanga o ngā momo i ngā nōhanga rerekē me ngā pūnaha hauropi rerekē (hei tauira, te ngahere, te tahora, te repo)
• ka whakaaweawe ngā panonitanga o te kanorau koiora i ngā rawa ka wātea mai ki te tangata, pērā i te kai, i te pūngao, i ngā rongoā hoki, tae atu hoki ki ngā ratonga pūnaha hauropi e hira ana ki te tangata — hei tauira, te tātari wai, te hangarua hoki
• kei ngā mātātoka, kei ngā paparanga toka hoki te rārangi wā o te panonitanga ā-rauropi
• mariu ai te whiringa māori i ngā huaira e whakapikihia ai te oranga me te whakaputanga uri
• e whakaūngia ana e te taunakitanga pītau ira ngā hononga kuneroa me te tīhoitanga i waenga i ngā momo
• he māori te whiriwhiri me te tuku iho i ngā huaira e whakakahangia ai te ora
• ka pūtakea mai te horapa haere me te korehāhā o te momo i ngā pēhanga taiao (tae atu ki ngā pēhanga e kōkiritia ana e te tangata)
• mā te whakatuarā i te kanorau koiora e mātua ora ai te tangata, e mātua hauora ai te Ao.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

Te kāwai heke kotahi

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te waihanga anō i te hītori hauropi ki ngā taunakitanga mātātoka
• ki te tātari haehae i ngā pārongo, mā:
  • te whakatairite i te taunakitanga pītau ira ki te taunakitanga mātātoka e kitea ai te kāwai heke kotahi
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te hīkarotanga o ngā hononga kuneroa i ngā mātātoka, i te pītau ira, i te mātai kikiri hoki
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te whakaatu i ngā hoahoa, i ngā rārangi wā, i ngā kōrero ā-waha rānei mō te kāwai heke kotahi, mō te kanorau hoki.

Te whiringa māori

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te tātari i ngā tauira o ngā pēhanga kōwhiri i roto i ngā taupori
• ki te tātari haehae i ngā pārongo, mā:
  • te whakatairite i te whiringa māori ki te whiringa horihori
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te take e mariu ai ētahi huaira, ā, ka tukua iho ki ngā uri
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te tiri i ngā tauira o ngā tukanga whiriwhiri mā roto i ngā whakaaturanga ā-waha, ā-ataata rānei.

Te urutaunga

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te whai haere i ngā urutaunga mā te whakamahi i ngā raraunga ā-ira
• ki te tātari haehae i ngā pārongo, mā:
  • te mātai i te wāhi ki ngā pēhanga taiao hei auaha i ngā huaira
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te aranga ake o te whakamomonga, o te korehāhā rānei i te urutaunga
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te whakaatu i ngā tauira o ngā urutaunga me ngā pānga ki te oranga.

Te kanorau koiora me te tangata

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te arotake i te kanorau koiora ki tēnā, ki tēnā o ngā pūnaha hauropi
• ki te tātari haehae i ngā pārongo, mā:
  • te whai whakaaro ki tā te kanorau koiora hāpai i te kai, i te pūngao, i te rongoā, i ngā ratonga pūnaha hauropi hoki
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te take he tino taonga te kanorau koiora ki te oranga o te tangata
• ki te tiki māramatanga, hei taki i ngā koringa, mā:
  • te hoahoa i tētahi mahere kanorau koiora e whakauruuru ana i te mātauranga Māori me te Science
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te tiri i ngā kōrero ā-waha, ā-tuhi rānei mō te kanorau koiora me te toitūtanga o te tangata.

Ka mōhio te mokopuna:

Te kāwai heke kotahi

• pērā anō i te mauhanga mātātoka, kei ngā pārongo ā-ira anō hoki ētahi taunakitanga o te kuneroa
• he rerekē ngā raupapa pītau ira o tēnā momo, o tērā momo, heoi anō, he maha ngā inakitanga; ka taea hoki te hīkaro te kaupekapeka haere, e whakaputaina ai ngā kāwai whakaheke maha, mā te whakatairite i ngā raupapa pītau ira o ngā rauropi rerekē
• kitea ai hoki aua pārongo i ngā ōritenga me ngā rerekētanga o ngā raupapa waikawa amino, i ngā taunakitanga ā-tinana, ā-kikiri hoki.

Te whiringa māori

• e tutuki ai te whiringa māori, me eke ēnei āhuatanga e rua nei: (1) he rerenga kētanga kei ngā pārongo ā-ira i waenga i ngā rauropi o tētahi taupori; (2) he rerenga kētanga kei te whakapuakitanga o aua pārongo ā-ira — arā, he rerenga kētanga ā-huaira — e rerekē ai te noho ora o tēnā, o tēnā o ngā kiritahi
• he nui ake te tūpono ka whakaputaina ko ngā huaira e whai hua ana ki te oranga, nā reira, he nui ake te kitea o aua huaira i te taupori.

Te urutaunga

• he hua te whiringa māori nō ngā āhuatanga e whā:
  • te pito mata kia nui ake te maha o tētahi momo
  • te rerenga kētanga o ngā kiritahi o tētahi momo e pūtakea mai ana i te irakētanga me te whakaputanga uri tōrua
  • te whakataetae ki ngā rawa o te taiao e herea ana te rahi o aua rawa e mātua hiahiatia ana e ngā kiritahi e ora ai, e whakaputa uri ai rātou
  • te ranea haere o ngā rauropi ka kaha ake te noho ora me te whakaputa uri i tērā taiao
• ka ara ake te urutaunga i te kōwhiringa māori — arā, ka tū mai he taupori ko te nuinga o ōna rauropi, he rauropi e tau ana ā-tinana, ā-whanonga, ā-whaiaroaro hoki, e ora ai rātou, e whakaputa uri ai hoki, i tētahi taiao whāiti
• ko te hua o te rerekē o te oranga me te whakaputanga uri a ngā rauropi o tētahi taupori kei a rātou tētahi huaira tuku iho whiwhi painga, ko te pikinga o te hautau o ngā kiritahi i ngā reanga whakaheke kei a rātou taua huaira, ā, ko te hekenga iho o te hautau o ngā kiritahi kāore i a rātou taua huaira. Ko tētahi āhuatanga o te urutaunga, ka rerekē pea te tohanga o ngā huaira i tētahi taupori ina rerekē ngā āhuatanga o te taiao.
• nā reira, he wāhi ki ngā panonitanga o te taiao ā-tinana, ahakoa i puta māori mai, ahakoa i pūtakea mai rānei i te tangata, i roto i te horapa haere o ētahi momo, i te putanga o ngā momo motuhake hou i te tīhoi haere o ngā taupori i roto i ngā āhuatanga rerekē, ā, i te hekenga iho hoki o ētahi momo, e riro ai ko te korehāhā te mutunga atu i ētahi wā
• ka korehāhā te momo nā te mea tē taea te noho ora, te whakaputa uri tonu i tōna taiao rerekē. Ki te kore e taea e ngā kiritahi te urutau ki te panonitanga, he tere rawa, he taikaha rawa rānei nō te panonitanga, ka kati te ara e kuneroa ai te momo.

Te kanorau koiora me te tangata

• whakapikihia ai te kanorau koiora e te hanganga o ngā momo hou (te whakamomonga), ā, whakaitihia ai te kanorau koiora e te korenga o ētahi momo (te korehāhā). Ko te korehāhā ā-koiora, koia tētahi tino āhuatanga e whakaitihia ai te puna koiora māori o te ao nei, i te mea tē taea te hurikōaro.
• e whirinaki ana te tangata ki te ao mataora mō ngā rawa, mō ētahi atu painga hoki e hua mai ana i te kanorau koiora
• heoi, he pānga kino hoki ō te mahi a te tangata ki te kanorau koiora, nā te taupori tuhene, nā te kaiapo rawa, nā te whakakorenga o te nōhanga, nā te parahanga, nā te kuhunga mai o ngā momo urutomo, nā ngā panonitanga āhuarangi anō hoki
• tērā pea ka ara ake i ēnei raru te maha o ngā korehāhātanga ā-koiora — i te mate haere o ngā momo maha, o ngā taupori maha rānei o tētahi momo, tē taea e rātou te noho ora i ngā taiao kua whakarerekētia — ā, tērā tonu pea ka noho papa ko te tangata me ērā atu hanga mataora i ēnei āhuatanga
• nā reira, e whakatuarātia ai, e whakakahangia ai hoki te huinga mataora ki te Ao, me mātua whakatuarā te kanorau koiora, e pai ai te mahi me te māpua o ngā pūnaha hauropi. Mā te whakatuarā i te kanorau koiora e whai oranga anō ai hoki te tangata i te pūmautanga o ngā horanuku e kaingākaunuitia ana mō te mahi ā-rēhia, hei toitoi rānei i te manawa o te tangata.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

Te kāwai heke kotahi

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te whakatairite i ngā raraunga o ngā ira me ngā mātātoka hei whai haere i ngā hononga kuneroa
• ki te tātari haehae i ngā pārongo, mā:
  • te tātari i ngā ōritenga o te pītau ira, o ngā waikawa amino, o te hanga o te tinana hoki i tēnā, i tēnā o ngā momo
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te noho mai o te pītau ira hei taunakitanga o te kāwai heke kotahi
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te whakaatu hoahoa, tūtohi, kōrero ā-waha rānei hei whakaatu i te kaupekapeka kuneroa.

Te whiringa māori

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te mātakitaki i ngā tauira o te rerenga kētanga ā-ira, ā-huaira hoki i roto i ngā taupori
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i ngā rerekētanga o te ora ka puta i te rerenga kētanga ā-huaira
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te waihanga i ngā whakamārama ā-waha, ā-ataata rānei, mō ētahi tauira tūturu o te whiringa māori.

Te urutaunga

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te whai haere i ngā urutaunga me te whakamahi i ngā raraunga ā-ira, ā-hauropi hoki
• ki te tātari haehae i ngā pārongo, mā:
  • te arotake i te wāhi ki ngā pēhanga taiao hei āki i ngā panonitanga o ngā huaira
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te pūtakenga mai o te whakamomonga, o te korehāhā rānei i ngā urutaunga
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te whakaatu i ngā tauira o ngā urutaunga me te toitūtanga o te momo.

Te kanorau koiora me te tangata

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te arotake i ngā pānga o te tangata ki te kanorau koiora
• ki te tātari haehae i ngā pārongo, mā:
  • te whakatairite i ngā pūtakenga o te ngaronga o te kanorau koiora, tētahi ki tētahi, me ngā hua o aua ngaronga
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te take he tino taonga te kanorau koiora e pai ai te mahi a te pūnaha hauropi me te oranga o te tangata
• ki te tiki māramatanga, hei taki i ngā koringa, mā:
  • te hoahoa i tētahi mahere kanorau koiora e whakauruuru ana i te mātauranga Māori, i te Science, i ngā auahatanga pūhanga hoki
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te whakaatu i ngā rautaki rerenga rauropi e mau mai ana ki roto ngā panonitanga mō te whanonga, mō te kaupapa here hoki.

Te Mōhiotanga

Ngā Pāhekohekotanga Matū

E honoa ana ngā matū ki ngā whenua, ki ngā wai anō hoki i ahu mai ai. Ka whakaahuatia e ngā kōrero tuku iho te takenga mai me ngā āhuatanga o ngā matū, tae atu ki ngā tikanga Māori mō te tiki, mō te whakamahi, mō te whakahoki atu, i runga anō i ngā ara e hāpaingia ai te mauri.

Ki tā te Science, he mea hanga aua matū ki ngā pūmotu me ngā ngota, ā, mā te hanga, mā ngā pāhekoheko anō hoki e whakatauria ai ngā āhuatanga me ngā whanonga a tēnā, a tēnā. He maha ngā āhua o te matū — he totoka, he wē, he haurehu, he matū katote he tōpū te whanonga autōhiko (plasma). Ka panonitia pea te āhua mā ngā tukanga ā-tinana, mā ngā tauhohe matū rānei. Ā, i konei, ka hurinahatia ngā ngota hei rāpoi ngota hou, otirā, ka pūmau te maha o ngā ngota.

Hui tahi, mā ēnei tirohanga e tukuna ai ki te mokopuna ngā tikanga Māori me ngā whakamārama scientific mō ngā whanonga a ngā matū, me te take i pērā ai, mai i ngā panoni o ia rā ki ngā tukanga karihi i whai kaha ai te rā. Mā tēnei māramatanga e mātua whakamahia ai ngā matū i runga i te mātau, i runga hoki i te whakaute, e hāpaingia ai te mauri o te ao tūroa.

Ka mōhio te mokopuna:

Te hanga me ngā āhuatanga o te matū

• he hangaroto hihiko tō te ngota; he karihi tōna, he mea hanga ki ngā iraoho me ngā iramoe, ā, e karapotihia ana te karihi ki ngā irahiko
• he mea hanga ngā matū katoa ki tōna 100 tūmomo ngota rerekē, e kapiti ana tētahi ki tētahi, i runga i ngā ara whakakapiti maha. Kia kapiti ngā ngota, ka puta he rāpoi ngota, ā, e rerekē ana te rahi o tēnā, o tēnā momo rāpoi ngota, mai i te rua ngota noa ki te tini mano ngota. He mea hanga ngā matū horomata ki tētahi tūmomo ngota kotahi, ki tētahi tūmomo rāpoi ngota kotahi rānei; he āhuatanga motuhake ā-tinana, ā-matū hoki ō ia matū horomata (mehemea kua eke te rahi ki tētahi taumata e tika ana, ā, e tika ana hoki ko ētahi atu āhuatanga) ka taea te whakamahi hei tautohu i a ia.
• he mea hanga ngā haurehu me ngā wē ki ngā rāpoi ngota, ki ngā ngota nohopuku rānei e huri haere ana. I roto i te wē, he rite tonu te pāpā o ngā rāpoi ngota, tētahi ki tētahi; i roto i te haurehu, hāunga ia ngā wā e tukituki ai, he tīrara kē te noho o ngā rāpoi ngota. I roto i te totoka, ka pipiri tonu ngā ngota, ā, ka tōiriiri, tēnā ki tōna wāhi, tēnā ki tōna, kāore e neke ki tauwāhi kē ina whakatairitea tētahi ki tētahi. Tērā pea ka waihangatia te totoka ki ngā rāpoi ngota, he hanga rānei ka whakaroangia i te tāruatanga o ōna waetahi iti (hei tauira, ko te tioata). Ko ngā panonitanga o te āhua ka hua mai i ngā rerenga kētanga o te paemahana, o te pēhanga rānei, e taea ana te whakaahua, te matapae hoki, mā te whai i ēnei tauira o te matū.

Ngā tauhohe matū

• he motuhake ngā hohenga matū o tēnā, o tēnā o ngā matū
• i te tukanga matū, ka whakarōpūtia houtia ngā ngota o ngā matū taketake, hei rāpoi ngota kē atu. He rerekē ngā āhuatanga o ēnei matū hou i ō ngā pūmatū hohe.
• ka pūmau te tapeke o ia tūmomo ngota, nō reira, kāore te papatipu e panoni. Ko tā ētahi tauhohe matū he wete i te pūngao, ko tā ētahi atu he rokiroki i te pūngao
• nā Dmitri Mendeleev (1834–1907) te taka pūmotu i waihanga, ā, nāna hoki ngā āhuatanga o ngā pūmotu kāore anō kia kitea i matapae, i tino takahuri ai te mātai matū.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

Te hanga me ngā āhuatanga o te matū

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te tūhura i te hangaroto hihiko o ngā ngota, kei roto rā tētahi karihi, he mea hanga taua karihi ki ngā iraoho me ngā iramoe, ā, e karapotihia ana te karihi ki ngā irahiko
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakaahua i te wāhi ki te takoto o ngā ngota e whakatauria ai mēnā rānei he totoka, he wē, he haurehu kē rānei te matū
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te waihanga hoahoa, tauira, kōrero ā-waha rānei mō te hanga whakaroto o te ngota me ngā āhua o te matū.

Ngā tauhohe matū

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te kawe i ētahi whakamātau e whakaaturia ai, ina oti he tauhohe, ka whakarōpūtia houtia ngā ngota ki ngā rāpoi ngota hou
• ki te tātari haehae i ngā pārongo, mā:
  • te arotake i ngā tauira e wetekina ai, e rokirokitia ai rānei te pūngao i ngā tauhohe matū
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te hāngai o te pūmautanga o ngā ngota me te papatipu ki ngā tauhohe
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te tiri kōrero ā-waha, hoahoa, tauira rānei mō ngā tukanga matū.

Ka mōhio te mokopuna:

Te hanga me ngā āhuatanga o te matū

• he hangaroto hihiko tō te ngota; he karihi tōna, he mea hanga ki ngā iraoho me ngā iramoe, ā, e karapotihia ana te karihi ki ngā irahiko
• ko tā te taka pūmotu he whakaraupapa huapae i ngā pūmotu i runga anō i te maha o ngā iraoho kei te karihi o te ngota. Ko ngā pūmotu e āhua ōrite ana ngā āhuatanga matū, tētahi ki tētahi, ka whakatakotoria ki ngā pou. E whakaataria ana e ngā tauira auau o te taka pūmotu ngā tauira e kitea ana i ngā āhua o ngā irahiko o waho.
• whakatauhia ai te hanga me ngā pāhekoheko o te matū mōrahirahi e ngā tōpana hiko i roto, i waenga hoki, i ngā ngota. Ko ngā āhua o te matū e tūwhena ana ko ngā āhua e iti ana te pūngao o te whaitua hiko me te whaitua autō.
• nā Ernest Rutherford (1871–1937) te tauira karihi o te ngota i marohi, me te tautohu i tētahi karihi pokapū kiato rā roto i ngā whakamātau raukōura.

Ngā tauhohe matū

• ka whakamāramatia ngā tukanga matū, te tere o aua tukanga, ā, mēnā rānei ka rokirokitia te pūngao, ka wetekina rānei, i runga anō i ngā tūtukinga o ngā ngota me te whakatakotoranga o ngā ngota ki ngā rāpoi ngota hou
• ka whakamahia te mōhio ki te pūmautanga o ngā ngota, me te mōhio hoki ki ngā āhuatanga matū o ngā pūmotu e whai wāhi mai ana, hei whakaahua, hei matapae hoki i ngā tauhohe matū
• ko ngā tukanga matū me ngā āhuatanga o ngā matū te tūāpapa o te maha atu o ngā āhuatanga hira tonu — taha koiora, taha ahupūngao-nuku.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

Te hanga me ngā āhuatanga o te matū

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te whakaahua me te whakamārama i tā te taka pūmotu whakaraupapa i ngā pūmotu 118 i runga i te maha o ngā iraoho (ka kīia ko te ‘tau iraoho’) me ngā āhuatanga matū o te pūmotu
• ki te tātari haehae i ngā pārongo, mā:
  • te arotake i te whakaata a ngā tauira o te taka pūmotu i ngā takotoranga o ngā irahiko
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te wāhi ki ngā tōpana hiko hei whakatau i te tūwhena me te hanga o te matū
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te whakaatu i ngā hoahoa, i ngā tauira, i ngā kōrero ā-waha rānei mō te taka pūmotu me ngā pāhekoheko a ngā ngota.

Ngā tauhohe matū

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te rangahau, te whakamātau rānei i te tere o ngā tukanga matū me te whakawhitinga pūngao
• ki te tātari haehae i ngā pārongo, mā:
  • te arotake i ngā tauira o ngā tukanga ā-koiora, ahupūngao-nuku rānei e whakamāramatia ana ki te mātai matū
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te wāhi ki te pūmautanga o ngā ngota me te wāhi ki ngā āhuatanga o ngā pūmotu hei matapae i ngā hua o te tauhohe
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te whakaatu i ngā kitenga mā roto i ngā pūrongo, i ngā hoahoa, i ngā kōrero ā-waha rānei.

Te Mōhiotanga

Te Tōpana me te Nekehanga

He whakaaweawe tā te nekehanga me te tūwhena i ngā tōpana o te ao tūroa — tae atu ki ngā hau, ki ngā tai, ki te ao hoki e nekeneke ana. Ko ngā kōrero tuku iho e pūrongo ana i ēnei pāhekoheko, ā, koia hoki e ārahi ana i tā tātou whakamahi i ēnei ki te whakatere waka, ki te hangahanga, ki te hauhake me te kohi kai, ki te tiaki hoki i ngā tāngata me ngā wāhi.

Ki tā te Science, i hua mai aua āhuatanga anō i ngā tōpana — ko te tō ā-papa tērā, ko te autō tērā, ko te hiko tērā, ko te pānga ā-tinana tērā. Katoa ēnei, ka ngau ki ngā taonga, me te whakaaweawe i te neke, i te tūwhena rānei o aua taonga. Mā te rahi, mā te ahunga, mā te taurite hoki o aua tōpana e whakatauria ai mēnā rānei ka neke, ka tū, ka tūmau tonu rānei ngā taonga.

Mā te whakakotahi i ngā tirohanga e rua, ka ako te mokopuna ki te ine me te matapae i te neke. Waihoki, ka ākona hoki ngā wā me tū ki te mahi, me te āhua anō o te mahi, e whakautehia ai ngā pūnaha e whai wāhi atu ana. Ka tukua kia rere kōtui ngā tikanga Māori me ngā mātāpono scientific, ā, kia mahi ngātahi hoki ki ngā tōpana o te ao tūroa, tē ātete kē ai.

Ka mōhio te mokopuna:

Ngā tōpana me te neke

• ka tautuhia te ānga mō tētahi anga tūtohu kotahi nei; koia ko te papatipu ka whakareatia ki te tere whaiahu o te taonga
• i ngā pūnaha katoa, ka pūmau tonu te ānga tapeke i ngā wā katoa
• ahakoa te takirua o ngā taonga e pāhekoheko tahi ana, e ōrite ana te kaha o te tōpana ka pāngia e te taonga tuatahi ki te taonga tuarua, ki te tōpana ka pāngia e te taonga tuarua ki te taonga tuatahi, heoi, e tauaro kē ana te aronga (ko te ture tuatoru a Newton)
• whakatauhia ai te neke o tētahi taonga i runga anō i te tapeke o ngā tōpana e ngau ana ki a ia; mēnā ehara te tōpana tapeke e ngau ana ki te taonga i te kore, ka panonitia tōna neke. Kia nui ake te papatipu o te taonga, ka nui ake te tōpana e oti mai ai te panonitanga ōrite, mō te āhua ki te neke. Ahakoa te taonga, kia rahi ake te tōpana, ka rahi ake hoki te panonitanga o te neke.
• tērā pea ka panonitia hoki te āhua, te aronga rānei o tētahi taonga e ngā tōpana ka ngau ki a ia
• ko te katoa o ngā tūnga o ngā taonga me ngā ahunga o ngā tōpana me ngā neke, me mātua whakaahua i runga i tētahi anga tūtohu he mea kōwhiri e te tangata, ki ngā waeine o te rahi i kōwhiria anō e te tangata. E whai hua ai te tuku i ngā pārongo ki ētahi atu tāngata, me tuku hoki ko aua kōwhiringa.

Ngā momo pāhekoheko

• ka whakamāramatia ngā tōpana ka ngau mai i tawhiti i runga i te āhua o ngā whaitua e iri ana ki te takiwā, he whaitua ka whakawhiti i te pūngao mā roto i te takiwā. Ka ara ake ngā whaitua autō i ngā autō, i ngā whaitua hiko rānei e panoni ana; ā, ka ara ake ngā whaitua hiko i ngā whana hiko, i ngā whaitua autō rānei e panoni ana.
• he pipiri, he papare rānei ngā tōpana hiko me ngā tōpana autō (autōhiko). Ko te rahi o aua tōpana, kei te āhua tonu o te nui o ngā whana, o ngā iahiko, o te kaha rānei o ngā autō, tae atu ki te tawhiti i waenga i ngā taonga e pāhekoheko tahi ana.
• he pipiri ngā tōpana tō ā-papa i ngā wā katoa. He tōpana tō ā-papa kei waenga i ngā papatipu e rua, ahakoa he aha aua papatipu, heoi, he moroiti noa, hāunga ia ngā wā e rahi ana te papatipu o tētahi o ngā taonga, o ngā taonga e rua rānei — hei tauira, ko te Ao me te rā.
• ka whakahaere ngā pāhekoheko tō ā-papa i te kuneroa me te pūmau o ngā pūnaha rahi i tuarangi, pērā i te ikarangi me Te Whānau a Tamanuiterā. Ka whakatau hoki aua pāhekoheko i ngā tauira o te neke i roto anō i aua hanga.
• ka whakamāramahia ngā tōpana ka ngau mai i tawhiti (te tō ā-papa, te tōpana hiko, te tōpana autō) i runga anō i te āhua o ngā whaitua tōpana ka whātoro mā roto i te takiwā, ā, ka taea te whakamahere i runga i te pānga ki tētahi taonga whakamātau (hei tauira, ki te pōro, mō te tō ā-papa; ki te taonga hihiko, mō te tōpana hiko; ki te autō, mō te tōpana autō).

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

Ngā tōpana me te neke

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te tūhura i te pūmautanga o te ānga i ngā pāhekoheko katoa
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te pānga o ngā tōpana ki te neke, ki te ānga hoki
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te whakaatu i ngā pūrongo, i ngā tauira rānei mō te pūmautanga o te ānga me ngā tōpana ka ngau mai i tawhiti.

Ngā momo pāhekoheko

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te whakamātau i ngā autō, i ngā whana hiko hoki hei tūhura i ngā pāhekoheko
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakaahua me te tautuhi i te rerekē o te whaitua autō i te whaitua hiko
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te whakaatu hoahoa, tauira, kōrero ā-waha rānei mō ngā whaitua me ngā pāhekoheko.

Ka mōhio te mokopuna:

Ngā tōpana me te neke

• e tika ana tā te ture tuarua a Newton, tāna matapae i ngā panonitanga ki te neke o ngā taonga mōrahirahi, engari mō ngā rahinga e iti iho ana i te ngota, mō ngā tere rānei e tata ana ki te tere o te aho, me āta arotake anō taua ture. (Te ripa: Kāore ngā taipitopito o te mātai ahupūngao pūngao ririki, o te tauhāngaitanga rānei e whakaurua i tēnei taumata.)
• hei tautuhi i te ānga o tētahi taonga, ka whakareatia te papatipu o te taonga ki tōna tere whaiahu
• i ngā pūnaha katoa, ka pūmau tonu te ānga tapeke i ngā wā katoa. Mēnā ka pāhekoheko tētahi pūnaha ki ngā taonga o waho atu i a ia, tērā pea ka panoni te ānga tapeke o te pūnaha; heoi, ka whakatauritehia ērā panonitanga ki ngā panonitanga i te ānga o ngā taonga o waho i te pūnaha.
• whakamāramatia ai e te ture tuarua a Newton, arā a Isaac Newton (1643–1721) mā te tōpana taurite-kore e panoni ai te neke o tētahi taonga (arā, ka whakaterea), ā, ko te nui o tēnei whakaterenga e whirinaki ana ki te nui o te tōpana ka tukua, ka tahi, ki te nui o te taonga, ka rua.

Ngā momo pāhekoheko

• he mea hira ngā pāhekoheko karihi kaha, ngā pāhekoheko karihi ngoikore hoki i roto i te karihi o te ngota
• kei tā Newton ture mō te tō ā-papa tukipū, ā, kei tā Coulomb ture hoki, ngā tauira pāngarau hei whakaahua, hei matapae hoki i ngā pānga o ngā tōpana tō ā-papa me ngā tōpana hikotū i waenga i ngā taonga e noho tawhiti ana tētahi i tētahi
• ka whakamāramatia ngā tōpana ka ngau mai i tawhiti i runga i te āhua o ngā whaitua e iri ana ki te takiwā, he whaitua ka whakawhiti i te pūngao mā roto i te takiwā
• ka ara ake ngā whaitua autō i ngā autō, i ngā whaitua hiko rānei e panoni ana; ā, ka ara ake ngā whaitua hiko i ngā whana hiko, i ngā whaitua autō rānei e panoni ana
• kei te pipiringa me te paparenga i waenga i ngā whana hiko i te taumata o te ngota, kei reira ngā whakamārama mō te hanga, mō ngā āhuatanga, mō ngā panoni hoki o te matū, tae atu hoki ki ngā tōpana pā i waenga i ngā taonga ā-tinana
• he mea hira ngā pāhekoheko karihi kaha, ngā pāhekoheko karihi ngoikore hoki i roto i te karihi o te ngota — hei tauira, ka whakatauria e aua pāhekoheko ko ēhea ngā tauira kanoirite e tūwhena ana, ā, he aha ngā momo horo ka pā ki ngā kanoirite karihi kāore i te tūwhena.

Ngā pūnaha ā-tinana

• panoni ai ngā pūnaha i runga i ngā ara e taea ana te matapae; mā te mārama ki ngā tōpana e āki ana i ngā panoni me ngā hurihanga o roto i tētahi pūnaha, mā te mārama hoki ki ngā tōpana ka ngau ki te pūnaha mai i waho atu, e matapaehia ai te whanonga a te pūnaha i raro i ngā āhuatanga maha.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

Ngā tōpana me te neke

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te whakamātau i te ture tuarua a Newton hei matapae i te neke o ngā taonga mōrahirahi
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te wāhi ki ngā pāhekoheko o waho hei panoni i te ānga o te pūnaha
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te waihanga hoahoa, pūrongo, kōrero ā-waha rānei mō ngā ture a Newton me te ānga.

Ngā momo pāhekoheko

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te rangahau i te take e hira ana ngā pāhekoheko karihi kaha, ngā pāhekoheko karihi ngoikore hoki i roto i te karihi o te ngota
• ki te tātari haehae i ngā pārongo, mā:
  • te arotake i ngā taunakitanga o te Science mō ngā tōpana tō ā-papa me ngā tōpana hikotū
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te wāhi ki ngā whana hiko hei whakatau i te hanga me ngā panoni o te matū
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te whakaatu i ngā kitenga mō ngā pāhekoheko karihi, tō ā-papa, hikotū hoki.

Ngā pūnaha ā-tinana

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te whakamātau i ngā tauira pērā i tētahi taonga taumaha e iri ana i te aho (he pūnaha tūwhena), i tētahi pene rākau e tū ana i tōna pito (he pūnaha kāore i te tūwhena), i te Ao e amio haere ana i te rā (he pūnaha e panoni ana, otirā, e mau ana anō hoki ki tōna anō hurihanga)
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakaahua i te panoni o ngā pūnaha i runga anō i ngā āhua e taea ana te matapae, me te take i pēnei ai
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te tiri i ngā whakamārama ā-waha, ā-ataata rānei mō te tūwhena me te tūwhena-kore o te pūnaha.

Te Mōhiotanga

Te Pūngao

E mārama ana ko te pūngao, koia te mauri, koia te hau i roto i ngā mea katoa. Ka whakatuarātia e taua pūngao te taurite o te ao tūroa, ā, ka arahina hoki ngā tikanga ā-kaupeka, te katokato, te kohi i ngā rawa, me ngā mahi ōkawa anō hoki.

Ko te whakaahua a te Science i te pūngao, koia te āheinga ki te whakatutuki i te panonitanga. Ko ētahi o ōna āhua, ko te aho, ko te pōkākā, ko te neke, ko te oro. Ka whakawhitia te pūngao i waenga i ngā pūnaha, kāore e waihangatia, ā, tē taea te whakakore atu. Ka whai ēnei panoni — ahakoa kei ngā pūnaha mataora, kei ngā pūkaha, kei ngā tukanga māori rānei — i te mātāpono o te pūmau o te pūngao.

Mā te whakakotahi i ēnei tirohanga, ka mārama te mokopuna ki te neke haere o te pūngao i waenga i ngā tāngata, i ngā wāhi, i ngā matū anō hoki. Ka ako hoki ki te hāpai i ngā kōwhiringa e tiakina ai te mauri o tōna taiao. Ka whakakotahia nei ngā tikanga Māori ki te māramatanga scientific, hei ārahi i te whakamahinga pūngao i runga i te haepapa, i ngā tikanga whāomo anō hoki.

Ka mōhio te mokopuna:

Ngā tautuhinga o te pūngao

• e kīia ana te pūngao o te nekeneke ko te pūngao neke; ka hua ake te nui o pūngao neke i te papatipu o te taonga e neke ana, ā, ka piki haere mā te pūruatanga o tōna tere
• kei roto hoki pea i tētahi pūnaha taonga te pūngao rokiroki (te pūngao moe) — kei te āhua tonu o te tūnga o tētahi taonga ina whakatairitea ki ērā atu. Hei tauira, ka rokirokitia te pūngao — i roto i te pāhekoheko tō ā-papa ki te Ao — ina hīkina tētahi taonga, ā, ka wetekina te pūngao ina taka, ina whakahekea rānei te taonga.
• ka rokirokitia hoki te pūngao i roto i ngā whaitua hiko i waenga i ngā korakora hihiko, i roto hoki i ngā whaitua autō i waenga i ngā autō, ā, ka panonitia ina whakanekehia aua taonga kia tawhiti ake, kia tata ake rānei tētahi ki tētahi
• ka whakaitihia ake te pūngao moe i ētahi tauhohe matū, ā, i ētahi atu tauhohe matū, ka whakapikihia ake
• ko te kupu ‘pōkākā’ hei whakaahua i ngā whakawhitinga pūngao mā te iakawe, mā te kawenga, mā te hahana hoki (mātua rā ko te hahana ā-pōkākā, ā-aho hoki), ina rerekē te paemahana o ngā taonga e rua, o ngā pūnaha e rua rānei
• ko te paemahana, ko te inenga o te pūngao neke toharite o ngā korakora matū
• nā Alessandro Volta (1745–1827) te pūhiko hiko i auaha tuatahi mai, ā, nāna hoki te mewaro i orokotūhura; koia nei te tūāpapa mō te mātai matū ā-hiko, mō te whakaputu pūngao ā-hiko anō hoki.

Te pūmau me te whakawhitinga o te pūngao

• ina panoni te pūngao neke o tētahi taonga, ka puta mai tētahi atu panonitanga ki te pūngao i taua wā tonu anō (hei tauira, mā te wakunga e tū ai tētahi taonga nekeneke, e mahana ai hoki ngā mata e rua)
• e tīmatahia ai te neke o tētahi taonga, e neke tonu ai rānei ina whakawhitia atu te pūngao i a ia e te wakunga, ka taea te tuku pūngao atu, mā ōna anō tukanga, hei tauira, mā te tukanga matū (hei tauira, te tahu i te kora), mā te tukanga hiko rānei (hei tauira, te pūkaha hiko me te pūhiko).

Te pūngao me ngā tōpana

• ina pāhekoheko ai ngā taonga e rua, ka tuku tōpana tētahi kia ngau atu ki tērā atu, ā, mā konei e whakawhitia atu ai te pūngao i te taonga, e whakawhitia mai ai rānei te pūngao ki te taonga
• ko ngā taonga hihiko ā-autō, ā-hiko hoki e pāhekoheko ana mai i tawhiti, ka ngau he tōpana i tētahi ki tētahi e whakawhitia ai pea he pūngao i waenga i ngā taonga e pāhekoheko ana.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

Ngā tautuhinga o te pūngao

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te tautohu me te whakatauira i ētahi tūmomo pūngao (te pūngao neke, te pūngao moe, te pōkākā)
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te hononga i waenga i te paemahana, i te pōkākā, i te neke korakora hoki
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te whakaatu i ngā hoahoa, i ngā kōrero ā-waha, i ngā tauira rānei mō ngā āhua o te pūngao.

Te pūmau me te whakawhitinga o te pūngao

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te whakamātau i ngā tauira o te whakawhitinga o te pūngao (hei tauira, te waku, te pōkākā, te neke)
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te noho pūmau me te whakawhiti o te pūngao i roto i ngā tūtukinga me ngā pūnaha
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te waihanga i ngā pūrongo ā-waha, ā-ataata rānei, mō te pūmautanga o te pūngao.

Te pūngao me ngā tōpana

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te whakatauira i ngā pāhekoheko i waenga i ngā tōpana me ngā whakawhitinga pūngao
  • te whai haere i te rokirokinga me te wetenga o te pūngao mā ngā tukanga matū
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te wāhi ki ngā tōpana e whakawhitia ai te pūngao, i ngā pūnaha rerekē
  • te whakamārama i te hononga o te whakamahinga pūngao i roto i te kai, i te kora, i te hiko hoki ki te pūmautanga o te pūngao
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te whakaputa i ngā kōrero ā-waha, i ngā hoahoa rānei mō te hononga o te tōpana ki te pūngao
  • te whakaatu i ngā pūrongo ā-waha, ā-ataata rānei mō te wāhi ki te pūrongo i ngā mahi o ia rā.

Ka mōhio te mokopuna:

Ngā tautuhinga o te pūngao

• ko te pūngao tētahi āhuatanga o te pūnaha ka whirinaki ki te neke me ngā pāhekoheko a te matū me te hahana i roto i taua pūnaha. He rahinga kotahi te pūngao, nā te pūmautanga o te pūngao tapeke, ahakoa te auau o te whakawhiti me te panoni i roto anō i te pūnaha.
• ko te pūngao mōrahirahi, koia tēnā ko te neke, ko te oro, ko te aho, ko te pōkākā hoki
• ko te pūngao pūhanga e whakakotahi nei i te neke me te pūngao moe o roto i te mīhini
• ko te pūngao matū, ka wetekina, ka rokirokitia rānei mā ngā tukanga matū
• rokirokitia ai te pūngao hiko ki ngā pūhiko, whakawhitia ai rānei ki ngā ia
• ko te pūngao mōkitokito ka whakatinanatia hei neke korakora, hei pūngao whaitua rokiroki rānei e taka ana i waenga i ngā pāhekoheko, tae atu ki te hahana.

Te pūmau me te whakawhitinga o te pūngao

• ko te pūmautanga o te pūngao, ko tētahi mātāpono e tohu ana i te pūmau o te pūngao tapeke i roto i tētahi pūnaha kati; arā, ka ōrite te tapeke o te pūngao e whakawhitia mai ana ki roto i te pūnaha ki te tapeke o te pūngao e whakawhitia atu ana ki waho o te pūnaha. Mā konei e taea ai ngā whanonga a te pūnaha te matapae, te whakaahua anō hoki.
• katoa ngā pūnaha kāore i te āta whakatinaia, ka kuneroa haere kia tūwhena ake te āhua, arā, kia taurite ake te tohanga pūngao
• ko ngā pāhekoheko o te matū me te hahana ētahi mea matua e kōkiri ana i te panonitanga o te pūngao i roto i te pūnaha
• he wāhanga ngā pūnaha pūngao nō ngā āhuatanga o ia rā, he wāhanga hoki nō te hangarau ka hoahoaina e te tangata.

Te pūngao me ngā tōpana

• he pūngao kei ngā whaitua tōpana tō ā-papa, hiko, autō hoki, ā, ka taea e aua whaitua te tuku te pūngao, mā roto i te takiwā, mai i tētahi taonga ki tētahi atu
• ina panonitia ngā tūnga o ngā taonga e rua e pāhekoheko ana, kia tata ake, kia tawhiti ake rānei tētahi i tētahi, ka panoni hoki te pūngao rokiroki o te whaitua tōpana. Ka ngau ngā tōpana hei whakaiti i tēnei pūngao, ahakoa ka whakaawe te neke o mua me ētahi atu tōpana i te neke tūturu.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

Ngā tautuhinga o te pūngao

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te tautohu me te whakaahua i ngā āhua o te pūngao
• ki te tātari haehae i ngā pārongo, mā:
  • te tātari i te pūngao i runga i tana noho hei āhuatanga nō te pūnaha, te tātari hoki i te whakawhitinga o te pūngao
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te whakawhitinga me te pūmautanga o te pūngao i roto anō i ngā pūnaha (hei tauira, i ngā pūkaha, i ngā pūnaha hauropi, i ngā iahiko)
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te whakaatu i ngā pūrongo, i ngā kōrero ā-waha rānei mō ngā āhua me ngā āhuatanga o te pūngao.

Te pūmau me te whakawhitinga o te pūngao

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te tātari i ngā tauira o te pūmautanga o te pūngao i ngā pūnaha kati
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i tā te mātāpono o te pūmautanga matapae i ngā whanonga
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te waihanga i ngā pūrongo ā-waha, ā-tuhi rānei mō te pūmautanga o te pūngao.

Te hononga o te pūngao me ngā tōpana

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te tūhura i ngā tauira o ia rā o ngā tōpana tō ā-papa, hiko, autō hoki (hei tauira, te rere whakararo o te wai i te hiwi, te mātao haere o ngā taonga)
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te take ka kuneroa haere ngā pūnaha kāore i te āta whakatinaia kia tūwhena ake te āhua
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te whakaputa i ngā whakamārama ā-waha, ā-ataata rānei mō ngā tōpana whaitua me te pūngao.

Te Mōhiotanga

Ngā Ngaru

He tauira ā-tinana te ngaru, e whakaputaina ai ngā nekehanga o ngā tai me ngā oro, tae atu anō ki te pana o ngā tohu whakawhiti i te nuku roa i te whakaterenga waka. E whakaataria nei e ēnei nekehanga ngā hononga i waenga i ngā taiao hurihuri me te tangata.

Ki tā te Science, he tauira auau te ngaru, e whakawhitia ai te pūngao me te kore e neke o te matū, pērā i ngā ngaru o te wai, o te oro, o te hahana autōhiko anō hoki. Mā te mārama ki ngā āhuatanga o te ngaru — arā, te roa, te auau me te teitei — e pai ai te whakamārama i ngā āhuatanga māori, e pai ai hoki te whakawhanake i ngā hangarau taha whakawhiti kōrero, taha tairongo, taha tūhura anō hoki.

Mā ngā tirohanga e rua, e mōhio ai te mokopuna he tōpana ā-tinana, he taukaea hoki te ngaru. Ka ako ia ki te whakamāori, ki te whakamahi, ki te tiaki hoki i ngā ngaru, i runga anō i ngā tikanga Māori, me te whakahāngai hoki i te mōhiotanga scientific ki āna mahi auaha, i runga anō i te haepapa.

Ka mōhio te mokopuna:

Ngā āhuatanga o te ngaru

• he āhuatanga te tāpiripiri pūngao e tāpiripirihia ai ngā ngaru e reretahi ana i roto i tētahi hanga, me te tipu o te teitei i runga anō i te whāurunga o te pūngao e tata ana ki te auau tōiriiri māori. He rerekē te auau e tāpiripiri pūngao ai ia hanga.
• whakamahia ai tēnei āhuatanga i te reo ā-waha, ā, whakamahia ai hoki ki te hoahoa i ngā taonga whakatangitangi katoa.

Te hahana autōhiko

• ina tīrama mai te aho ki tētahi taonga, ka whakaataria, ka mitia, ka tukua rānei te aho mā roto anō i te taonga — kei te āhua tonu o te matū o te taonga, kei te auau (tae) hoki o te aho
• ko te ara e rere ai te aho, he rārangi torotika te āhua, hāunga anō i ngā mata i waenga i ngā matū pūataata rerekē, i te mea ka piko kē te ara aho i reira. Ko te arotahi me te poro ētahi whakamahinga o tēnei āhua.
• ka whai take te tauira ngaru o te aho hei whakamārama i te pīataata, i te tae, i te piko hoki o te aho i runga anō i te auau, i te mata hoki i waenga i ngā matū (ngā poro). Heoi anō, nā te mea ka rere te aho i roto i te takiwā, ehara te aho i te ngaru matū, pērā i te ngaru o te oro, o te wai rānei.
• nā Julius Robert von Mayer (1814–1878) te ōritenga ā-pūhanga o te pōkākā i whakatū, e tūhonoa ai te pūmautanga o te pūngao ki te taipōkākā.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

Ngā āhuatanga o te ngaru

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te tūhura i tēnei mea, i te tāpiripiri pūngao, me ōna whakamahinga ki te reo ā-waha me te hoahoanga o ngā taonga whakatangitangi
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama he tauira tonu ō te ngaru, e tautuhia ana ki te roa, ki te auau, ki te teitei hoki o te ngaru
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te tiri whakaaturanga, hoahoa, kōrero ā-waha rānei mō te tāpiripiri pūngao me ngā āhuatanga o te ngaru.

Te hahana autōhiko

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te tūhura i te pāhekoheko a te ngaru ki ngā matū hei whakaputa i ngā āhuatanga pērā i te hakoko, i te whakaatanga, i te tukutanga hoki
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te rere o te oro, i te whanonga a te rū whakawhiti, i te rere kōtui hoki o ngā āhuatanga ataata ki te aho
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te waihanga hoahoa, kōrero ā-waha rānei mō ngā pāhekoheko a te ngaru ki te matū.

Ka mōhio te mokopuna:

Ngā āhuatanga o te ngaru

• e honoa ana te roa me te auau o te ngaru, tētahi ki tētahi, i runga anō i te tere o te rere o te ngaru. Ko te tere, kei te āhua anō o te tūmomo ngaru me te matū e rere ai te ngaru i roto.
• whakatauiratia ai te whakaatanga, te hakoko me te tukutanga o ngā ngaru i tētahi tāhono i waenga i ngā matū e rua, i runga anō i ēnei āhuatanga
• mā te whakakotahi i ngā ngaru e rerekē ana te auau o tēnā, o tēnā, e puta ai te whānuitanga o ngā tauira, ā, mā konei e tuhia ai, e tukua ai hoki he pārongo. Whakamatihikotia ai te pārongo ki tēnei āhua; ka pai te rokiroki ki te mahara o te rorohiko, me te tuku hei raupapa kakapa ngaru ki tawhiti.

Te hahana autōhiko

• e whai take ana te tauira ngaru hei whakamārama i ngā tini āhuatanga o te hahana autōhiko, ā, ko te tauira korakora hei whakamārama i ētahi atu āhuatanga
• ko te ariā pūngao ririki e hono ana i ngā tauira e rua
• nā te mea kāore te ngaru e tino whakatōhenehenetia e ngā taonga e paku ana ina whakatairitea ki te roa o taua ngaru, tē taea te whakamahi te aho ka kitea e te karu hei ara e āta kitea ai ngā taonga pērā i ngā ngota takitahi
• he ōrite te tere o te rere o te hahana autōhiko katoa i roto i te korekore; ka kīia tēnei tere ko te tere o te aho. Ko tōna tere i tētahi atu matū, kei te āhua tonu o te roa o te ngaru, kei ngā āhuatanga hoki o taua matū.
• ina mitia e te matū te aho, ina mitia rānei te hahana autōhiko he roa te ngaru, hurihia ai tērā ki te pūngao pōkākā (te wera). Ka taea e te hahana autōhiko he poto ake te ngaru (te hihi katikati, te hihi-X, te hihi kama) te whakakatote ngā ngota me te tūkino i ngā pūtau e ora ana.
• tukua ai, mitia ai hoki e ngā ngota o ia pūmotu ngā auau motuhake o te aho, ā, he motuhake te roa o te ngaru o ngā hihi kama kei ngā whakawhitinga karihi. Mā ēnei āhuatanga e tautohua ai te noho mai o tētahi pūmotu, ahakoa te mōkitokito o te rahinga.
• nā James Clerk Maxwell (1831–1879) te ariā o te ngaru autōhiko i whakakaupapa, e whakakotahingia ai te hiko, te autō, me te aho.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

Ngā āhuatanga o te ngaru

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te tūhura i te hua ake o te tere, o te roa, o te auau hoki o te ngaru i te matū, i te tūmomo ngaru hoki
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te whanonga a te ngaru, i tā te ngaru kawe hoki i te pārongo
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te whakaatu i ngā tauira, i ngā whaihanga, i ngā kōrero ā-waha rānei mō te whakawhitinga kōrero a tētahi ngaru ki tētahi atu.

Te hahana autōhiko

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te tūhura i te pāhekoheko a te hahana autōhiko ki te matū i roto i te whakamahanatanga, i te whakakatotetanga, i te tautohunga hoki o te pūmotu
• ki te tātari haehae i ngā pārongo, mā:
  • te whakatairite i te tauira ngaru o te aho ki te tauira korakora o te aho, me te hāngai o tēnā, o tēnā ki ngā āhuatanga rerekē
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te whakamahinga o te hahana autōhiko ki ngā hangarau, ki te tautohu hoki i ngā pūmotu
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te tiri hoahoa, tauira matihiko, kōrero ā-waha rānei mō te hahana autōhiko.

Te Mōhiotanga

Te Pito o te Ao Raurangi

Ka mātau te tangata ki ngā nekehanga o te rā, o te marama, o ngā whetū, o te Ao anō hoki, mā te tātai arorangi me tōna hāngaitanga ki ngā ia o te whakatō kai, o te hauhake kai, o te kohi kai, o te whakatere waka, o ngā kaupapa whakanui anō hoki. Ko ngā tohu ā-rangi pērā i te rewanga o Matariki rāua ko Puanga e tohu ana i te huringa ā-kaupeka, ā, e ārahi nei i te mahi kiritōpū kia whakatuarātia tonutia te taurite o te taiao.

Ka whakaahuatia e te Science aua āhuatanga anō hei pānga o te huringa, o te tītaha, o te ara amio hoki o te Ao, e pūtakea nei ko te ao, ko te pō, ko ngā kaupeka hoki. Koinei hoki te pūtakenga mai o te neke o te marama, e whakaputaina ai ōna mata, e kūmea ai ngā tai. He poto noa ētahi hurihanga māori, he tino roa kē ētahi, mai i ngā tauira ā-rā me ngā tauira ā-kaupeka, ki ngā tūāhua ā-nuku e waihanga nei anō i te mata o te aorangi nei.

Hui tahi, mā ēnei tirohanga, ka tukuna ki te mokopuna te māramatanga Māori me te whakamārama scientific e mātau ai ia ki ngā tohu o te taiao, ki te matapae i te panonitanga, ki te whakatinana hoki i te kaitiakitanga, e toitū tonu ai aua ia ki ngā uri whakaheke

Ka mōhio te mokopuna:

Te tātai arorangi

• ki ētahi meka mō te ao tukupū, tae atu ki ēnei:
  • i pūtakea mai te maramataka i ngā mātakitakinga ā-rangi, tae atu ki ngā nekehanga o te rā, o te marama, o ngā whetū hoki
  • i mātai te Māori i ngā whetū hei whakatere waka
  • he mea whakamārama te ora, te nekehanga hoki o ngā whetū i ngā kōrero tuku iho
  • ka tāwhiro te Ao i tōna pou tāwhirowhiro e ū ana ki tētahi ahunga kotahi, e puta ai te awatea me te pō
  • ko ngā tūranga o te rā, o te Ao, o te marama hoki, ina whakatairitea tētahi ki tētahi, koia e whakatau ana i te hurihanga marama, i ngā mata o te marama, i ngā āraitanga hoki
  • e tītaha ana te pou tāwhirowhiro o te Ao, ā, koia i huri ai ngā hāora o te awatea, ngā āhuatanga hoki o te huarere i roto i te takanga o ngā kaupeka
  • ka roa tonu e rere mai ana ki te Ao te aho o ngā whetū, o ngā ikarangi hoki kei tawhiti pāmamao, nō reira, ko tā tātou e kite ai i mea wā, nō tētahi wā kē o mua atu.

Te Ao me te whānau a tamanuiterā

• nā ngā panonitanga i te āhua o te ara amio o te Ao i te rā, me ngā panonitanga i te aronga o te pou tāwhirowhiro i roto i ngā hia manomano tau, kua rerekē te kaha me te hora o ngā hihi o te rā e tau ana ki te Ao
• nā ēnei āhuatanga, ko ngā hurihanga takiwā kōpaka, ko ētahi atu āta panonitanga hoki o te āhuarangi.

Te hītori o te Ao

• ko te ora horo iraruke, ko ngā kiko kanoirite hoki i ngā toka hei ara ine i te tawhito o ngā hanganga toka e mōhiotia ai te wā ā-nuku
• ko ngā toka paparahi (ko ētahi he nui ake i te 4 piriona tau te tawhito), he tawhito kē atu i ngā toka kei te papa o te moana (he iti iho i te 200 miriona tau te tawhito o ērā).

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

Te tātai arorangi 

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:  
  • te tūhura i tā te Māori me tā ngā mātanga pūtaiao mātakitaki i ngā whānau mārama mō te whakatere waka, mō te aronui hoki ki te wā 
• ki te tātari haehae i ngā pārongo, mā:  
  • te whakatairite i ngā kōrero tuku iho ki ngā tauira scientific mō te hurihanga whetū 
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:  
  • te whakamārama i te pūtakenga o te awatea, o te pō, o ngā mata o te marama, o ngā āraitanga hoki 
• ki te tiki māramatanga hei taki i ngā koringa, mā:  
  • te whakamahi i ngā mōhiotanga tātai arorangi ki te whakamahere koringa ā-kaupeka, koringa taiao rānei 
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:  
  • te whakaahua i te hanga o te ao tukupū me te mōhiotanga whetū mā roto mai i te pūrongo, i te kōrero ā-waha rānei. 

Te Ao me te whānau a tamanuiterā  

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:  
  • te tātari i ngā raraunga ā-nuku, ā-tuarangi hoki e hāngai ana ki ngā hurihanga taumano  
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā: 
  • te whakamārama i te wāhi ki ngā panonitanga i te ara amio, i te pou tāwhirowhiro hoki e rerekē ai te āhuarangi  
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā: 
  • te pūrongo i ngā taunakitanga ā-nuku mō te hītori o te Ao. 

Te hītori o te Ao 

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:  
  • te mātai i te whakamahinga o te kanoirite hei ine i te tawhito o ngā toka 
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:  
  • te whakamārama i te horo iraruke hei taunakitanga mō te tawhito o te Ao 
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:  
  • te waihanga hoahoa, whakaaturanga ā-waha rānei mō te wā ā-nuku.

Ka mōhio te mokopuna:

Te tātai arorangi

• ko tētahi āhuatanga matua o te tātai arorangi, ko te āta mātakitaki i ngā nekehanga o ngā whetū, o te marama, o ngā aorangi hoki
• e mōhio ana ngā kaiwhakatere Māori ki ngā neke ā-rangi mā roto mai i ngā tauira hurihuri
• he mea tātai haere ngā nekehanga o ngā whānau mārama i te takanga o ngā rautau maha, mā roto mai i ngā akoranga o ngā whare wānanga i pupuri ai i ngā mātauranga mō ngā awenga me ngā nekehanga o ngā whetū
• ko te whetū e karangahia ana ko Tamanuiterā, kei te panoni haere, me te aha ka kore haere tana ngingiha i te takanga o te āhua 10 piriona tau. Ko te rā tētahi o ngā whetū e 200 piriona i Te Mangōroa, ā, ko Te Mangōroa tētahi o ngā rau piriona ikarangi i te ao tukupū.
• ko te tūāwhiorangi, ko te kaha hoki o te tīaho o te whetū hei tautuhi i ngā matū o te whetū, tae atu ki ōna nekehanga, ki tōna tawhiti hoki i te Ao.

Te Ao me te whānau a tamanuiterā

• ko tā ngā Ture a Kepler he whakaahua i ngā āhuatanga pātahi o ngā nekehanga o ngā hanga amio, tae atu ki ngā ara amio pororapa i te rā
• ka rerekē pea te amio i runga i ngā pānga tō ā-papa o ētahi atu hanga, i te tukinga atu rānei ki ētahi atu hanga o Te Whānau a Tamanuiterā.

Te hītori o te Ao

• he rite tonu tā ngā tukanga papaneke waihanga papamoana hou i ngā tārawa, i ngā tāhoro papamoana tawhito hoki i ngā awarua. Ahakoa kua whakakorehia, kua whakarerekētia rānei te nuinga o te mauhanga toka tōmua o te Ao i ngā tukanga ā-nuku pēnei i te nekeneke o ngā papaneke me te ngāhorohoro, arā tonu ētahi mea i Te Whānau a Tamanuiterā, pēnei i ngā toka marama, i ngā tokarangi, i ngā matakōkiri hoki, kāore i tino rerekē i te takanga o ngā piriona tau. Mā te mātai i ēnei hanga e tipu ai te mōhio ki te orokohanga mai o te Ao me tōna hītori tōmua.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

Te tātai arorangi

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te mātakitaki i te nekeneke o ngā whetū, o te marama, o ngā aorangi hoki
• ki te tātari haehae i ngā pārongo, mā:
  • te whakatairite i ngā mauhanga Māori me ngā mauhanga scientific o ngā nekehanga ā-rangi
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te hurihanga ora o ngā whetū, o ngā hanga ikarangi anō hoki
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te whakaatu i ngā kitenga mō te mātai rangi, mō te whakatere moana hoki.

Te Ao me te whānau a tamanuiterā

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā: 
  • te whakatauira i ngā ara amio mā te whakamahi i ngā ture a Kepler
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te pānga o ngā pāhekoheko tō ā-papa ki ngā ara amio
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te waihanga tauira, tūtohi, kōrero ā-waha rānei mō ngā nekehanga o Te Whānau a Tamanuiterā.

Te hītori o te Ao

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te rangahau i ngā toka marama, i ngā tokarangi, i ngā matakōkiri hoki
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te wāhi ki ngā taunakitanga kei ngā matū tuarangi e mōhiotia ai te hītori tōmua o te Ao
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te whakaatu pūrongo, kōrero ā-waha rānei mō te hītori ā-nuku o te Ao.

Te Mōhiotanga

Te Manawataki o te Ao Raurangi

He pūnaha mataora te Ao, he whenua, he wai, he hau takiwā, he hanga mataora hoki ōna wāhanga. He mea tūhonohono ēnei pūnaha, tētahi ki tētahi, he tainekeneke hoki, ā, koia ēnei ko ngā hanga e taratarai mutunga kore nei i te taiao i te takanga o te wā, mā roto mai i ngā koringa a ngā tōpana me ngā āhuatanga māori.

I te Science, ka kīia aua pūnaha ko te ao ā-nuku, ko te ao ā-wai, ko te kōhauhau, ko te ao koiora, e pāhekoheko nei, tētahi ki tētahi, mā te hurihanga o te matū me te rere o te pūngao. I roto i te wā ā-nuku, kua auaha nei aua pāhekoheko i ngā hanganuku, kua whakaaweawe i te āhuarangi, kua kōkiri hoki i te kuneroa o te hanga mataora.

Hui tahi, mā ēnei tirohanga e kite ai te mokopuna, ehara i te mea he whaitua wehe kē te whenua, te wai, te hau takiwā, te mataora, engari kē ia, he wāhanga tēnā me tēnā nō te hanga kotahi e noho kōtuitui nei. Me mātua mārama ēnei hononga e whakatuarātia ai te taurite o te taiao.

Ka mōhio te mokopuna:

Ngā rawa me ngā pūnaha o te Ao

• nā te tainekeneke me te pāhekoheko a ngā pūnaha o te Ao, ka puta ko ētahi hua tauwhitiwhiti e nui ake ai, e iti iho ai rānei te panonitanga taketake
• nā ngā taunakitanga kua takoto tētahi tauira pai o te hanganga o te Ao: he iho roto tōna, he wera, he toka tērā; he iho waho anō tōna, he wē tērā; arā hoki te nukuratarata me te kirinuku, he totoka anō hoki ērā. Ko te wāhanga whakarunga o te nukuratarata me te kirinuku, koia rā ngā papaneke.
• ko William Pickering (1910–2004) tētahi mātanga pūtaiao tākirirangi i whānau mai i Aotearoa nei, nāna te Taiwhanga Āinga Torohaki o NASA i hautū, ā, i tautoko ia i te whakawhanaketanga mai o te tūhuratanga ki tuarangi, o te hangarau amiorangi hoki.

Te mātai papaneke

• ko ngā mahere o ngā tauira whenua, o ngā tauira wai onamata, i pūtakea mai i ngā tūhuratanga o ngā toka me ngā mātātoka, e whakaatu ana i te haere tawhiti, i te tukituki tahi, i te mahora anō o ngā papaneke o te Ao.

Te wāhi ki te wai

• ko te whitinga o te rā me te tō ā-papa e whakatau ana i ngā nekehanga huriao o ngā wai me ōna panonitanga ā-āhua
• ko ngā rerenga kētanga o te kiato e hua ake ana i ngā rerenga kētanga i te paemahana me te mātaitai, koia e āki ana i ngā tauira kōtuitui o ngā au moana puta noa i te ao.

Te huarere me te āhuarangi

• tērā pea e huri te āhuarangi ina pā he panonitanga ki ētahi wāhanga o ngā pūnaha o te Ao
• ko ngā taunakitanga ā-nuku e tohu ana ko ngā panonitanga āhuarangi o mua: he panonitanga ohorere rānei i hua ake i tētahi rerekētanga i te kōhauhau; he panonitanga taumano rānei (hei tauira, he takiwā kōpaka) i hua ake i ngā rerenga kētanga o te putanga kōmaru, i te amio o te Ao, i te aronga rānei o tōna pou tāwhirowhiro; he panonitanga pōturi kē noa ake rānei i te kōhauhau i hua ake i te kapo hauhā me te tuku hāora a ngā tipu me ētahi atu rauropi
• ko te roanga o ēnei panonitanga, mai i te tau torutoru noa ki te hia miriona tau. Arā hoki ngā panonitanga ki te kōhauhau i ngā mahi a te tangata, i piki ai te nui o te hauhā i te kōhauhau, me te aha, ka rerekē hoki te āhuarangi i tērā.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

Ngā rawa me ngā pūnaha o te Ao

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā: 
  • te whakatauira i te hanga whakaroto o te Ao me ngā pāhekoheko a ngā pūnaha o te Ao
• ki te tātari haehae i ngā pārongo, mā:
  • te whakatairite i ngā kōrero Māori ki ngā tauira scientific mō ngā paparanga o te Ao
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i tā ngā hua tauwhitiwhiti o roto i ngā pūnaha whakaawe i ngā tukanga o te Ao
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te waihanga hoahoa, kōrero ā-waha rānei mō te hanga me ngā pūnaha o te Ao.

Te mātai papaneke

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā: 
  • te tātari i ngā mahere me ngā mauhanga mātātoka hei tātai haere i te nekeneke o ngā papaneke
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te wāhi ki te nekeneke o ngā papaneke i te auahatanga o ngā tauira whenua, tauira moana hoki
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te whakaatu i ngā kitenga ki te mahere, ki te tūtohi, ki te kōrero ā-waha rānei.

Te wāhi ki te wai

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā: 
  • te whakatauira i ngā nekehanga wai me ōna au e ākina ana e te kiato
• ki te tātari haehae i ngā pārongo, mā:
  • te tūhonohono i ngā pūrākau ki ngā whakamārama scientific mō ngā au
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te ākinga o te whitinga o te rā, o te tō ā-papa, o te kiato hoki o te wai ki te hurihanga wai
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te waihanga pūrongo, hoahoa, kōrero ā-waha rānei mō ngā nekehanga ā-ao o te wai.

Te huarere me te āhuarangi

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā: 
  • te mātai i ngā taunakitanga ā-nuku, ā-kōhauhau o ngā panonitanga āhuarangi o mua, o nāianei hoki
• ki te tātari haehae i ngā pārongo, mā:
  • te whakatairite i ngā kōrero Māori mō te huri o te āhuarangi ki ngā raraunga scientific mō te āhuarangi
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te whakaawe a ngā panonitanga māori, a ngā panonitanga hoki e kōkiritia ana e te tangata, i te āhuarangi, i ētahi roanga rerekē
• ki te tiki māramatanga hei taki i ngā koringa, mā:
  • te tāpae whakaaro mō te whakaiti i ngā pānga āhuarangi, mō te urutau rānei ki ngā pānga āhuarangi
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te whakaatu pūrongo, taukumekume, kōrero ā-waha rānei mō te panonitanga āhuarangi.

Ka mōhio te mokopuna:

Ngā rawa me ngā pūnaha o te Ao

• e pahara tonu ana ngā mātauranga hōhonu mō te āhua o ngā tauwhitiwhiti i roto, i waenga hoki i ngā pūnaha o te Ao, nā konei i herea ai tā ngā mātanga pūtaiao matapae i ētahi o ngā panonitanga me ngā pānga.

Te mātai papaneke

• nā te horo iraruke o ngā kanoirite pānekeneke i rite tonu ai te waihangatia mai o te pūngao hou i roto i te kirinuku me te nukuratarata o te Ao. Koia nei te mātāpuna matua o te pōkākā e āki ana i te iakawe nukuratarata. Ko ngā papaneke te whakapuakanga ā-mata o te iakawe nukuratarata.

Te wāhi ki te wai

• ko te nui o te wai, wē nei, i te mata o te Ao, me te tōpūtanga ahurei o ngā āhuatanga ā-tinana, ā-matū anō hoki o te wai, e whai pānga nui ana ki ngā tainekeneke o te Ao
• koia nei ētahi o ōna āheinga whakahirahira: te miti, te rokiroki, te tuku i te pūngao rahi tonu; te tuku i ngā hihi o te rā; te makoha ka whakatiohia ana; te memeha me te kawe matū; me te whakaiti i te hāpiripiri, i te pae rewa hoki o te toka.

Te huarere me te āhuarangi

• ko te tūāpapa o te pūnaha āhuarangi o te Ao, ko te hahana autōhiko o te rā, me tōna whakaatatanga, tōna mitinga, tōna rokirokinga, tōna tohanga anō hoki ki te kōhauhau, ki te moana, ki ngā pūnaha ā-nuku hoki, tae atu ki te hahanatanga atu anō o ēnei pūngao ki tuarangi
• ko tā ngā tauira āhuarangi ā-ao, he kōtuitui i ngā mōhiotanga papai ā mohoa noa nei o ngā mātanga pūtaiao mō ngā tukanga ā-tinana, ā-matu hoki, mō ngā pāhekoheko hoki a ngā pūnaha e hāngai ana. Ka whakamātauria i runga i te pai hei whakamārama i ngā rerenga kētanga i te āhuarangi o mua. Ko tā ngā tauira o nāianei e matapae nei, ahakoa ka tuatini, ka matahuhua ngā panonitanga āhuarangi i tēnā pito, i tēnā moka o te ao ā ngā rangi e tū mai nei, ka piki haere tonu te toharite o ngā paemahana o te ao.
• ko ngā hua e matapaetia ana e ngā tauira āhuarangi ā-ao, e haere kōtui ana ki te nui o te haurehu kati mahana ka whakaputaina e te tangata ki te kōhauhau i ia tau, ā, ki te āhua hoki o tā te moana, o tā te ao koiora hoki miti i ngā haurehu nei
• nā reira, e whirinaki ana ngā hua ki ngā whanonga a te tangata me ngā āhuatanga māori e whai wāhi mai ana ko ngā tauwhitiwhiti tuatini i waenga i ngā pūnaha o te Ao.

Te mātauranga Pūtaiao

• ki tētahi anga Māori e whakaaturia ai ngā pūnaha hohe o te Ao i runga i te whakaaro Māori
• ko tā ngā kōrero Māori he taki i ngā panonitanga taiao me te whakamārama i ngā pāhekoheko i waenga i ngā hanga māori
• kei ngā kōrero tuku iho e mau ana ngā mātauranga o ngā huringa whenua me ngā huringa āhuarangi i ngā rau tau
• ko tā ngā kōrero taki me ngā waiata tawhito he mauhanga i ngā ia ā-kaupeka me ngā panonitanga tautini ki te taiao
• hei tauira te maramataka Māori o te tātai i te wā i runga i te āhua o te taiao; ko tōna tūāpapa ko ngā hurihanga ā-rangi, ā-nuku, ā-moana anō hoki, e kitea ai te noho kōtuitui o ngā pūnaha o te Ao
• ko ngā tikanga kaitiakitanga ka pūtakea mai i te mārama ki ngā tohu me ngā tauwhitiwhiti o roto i ngā pūnaha hauropi me ngā pūnaha o te Ao.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

Ngā rawa me ngā pūnaha o te Ao

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā: 
  • te mātai i ngā tauira o ngā pāhekoheko tahi a ngā pūnaha o te Ao (hei tauira, nā te heke o te ua ko te ngāhorohoro, nā te otaota ka iti ake te ngāhorohoro, nā te hūnga puia ka panoni te huarere)
• ki te tātari haehae i ngā pārongo, mā:
  • te whakamāori i te mātauranga Māori me ngā taunakitanga scientific mō ngā tauwhitiwhiti pūnaha
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te whakaawe a ngā tauwhitiwhiti i te horanuku, i ngā pūnaha hauropi, i te āhuarangi hoki
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te whakaatu hoahoa, kōrero ā-waha rānei e whakaatu ana i ētahi tauira o ngā tauwhitiwhiti i ngā pūnaha o te Ao.

Te mātai papaneke

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā: 
  • te rangahau, te whakatauira rānei i te āki a te iakawe nukuratarata i te nekeneke a ngā papaneke
• ki te tātari haehae i ngā pārongo, mā:
  • te whai whakaaro ki ngā tauira kei ngā kōrero tuku iho (hei tauira, ko ngā hūnga o Taupō-nui-a-Tia) i te taha o ngā whakamārama scientific
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te pāhekoheko a ngā pūnaha o te Ao, i ngā roanga rerekē, ki te whakaputa panonitanga taiao (hei tauira, ngā hekenga awa, te pikinga o te pae moana, ngā huringa āhuarangi)
• ki te tiki māramatanga hei taki i ngā koringa, mā:
  • te tautohu i ngā tikanga Māori, pēnei i te rāhui, hei tautoko i te whakarauoratanga i muri iho i te pānga o ngā panonitanga taiao
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te tiri pūrongo, whakaaturanga ā-waha, hoahoa rānei e whakaatu ana i ngā papaneke me te panonitanga taiao.

Te wāhi ki te wai

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā: 
  • te tūhura i te auaha a te wai i ngā taiao (hei tauira, ko te wāhia o te toka e te pakiaka, ko te kapi haere o te toka i te pukoko, ko te rewanga o ngā awa kōpaka, i piki ai ngā pae moana)
• ki te tātari haehae i ngā pārongo, mā:
  • te whakatairite i ngā kōrero Māori ki ngā kōrero scientific mō te wāhi ki te wai ki te auaha i te whenua, i ngā hanga mataora hoki
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te wāhi ki ngā āhuatanga ā-tinana, matū hoki o te wai hei whakaawe i ngā pūnaha o te Ao
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te whakaputa tauira, hoahoa, kōrero ā-waha rānei mō ngā āhuatanga ahurei o te wai.

Te huarere me te āhuarangi

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā: 
  • te tātari i ngā raraunga āhuarangi me te whakatauira i ngā horopaki e hāngai ana ki te tukunga o te haurehu kati mahana
• ki te tātari haehae i ngā pārongo, mā:
  • te whakatairite i ngā kōrero tuku iho a te Māori mō ngā huringa āhuarangi tautini ki ngā tauira āhuarangi scientific
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te whakaawe a ngā haurehu kati mahana me ngā tauwhitiwhiti i te panonitanga āhuarangi
• ki te tiki māramatanga hei taki i ngā koringa, mā:
  • te marohi i ētahi rautaki ā-hapori, ā-kaupapa here rānei mō te whakaiti i ngā tukunga me te urutau hoki ki ngā pānga āhuarangi
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te waihanga whakaaturanga ā-waha, taukumekume, pūrongo rānei mō ngā ākinga me ngā matapae āhuarangi.

Te mātauranga Pūtaiao

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā: 
  • te āhukahuka me te whakaahua i te pāhekoheko a ngā pūnaha tainekeneke o te Ao, tētahi ki tētahi (hei tauira, te whenua, te wai, te hau takiwā, ngā hanga mataora)
• ki te tātari haehae i ngā pārongo, mā:
  • te whakatairite i ngā kōrero tuku iho me ngā tāhū ki ngā tauira scientific o ngā panonitanga ki ngā pūnaha o te Ao
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama ko tā ngā anga Māori, ko tā ngā taunakitanga scientific anō hoki, he whakaahua i ngā pūnaha o te Ao
• ki te tiki māramatanga hei taki i ngā koringa, mā:
  • te whakahāngai i te mōhiotanga scientific ki ngā tikanga o te kaitiakitanga
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te tiri kōrero a-waha, pūrongo, tauira rānei e tūhonohono ana i te Māori ki te tauwhitiwhiti a ngā pūnaha o te Ao.

Te Mōhiotanga

Te Taura Tāngaengae ki te Ao Raurangi

He taura anō e here ana i te tangata ki te taiao. Nō konei ngā haepapa e whakahau nei i a tātou kia urupū tonu ki te tiaki i te taiao. Me mātua whakaata ā tātou whakatau mō te whakamahinga o te whenua, o te wai, o ērā atu rawa anō hoki, i ā tātou kawenga hei kaitiaki mō te ao tūroa.

E whakaū nei te Science i te tū a te tangata hei ringa panoni nui, ko ā tātou mahi e panoni nei i te āhuarangi, i ngā horanuku, i ngā pūnaha hauropi hoki, ā, i ētahi wā, nā aua mahi rā ka piki te auau me te kaha o ngā pūmate māori. E whakatuarātia ai te ao koiora, me mātua mārama tātou ki ngā āhuatanga e pā nei ki ngā pūnaha o te Ao, me whakahaere hoki tātou i ngā rawa i runga i te haepapa.

Hui tahi, ko tā ēnei tirohanga e tohu mai nei ki te mokopuna, ko te oranga o te tangata me te hauora o te taiao, e kore e taea te wehe, ā, mā ā tātou kōwhiringa o tēnei rā e auaha te manawaroa o ngā pūnaha o te Ao ka waiho iho ki ngā uri whakaheke.

Ka mōhio te mokopuna:

Ngā pūmate māori

• ka ahu mai ngā pūmate māori i te rohe, i te takiwā, i tāwāhi rānei, ā, ka piki ana te taupori, ka piki hoki te tūraru
• kua auaha ngā pūmate māori me ētahi atu tūāhua ā-nuku i te hītori o te tangata, inā hoki te turakanga o ngā whare me ngā tāone, te ngāhorohoro o te whenua, te panoni i te ara e rere ai ngā awa, te whakaiti hoki i te nui o te whenua pai mō te whakatipu kai.

Ngā pānga o te tangata ki ngā pūnaha o te Ao

• he mea kōtuitui ngā pūnaha o te Ao (te kōhauhau, te ao ā-wai, te ao koiora, te ao ā-nuku), ā, e ngau ana ngā whakamahinga whenua a te tangata, te parahanga, te hukenga rawa, te whakamakohatanga tāone hoki ki ngā pūnaha nei.

Te panonitanga āhuarangi ā-Ao

• whakamahia ai ngā tauira āhuarangi ā-ao e mārama ai te tukanga o te panonitanga āhuarangi, i te mea he tuatini ngā panonitanga nei, kāore i pūtakea mai i te koringa kotahi, i te rua koringa noa iho rānei.

Te mātauranga Pūtaiao

• kua roa te Māori e urupare ana, e mārama ana ki ngā pūmate māori, me te aha, e mau ana ēnei āhuatanga ki ngā kōrero tuku iho me ngā tapawāhi
• ko tā te kaitiakitanga he whakahaere i te taiao i runga i te tika, tae atu ki te mōhio ki te pānga o ngā mahi a te tangata ki te whenua, ki te wai anō hoki
• ka whai wāhi ki te pūtaiao Māori ko ngā tohu hauropi o te ora o te whenua me te wai, hei ārahi i ngā tikanga hauhake, kohikohi kai kia toitū, hei ārahi hoki i ngā urupare ki ngā huringa taiao.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

Ngā pūmate māori

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā: 
  • te rangahau i ngā tauira pūmate, pēnei i ngā rū, i ngā hūnga puia, i ngā tainiwhaniwha, i ngā waipuke, i ngā horowhenua, i ngā āwhā hoki
• ki te tātari haehae i ngā pārongo, mā:
  • te whakamārama i te pāhekoheko a ngā pūmate ki ngā kāinga o te tangata (pēnei i te kino kē atu o te waipuke nā ngā mahi whakarake, nā te hē rānei o te whakamahinga whenua)
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakaahua i tā te pūmate māori auaha i te horanuku, i ngā kāinga, i te toitūtanga hoki
• ki te tiki māramatanga hei taki i ngā koringa, mā:
  • te whakatakoto whakaaro mō ētahi rautaki noho takatū ki te pūmate hei hāpai mā ngā hapori
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te tiri rangahau whakapūaho mō ngā pūmate, mā roto i ngā whakaaturanga ā-waha, ā-tuhi, ā-ataata rānei.

Ngā pānga o te tangata ki ngā pūnaha o te Ao

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā: 
  • te tautohu i ngā tauira ā-rohe o ngā pānga o te tangata ki ngā pūnaha o te Ao
• ki te tātari haehae i ngā pārongo, mā:
  • te tūhono i ngā mea e mātua hiahia ana te tangata (arā, ko te wai mā, ko te kai, ko te hau takiwā, kia whakamatuahia hoki te āhuarangi) ki ngā pēhanga ki ngā pūnaha
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i tā te tangata whakatōhenehene i ngā pūnaha tūhonohono nei
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te whakaatu pānui whakaahua, pūrongo, kōrero ā-waha rānei mō ngā pānga o te tangata, mō ngā mahi hoki hei whakamauru i aua pānga.

Te panonitanga āhuarangi ā-Ao

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā: 
  • te tūhura i tā ngā tauira āhuarangi whakaatu i ngā pānga o ngā ākinga huhua
• ki te tātari haehae i ngā pārongo, mā:
  • te whai whakaaro ki ngā ākinga māori (ko ngā hūnga puia, ko ngā rerenga kētanga kōmaru, ko te hauhā, ko te mewaro), ā-tangata anō hoki (ko te whakamahinga whenua, ko te tuangahere)
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te ahunga mai o te panonitanga āhuarangi i te kōtuinga o ngā pūtakenga huhua
• ki te tiki māramatanga hei taki i ngā koringa, mā:
  • te marohi rautaki ki te whakaiti i ngā pānga (hei tauira, te whakamahere manawaroa, ngā tikanga toitū)
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te tiri i ngā kitenga mā roto mai i ngā whakaaturanga ā-waha, i ngā taukumekume, i ngā pūrongo rānei.

Te mātauranga Pūtaiao

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā: 
  • te mātai i ngā kōrero tuku iho, i ngā taunahatanga whenua, i ngā tapawāhi, i ngā tohu hauropi hoki, ki te whai haere i te ora o te taiao
• ki te tātari haehae i ngā pārongo, mā:
  • te whakatairite i ngā tikanga kaitiakitanga tuku iho ki ngā whakahaeretanga taiao i runga i ngā tikanga whakahaere scientific
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i tā te mātauranga Māori hei hāpai ake i ngā tikanga toitū mō te hauhake me te kohi kai, i ngā urupare hoki ki ngā pūmate
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te whakaatu kōrero, pūrongo, tauira ataata rānei e tūhonohono ana i te mātauranga Māori me te Science.

Ka mōhio te mokopuna:

Ngā pūmate māori

• kia piki haere te apiapi taupori, ka piki ake hoki te tūpono ka pāngia te tangata ki ngā pūmate māori, ā, arā ētahi pūmate ka kino ake i ngā mahi a te tangata
• kua tino panonitia ngā rahinga o ngā taupori tangata, kua ākina hoki ngā hekenga tangata, e ngā tūāhua i pūtakea mai i ngā pūmate māori
• ka ngau ngā mahi a te tangata ki te auau, ki te kaha hoki o ētahi pūmate māori.

Ngā pānga o te tangata ki ngā pūnaha o te Ao

• ko ngā pānga o te whakamahinga rawa me te kore e hāpai i te toitū, ko te whakakinotanga o te oneone, ko te parahanga o te wai, ko te ngaronga o te kanorau koiora, ko te panonitanga hoki o te āhuarangi
• he tino taonga ngā ratonga pūnaha hauropi e ora ai te tangata
• e toitū ai ngā porihanga tangata me te kanorau koiora e whakatuarā nei i a tātou, me mātua haepapa te whakahaerenga o ngā rawa o te ao tūroa
• he wāhi nui ki ngā mātanga pūtaiao me ngā mātanga pūhanga i roto i tēnei mahi — hei tauira, mā te whakawhanake i ngā hangarau he iti iho te parahanga me te para e whakaputaina ana, e aukatia ai hoki te whakakinotanga taiao
• ina mārama ana te pūtaketanga o tētahi raru taiao, ina whakaae tahi hoki ngā mana o te ao, ka taea te whakatū waeture hei whakamauru i ngā pānga huriao (hei tauira, te ua kawa me te kōhao hāora-toru e pātata ana ki Te Kōpakatanga ki te Tonga).

Te panonitanga āhuarangi ā-Ao

• ahakoa he kaha ake ngā pānga o te tangata ināianei i ōna pānga mai rā anō, he kaha ake hoki te mōhio o te tangata ki te whakatauira, ki te matapae, ki te whakahaere hoki i ngā pānga e ngau mai ana i tēnei wā, me ngā pānga ka ngau mai ā muri ake nei
• mā roto i ngā whaihanga ā-rorohiko, mā roto hoki i ētahi atu rangahau, e kitea tonutia ana ētahi mea hou, he mea hira tonu, mō te pāhekoheko a te moana, a te kōhauhau, a te ao koiora hoki, me ngā whakarerekētanga i aua ao i runga i ngā mahi a te tangata, i runga anō hoki i ngā panonitanga ki ngā mahi a te tangata
• nā reira, he tino taonga te Science me te pūhanga e mārama ai ngā pānga tērā pea ka puta i te panonitanga ā-ao o te āhuarangi. He tino taonga hoki ērā e puta ai ngā whakatau mō te whakapōturi i te pāpātanga mai o te panonitanga āhuarangi me ōna hua, i runga anō i te mōhio — hei painga mō te tangata, waihoki mō te katoa o te Ao nei
• nā James Hansen (e ora tonu ana) te mahana haere o te ao i matapae, ā, nāna ētahi tauira āhuarangi i whakawhanake i whakaawe nei i te kaupapa here āhuarangi ā-ao.

Te mātauranga Pūtaiao

• ko te mana ā-iwi me te hautūtanga ā-iwi, koia te tūāpapa o ngā tauira Māori o te mana urungi mō te taiao
• ko tētahi āhuatanga o te mātauranga Māori mō te āhuarangi, ko ngā huringa ā-kaupeka i mātakitakihia heke iho i ngā reanga maha, e ārahi ana i ngā urupare ki ngā panonitanga o te paemahana, o te hekenga ua, o ngā āhua hoki o te moana
• whakatūria ai te rāhui kia mātūtū ai te pūnaha hauropi, ā, he tauira tēnei o ngā tikanga tuku iho mō te whakahaerenga rawa
• ko ētahi āhuatanga o te whakamahere i te manawaroa āhuarangi e whai wāhi ai a ngāi Māori, ko te whakatahinga atu i te taha moana, ko te whakahaumanutanga o ngā mānia waipuke, ko te tiakanga hoki o ngā wāhi tapu
• kei te piki haere te arohia mai o te mātauranga o ngā iwi taketake i roto i ngā wānanga āhuarangi huriao hei tino taonga tonu e whai hua ai te tiakanga taiao.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

Ngā pūmate māori

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te mātai i ngā tauira e kino ake ai ngā pānga o ngā pūmate i te mahi a te tangata
• ki te tātari haehae i ngā pārongo, mā:
  • te whakatairite i ngā tūāhua pūmate māori ki ngā tūāhua pūmate i whakaawetia e te tangata
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te pānga o ngā pūmate ki ngā taupori, me te āki a ngā pūmate i ngā hekenga
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te whakaatu ā-waha, ā-ataata rānei i ngā hītori o ētahi pūmate me ngā pānga i puta.

Ngā pānga o te tangata ki ngā pūnaha o te Ao

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te tautohu i ngā pānga o ngā tikanga kāore i te hāpai i te toitū ki te oneone, ki te wai, ki te kanorau koiora, ki te āhuarangi hoki
• ki te tātari haehae i ngā pārongo, mā:
  • te whai whakaaro ki te wāhi ki te Science, ki te hangarau, ki te mātauranga o ngā iwi taketake hoki hei whakaiti i ngā pānga
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te take he tino taonga ngā ratonga pūnaha hauropi e ora ai te hanga mataora
• ki te tiki māramatanga, hei taki i ngā koringa, mā:
  • te marohi i ngā rautaki e toitū ai te whakamahinga rawa
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te waihanga pūrongo, pānui whakaahua, kōrero ā-waha rānei mō ngā pānga o te tangata me ngā mahi hei whakamauru i aua pānga.

Te panonitanga āhuarangi ā-Ao

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te whakamahi i ngā tauira me ngā whaihanga āhuarangi hei mātai i ngā pāhekoheko i waenga i te moana, i te kōhauhau, i te ao koiora hoki
• ki te tātari haehae i ngā pārongo, mā:
  • te arotake i ngā tirohanga o te Science me ngā tirohanga o ngā iwi taketake mō te manawaroa āhuarangi
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te wāhi ki ngā whanonga a te tangata e rerekē ai ngā hua mō te āhuarangi
• ki te tiki māramatanga, hei taki i ngā koringa, mā:
  • te hoahoa i ngā rautaki mō te toitūtanga me te manawaroa, ko te hunga taiohi me ngā kaiārahi ā-hapori ngā kaikōkiri
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te whakaatu i ngā rautaki e whakakotahi nei i ngā aronga scientific, i ngā aronga o ngā iwi taketake, i ngā aronga ā-pūhanga, i ngā aronga ā-whanonga hoki.

Te mātauranga Pūtaiao

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te tūhura i ngā tikanga tuku iho pērā i te rāhui, me te wāhi ki aua tikanga hei manaaki i te taiao
• ki te tātari haehae i ngā pārongo, mā:
  • te whakatairite i ngā tauira Māori o te hautūtanga ki ngā aronga ā-ao ki te mana urungi, ki te tiakanga hoki
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te wāhi ki ngā mātauranga o ngā iwi taketake i roto i ngā rautaki o nāianei e manawaroa ai tātou i roto i te panonitanga o te āhuarangi
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te whakaputa i ngā pūrongo ā-waha, ā-tuhi rānei e tūhono ana i te mana urungi Māori ki te toitūtanga.

Te Mōhiotanga

Hauropi Oranga Taketake

He tukanga mataora te neke o te matū me te rere o te pūngao, e ū ana ki te whakatuarā i ngā hurihanga e whakahokia ai ngā taiora ki te whenua, e whakahoungia ai ngā wai, e whakatauritea ai hoki te pūngao i roto, i waenga anō i ngā pūnaha hauropi. Kei ngā kōrero tuku iho, kei ngā maramataka me ngā tikanga tuku iho ēnei tauira — arā, ngā panonitanga ā-kaupeka o ngā momo, te whakahaumakotanga o te oneone, te whakahounga o ngā puna kai — e hāpaingia ai te mauri o ia pūnaha.

Ka whakaahuatia e te Science aua tukanga anō mā roto mai i ngā māwhaiwhai kame me ngā hurihanga hauropi. Ka kapohia te aho e te tipu, ka whakawhitia hoki te hau takiwā me te wai, ā, ka riro hei matū tonu nō te tipu. Ka neke haere te pūngao mā roto i ngā kaiwhakaputa, i ngā kaikame me ngā kaiwhakapopo. Ka pūmau te matū me te pūngao, ahakoa he iti noa iho ka tukuna atu i ia tūārere.

Hui tahi, ko tā te mātauranga Pūtaiao me tā te Science e tohu mai nei, e whirinaki ana te hauora o ngā pūnaha hauropi ki te taurite o ēnei hurihanga. He tino taonga tonu te kaitiakitanga e toitū tonu ai ngā pūnaha hauropi ki ngā uri whakaheke.

Ka mōhio te mokopuna:

Ngā hurihanga o te matū me te pūngao

• arā ētahi tukanga e tuku ana i te nuinga o te pūngao mō ngā tukanga ora
• i te māwhaiwhai kame, ka whakawhitia whakarungahia te matū me te pūngao, nā reira he iti iho ngā taumata
• ko ngā pūmotu matū o ngā rāpoi ngota o te rauropi ka rere haere mā roto i ngā māwhaiwhai kame
• he hanga hira tonu te hurihanga waro; mā reira e whakawhitia ai te waro i waenga i te ao koiora, i te kōhauhau, i ngā moana, i te ao ā-nuku hoki, mā ngā tukanga ā-matū, ā-tinana, ā-nuku, ā-koiora hoki
• ka pūmau te matū me te pūngao i ia hononga o te pūnaha hauropi
• ko ētahi atu āhuatanga hira o te hurihanga waro, ko te takakame ā-aho, ko te tukupūngao pūtau hoki.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

Ngā hurihanga o te matū me te pūngao

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te tūhura i ngā māwhaiwhai kame ki te whai haere i te whakawhitinga o te matū me te pūngao
• ki te tātari haehae i ngā pārongo, mā:
  • te mātai i te wāhi ki te takakame ā-aho, ki te tukupūngao hoki i te hurihanga waro
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te kōkiri a te takakame ā-aho, a te tukupūngao pūtau hoki i te rere o te pūngao, i te hurihanga hoki o te matū
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te waihanga hoahoa, pūrongo, kōrero ā-waha rānei mō te hurihanga o te waro me ngā māwhaiwhai kame.

Ka mōhio te mokopuna:

Ngā hurihanga o te matū me te pūngao

• ka hua ake te nuinga o te pūngao mō ngā tukanga ora i te takakame ā-aho, i te tukupūngao pūtau hoki (tae atu ki ngā tukanga hāora-kore)
• ko te tipu, ko te pūkohu wai rānei te taumata o raro o te māwhaiwhai kame. I ia kokenga whakarunga i te māwhaiwhai kame, he iti noa te hautau o te matū i kamea i te taumata o raro iho ka whakawhitia whakarungahia, e tipu ai, e wetekina ai hoki he pūngao (ki te tukupūngao pūtau) i te taumata o runga ake.
• i te iti o te whāomo i tēnei āhuatanga, he iti iho ngā rauropi i ngā taumata teitei ake o te māwhaiwhai kame, ā, e herea ana te maha o ngā rauropi e taea ana e te pūnaha hauropi te whakatuarā
• ko ngā pūmotu matū o ngā rāpoi ngota o te rauropi, ka rere haere i ngā māwhaiwhai kame, ā, ka uru ki roto, ka puta hoki ki waho o te kōhauhau, o te oneone hoki, ā, ka kapiti ki ngā āhua rerekē, nāwai ā, ka kapiti anō
• i te mutunga iho, ko te whakataetae i waenga i ngā momo, ko te whakataetae tahi ki te matū me te pūngao e mātua hiahiatia ana e ora ai tēnā me tēnā momo.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

Ngā hurihanga o te matū me te pūngao

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te tūhura i te wāhi ki te takakame ā-aho, ki te tukupūngao hoki hei whakatuarā i te ora, mā te tukunga o te pūngao, mā te hurihanga hoki o te waro
• ki te tātari haehae i ngā pārongo, mā:
  • te arotake i te take i herea ai te maha o ngā rauropi i ngā taumata teitei ake o te māwhaiwhai kame e te matū me ngā whakawhitinga pūngao
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te whakataetae a ngā momo ki te matū me te pūngao e herea ana te rahi i te pūnaha hauropi
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te whakaputa i ngā kōrero ā-waha, i ngā tauira, i ngā pūrongo rānei mō te hanga o te māwhaiwhai kame me te whakataetae a ngā momo.

Te Mōhiotanga

Te Pānga o te Pūngao

He mauri te pūngao e honoa ana ki te rā, ki ngā tōpana māori, ki te whenua hoki. Ka whakaaweawe tēnā me tēnā i te hanganga, i te rokirokinga, i te tukunga hoki o te pūngao ki te taiao. I mōhio anō ngā tūpuna, ko te pūngao e maoa ai ngā kai, e mahana ai hoki ngā ngāwhā, koia anō e āki ana i ngā au moana. Waihoki, ko taua pūngao anō tērā e whakakaha nei i a tātou, e whakatuarā nei anō i te ora o ngā hanga mataora katoa.

I tohu mai te maramataka me ngā tikanga tuku iho i ngā wā e tika ana mō te kohi kai, mō te whakatō kai, me te whāomoomo rawa. I mātau ō tātou tūpuna, mā te āta whakapau i te pūngao i runga i te whāomo e tiakina ai te tangata me te taiao.

Ka whakaahuatia e te Science aua ariā anō mā ngā tukanga pērā i te takakame ā-aho, i te tukupūngao me te ngingiha, e whakawhitia ai te pūngao moe o te kai, o te kora, me ētahi atu matū hei pōkākā, hei nekehanga, hei aho rānei. Ahakoa tē taea te waihanga, te whakakore rānei te pūngao, ka taea te āhua te panoni, ā, tērā ka iti iho tōna whai take ina ngaro atu hei pōkākā.

Ko tā ngā tirohanga ao e rua e tohu tahi mai ana, e tōtika ai te whakamahinga o te pūngao, me kawe ake i runga i te taurite, i te whāomo, me te aro ki te haepapa whakawhiti reanga. Mā te tū hei kaitiaki, ka hāpaingia e tātou ngā kōwhiringa pūngao e whakatuarātia ai te ora, e tiakina ai ngā pūnaha hauropi, e whakaitihia anō ai hoki te para ki ngā uri whakaheke.

Ka mōhio te mokopuna:

Ngā tukanga pūngao i te Ao o ia rā

• me mātua whai whāurunga pūngao (arā, i te whitinga o te rā) te tauhohe matū e whakaputaina ai e te tipu ngā rāpoi ngota tuatini o te kai (arā, ko ngā huka)
• i tēnei tauhohe, e kīia nei ko te takakame ā-aho, ka kapiti te hauhā me te wai, ka puta he rāpoi ngota whai waro, ā, ka wetekina te hāora
• mā roto i te tahu i te kora, mā roto hoki i te nakunaku ā-pūtau a te tipu me te kararehe, e whai wāhi mai ana ngā tauhohe matū ki te hāora, e wetekina ai te pūngao moe
• i aua tukanga, ka hohe ngā rāpoi ngota tuatini, he waro anō kei roto, ki te hāora, e whakaputaina ai te hauhā me ētahi atu matū.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

Ngā tukanga pūngao i te Ao o ia rā

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te whakatauira, te whakamātau rānei i te takakame ā-aho, i te nakunaku, i te ngingiha rānei hei tukanga pūngao
• ki te tātari haehae i ngā pārongo, mā:
  • te whakatairite i ngā tukanga māori (te takakame ā-aho, te nakunaku) me ngā tukanga e kōkiritia ana e te tangata (te tahu kora) hei wete i te pūngao
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te wete, i te rokiroki rānei a ngā rāpoi ngota whai waro i te pūngao
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te whakaatu i ngā hoahoa, i ngā kōrero ā-waha, i ngā pūrongo rānei mō ngā tukanga pūngao o ia rā.

Ka mōhio te mokopuna:

Ngā tukanga pūngao i te Ao o ia rā

• tū ai ngā tukanga honokarihi i te iho o te rā, e wetekina ai te pūngao, e tae mai ai ngā hihi o te rā ki te Ao. Ko te takakame ā-aho, he tukanga matū tuatini, koia te tikanga matua e kapohia ai, e rokirokitia ai taua pūngao kōmaru i te Ao nei. Waihoki, he pūrere horihori ngā pūtau hiko kōmaru e hurihia ai te pūngao kōmaru hei pūngao hiko.
• ka whirinaki ngā rauropi mataora ki ngā tini tukanga ā-tinana, ā-matū hoki, he maha ngā tūārere, mātua rā i roto i ō rātou pūtau, hei kawe, hei whakawhiti (hei wete, hei kapo rānei) i te pūngao e mātua hiahiatia ana e ora ai te rauropi
• he hua kino, he hua pai anō kei te katoa o ngā ara whakaputa hiko me ngā kora whakamahia ai mō te ikiiki — taha ohaoha, taha pāpori, taha taiao hoki, i roto i te wā poto, me te wā roa
• tē taea te pūngao te whakakore, engari ka panoni ki ngā āhua kāore i te pērā rawa te whai take, pērā i te memeha o te pūngao pōkākā ki te taiao. Ka whakatauria te kaha whāomo o te mīhini i runga i te nui o te whāurunga pūngao hei whakatutuki i tētahi mahi whai take. He nui ake te pōkākā para ka whakaputaina e te mīhini iti te whāomo ki tētahi mahi, me te aha, he nui ake te whāurunga pūngao e tutuki ai te mahi. Nā reira, me mātua hoahoa ngā mīhini whāomo nui, hei whakaiti i ngā utu, i te para matū, i te pānga hoki ki te taiao.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

Ngā tukanga pūngao i te Ao o ia rā

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te mātai i te honokarihi, i te takakame ā-aho, i te kaponga hoki o te pūngao e te pūtau hiko kōmaru
• ki te tātari haehae i ngā pārongo, mā:
  • te arotake i ngā utu, i ngā painga hoki taha ohaoha, taha pāpori, taha taiao anō hoki o te whakaputanga me te kawenga o te pūngao
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te noho pūmau o te pūngao, engari, tērā pea ka iti iho te whai take, nā te memehatanga
• ki te tiki māramatanga, hei taki i ngā koringa, mā:
  • te marohi i ngā hoahoatanga pūngao whāomo hei whakaiti i te para, i te pānga hoki
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te whakaputa i ngā pūrongo, i ngā kōrero ā-waha, i ngā tauira rānei mō te whāomotanga me ngā pūnaha pūngao.

Te Mōhiotanga

Ngā Taonga Taketake o te Ao Tūroa

Ehara i te mea he rawa noa iho te wai, te whenua, te hau takiwā, te ngahere, te moana — he mauri, he mana tō tēnā, tō tēnā. Nā ngā mahi a te tangata, nā ō tātou hononga hoki ki aua rawa, ka hua ko te wāteatanga mai me te ranea o ngā taonga o te ao tūroa.

I kitea e ngā tūpuna, e ārahi ana ngā tukanga ā-nuku me ngā manawataki o te maramataka i te āhua o te whenua, i te rere o te wai, i te mahora hoki o ngā rawa. Kei ngā kōrero tuku iho e mau ana ngā kōrero mō te ranea me te pūhore, mō ngā tūāhua i panonitia ai ngā horanuku, mō ngā tikanga hoki e whakahaerehia ai ngā rawa i runga i te pūmahara.

Ka whakamāramatia ēnei tukanga e te Science mā te mātai i te hanganga o ngā toka, i te tohanga o ngā rawa, i te hurihanga o ngā pūmotu i te ao koiora, i te ao ā-wai, i te kōhauhau me te ao ā-nuku. Ko tāna hoki e whakaū nei, he maha ngā rawa ka mimiti rawa ā tōna wā, he pāhikahika te mahora, ka pāpāngia hoki e te panonitanga māori, e te mahi hoki a te tangata.

Mā te whakakotahi i te mātauranga Pūtaiao me te Science e kitea ai, ehara te whakamahinga rawa i te whakatau hangarau noa iho — engari kē ia, he herenga ā-ahurea, ā-hauropi hoki. I tā tātou tū hei kaitiaki, me aro ki ngā kōwhiringa e whakatauritea ai ngā mea e matea ana e tātou ki te hauora o te taiao, e kaha ai, e toitū tonu ai ngā pūnaha hāpai-mataora o te aorangi nei ki ngā uri whakaheke.

Ka mōhio te mokopuna:

Ngā rawa taiao

• ko te wāteatanga mai o ngā rawa tētahi mea kua arataki i te whanaketanga o ngā porihanga
• he utu, he tūraru, he painga anō hoki ō ngā tūmomo whakaputa pūngao katoa, ō ngā hukenga rawa katoa hoki — taha ohaoha, taha pāpori, taha taiao, taha tōrangapū-whenua.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

Ngā rawa taiao

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te tūhura i te wāhi ki te noho wātea o ngā rawa i roto i te auahatanga o ngā porihanga
• ki te tātari haehae i ngā pārongo, mā:
  • te mātai i ngā hua pai me ngā hua kino o te whakaputa pūngao me te huke rawa — taha ohaoha, taha pāpori, taha taiao, taha tōrangapū-whenua hoki
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te wāhi ki ngā hangarau, ki ngā waeture hoki hei whakaawe i aua taukumekume i waenga i ngā hua pai me ngā hua kino
• ki te tiki māramatanga, hei taki i ngā koringa, mā:
  • te aromatawai i ngā ara toitū mō te whakamahinga rawa i roto i ngā pūnaha tainekeneke o te Ao
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te whakaatu i ngā kōrero ā-waha, i ngā pūrongo, i ngā tauira rānei mō te kuneroa-ngātahi o te aorangi me te hanga mataora.

Ka mōhio te mokopuna:

Ngā rawa taiao

• mā ngā hangarau hou, mā ngā waeture hoki e rerekē ai te taurite o ngā āhuatanga taha ohaoha, taha pāpori, taha taiao, taha tōrangapū whenua hoki
• ko ngā tini tauwhitiwhiti, tūoi nei, o te ao koiora, o ērā atu pūnaha hoki o te Ao, e taki ana i te kuneroa ngātahi o te mata o te Ao me ngā hanga mataora e noho tahi ana ki a ia.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

Ngā rawa taiao

• ki te tūhura i te ao tūroa, mā:
  • te rangahau i ngā tauira o tā ngā hangarau hou, o tā ngā waeture hoki panoni i te whakamahinga rawa, me ngā pānga o ēnei
• ki te tātari haehae i ngā pārongo, mā:
  • te arotake i te pānga ki te toitūtanga o ngā tauwhitiwhiti pūnaha i waenga i te ao koiora me te Ao
• ki te whakakaupapa i ngā tāpaetanga whakaaro, i ngā whakamārama hoki, mā:
  • te whakamārama i te whakaawe a te kuneroa ngātahi o te Ao me ngā hanga mataora i te wāteatanga mai o ngā rawa
• ki te tiki māramatanga, hei taki i ngā koringa, mā:
  • te marohi i ngā ara e pai ai te haere kōtui o te whakamahinga rawa, o te tiakanga hoki o te taiao
• ki te whakapuaki i ngā ariā o te Science me te Pūtaiao, mā:
  • te waihanga i ngā pūrongo, i ngā hoahoa, i ngā whakaaturanga ā-waha rānei mō te whakahaerenga toitū o ngā rawa taiao.