Te Mōhiotanga

Mōhiotanga Toimataātea 

Ko te Mōhiotanga Toimataātea te iho o te ao Toi Ihiihi. Ka tūhura, ka ako te mokopuna i runga i te hinengaro pākiki, te ngākau māia me te mahara pohewa. Mā te mahi, te whakaharatau me te tāruarua, ka oho ngā taiorongo, ā, ka tiria te kākano o Hiringa Mahara ki te rua whakaaro, nāwai rā ka puāwai mai ko Māramatanga.  

Mā te manawaroa, te whakamātau me te urutau tēnei mōhiotanga e whanake. Koia tonu tērā e tūhonohono ana i te mahi me te māramatanga, e whakapakari ana i ngā whakaaro arohaehae me ngā mahi whakaoti rapanga, ā, ka tipu haere ia i te mahi ngahau me te mahi auaha. Ko te Mōhiotanga Toimataātea te aho e tūhonohono ai a Ngākau, a Hinengaro, a Tinana, a Wairua, kia mahi ngātahi ai ki te ao o Auahatanga. 

Ka mōhio te mokopuna:  

• ki te aronga hou, mā te kawe i ngā whakataunga auaha hei hāpai ake i tōna ake reo toi me tāna ake tātainga
• ki te ariā, mā te whakawhanake whakaaro hei wero, hei whakaohooho i ngā pūmāramarama o te tangata, te hapori rānei
• ki te mahi tahi, mā te mahi me ōna hoa ki te tūhura me te whakamātau i ngā taputapu, ngā tukanga, ngā ariā rānei hei whakawhenumi i ngā whakaaro, kia whai hua auaha
• ki te tukanga, mā te manawanui ki te whakawhanake whakaaro, mahi auaha hoki i runga i te takune me te hinengaro pākiki
• ki te whakamātau, mā te tūhura i ngā āhua ā-mahi, ngā rawa me ngā tukanga hou kia eke ki taumata kē.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te kawe i ngā tūraru auaha, te whakamātau, me te whai i ngā aronga hou.

Hei tauira

Mā te toiorooro 

• mahi takirōpū ki te waihanga i tētahi puna toioro e whakamahi ana i te manawataki, te kakano me te ngū hei taputapu whakaputa whakaaro, arā, ngā āwhata me ngā pokapū oro (hei tauira, te C matua me te A rikiriki)
• tukua he whakaaturanga ki ngā wāhi huhua, arā, tētahi wāhi kāore e whakamahia whānuitia ana mō te mahi whakaaturanga (hei tauira, ngā arapiki, ngā wāhi o te taiao, ngā kauhanganui pāorooro), ā, whakaarohia te pānga o te taiao ki te wheako whakarongo
• whakamātauhia ngā oro ā-waha kupu kore (hei tauira, te hā, te hū, te kōrero papaki rānei) hei whakapuaki i ngā kare ā-roto tūrehurehu, i te wairua rānei o tētahi kōrero
• tūhuratia ngā momo puoro me ngā tikanga tuku iho (hei tauira, Baroque, ngā puoro ōkawa, ngā waiata Māori)
• tūhuratia te pānui me te tuhituhi i ngā waiata poto i te C matua me te A rikiriki, me te whakamahi i ngā manawataki māmā.

Mā te toinekeneke

• whakawhanakehia he whakaaturanga poto ā-rōpū e hāngai ana ki ngā take pāpori, ki ngā kōrero whaiaro rānei, mā te whakamahi i te whakawhitinga o ngā tūranga me te whakawhitinga kōrero inaki
• werohia ngā tikanga tuku iho o te atamira (hei tauira, kōrero tōtika atu ki te hunga mātakitaki, whakatūria te tinana kia tū toka, whakawhiti tūranga mahi, whakawhiti kiripuaki rānei)
• whakaurua ngā hangarau matihiko, ngā rawatoi tini rānei ki roto i te whakaaturanga (hei tauira, ngā ātārangi, ngā whakairinga whakaata, ngā hopunga oro).

Mā ngā mata a Tū

• mahi ngātahi kia waihangatia ētahi raupapa rākau ā-rōpū ka whai wāhi ko ngā tauira rerekē, te whakawhitinga o ngā tūranga, me te whakatakotoranga o te mokowā
• tūhuratia te whakamahinga o ngā āhuatanga pēnei me te ātārangi, ngā karanga, ngā nekehanga rānei hei whakapuaki i tētahi kaupapa tuatini (hei tauira, te kukuwhatanga, te ātete rānei)
• whai whakaaro ki te pānga o te neke ngātahi me te whakatakotoranga o te mokowā ki te whakapuakitanga o ngā ariā, ngā tikanga hoki o te mahi.

Mā te toiataata

• waihangatia he mahinga toi whai rawatoi tini e tūhura ana i ngā kaupapa hōhonu (hei tauira, te huatika pāpori, te herekore, te tuakiri) mā te whakamahi i ngā rawa tuku iho me ngā rawa auaha
• whakamahia ngā herenga auaha, ngā wero rānei (hei tauira, ngā tae ruarua, ngā rawa hangarua, ngā mahi kupu kore) hei whakaohooho i te auahatanga
• waihangatia he mahinga toi mā tētahi hunga, horopaki motuhake rānei (hei tauira, ngā ākonga nohinohi, te whānau, te hapori), ā, whakamāramatia te kaupapa, te pānga e hiahiatia ana rānei.

Ka mōhio te mokopuna:  

• ki te pūkenga, mā te whakamātau me te whakaharatau i ōna pūkenga kei ngā tūmatatoi huhua
• ki te whakapaparanga, mā te whakaraupapa i ngā paparanga pēnei me ngā oro, ngā ata, ngā kakano, ngā ariā rānei kia puta ai tētahi hua, tētahi whakamāoritanga hou rānei
• ki te kaupapa, mā te whakaaroaro me te tautohu i ngā whakaaro mataaho, ngā whakaaro matahuna rānei kei ngā mahi auaha
• ki te whakawhenumi, mā te kōtuitui i ngā āhuatanga me ngā āhua ā-mahi huhua hei whakaputa hua auaha matatini.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki ngā ariā tuatini, ngā pūkenga me ngā āhua ā-mahi.

Hei tauira

Mā te toiorooro

• tautohua ngā nuka oro nō tētahi waiata, tētahi haka, tētahi mahi puoro rānei e mōhiotia ana, ā, panonihia ngā huānga pēnei me te tere, te tangi, te hā rānei hei waihanga i ētahi whakamāoritanga hou
• waihangatia he waiata i te C, G, me te F matua, me te A rikiriki, me ngā tohu whakaauau hoki
• whakapapahia ngā nuka tauaro hei whakatauira i ngā kare ā-roto huhua mō te kaupapa kotahi
• whakamahia ngā herenga oro (hei tauira, te papaki anake, te reo anake, ngā oro o ia rā anake, ngā tohu ihiihi (pēnei me te staccato me te legato) me ngā kupu whakaatu (pēnei me te crescendo me te diminuendo) hei whakawhanake i te auahatanga me ngā pūkenga whakaoti rapanga i ngā mahi titonga.

Mā te toinekeneke

• whakaaturia tētahi kōrero rongonui mā te hanga tūrehurehu — pēnei me te huringa o te hanga o te wā, ngā kaikōrero rerekē, ngā tirohanga maha rānei o te kiripuaki kotahi
• whakaoti i ngā rapanga me ngā wero kei ngā whakaaturanga tūrehurehu (hei tauira, te whakatauiratanga o te rere o te wā, te rongorua ā-hinengaro) mā ngā tukanga me ngā huānga auaha pēnei me ngā whakawhitinga me te hoahoa o te atamira
• tūhonoa ngā rerenga nekehanga mā ngā whakawhitinga ā-tinana (hei tauira, te pīrori, te hiki, ngā tuone) hei whakapuaki i te wairua me te rere o te kōrero.

Mā ngā mata a Tū

• waihangatia tētahi raupapa e whakamahi ana i te taputapu kotahi, i tētahi huinga nekehanga rānei
• whakapapahia ngā tirohanga mā te tūhono i ngā wāhanga takitahi, ngā wāhanga takirua, ngā wāhanga takirōpū ki roto i tētahi whakaaturanga kotahi
• whakauruurua te karakia ki roto i ngā mahi mau rākau hei tūhura i te horopaki ahurea, te manawataki, me te aronga ki te wairua o ngā mahi.

Mā te toiataata

• waihangatia he mahinga toi mā te whakamahi i ngā rawa hangarua, ngā rawa kua kitea rānei hei tūhura i ngā ariā tūrehurehu (hei tauira, te manawaroa, te panonitanga, me te tuakiritanga)
• whakamātauhia tētahi papanga tae ruarua, te whakapaparanga, te mokowā tōraro hei whakapuaki i ngā whakaaro tuatini, ngā whakaaro kurahuna rānei
• whakatikahia ngā wero a-āhua (hei tauira, te whakaatu i te pōkaikaha me te mārie i roto i te mahinga toi kotahi, i te wāhi kotahi rānei).

Te Mōhiotanga

Mōhiotanga Toimataānuku 

Ko te Mōhiotanga Toimataānuku te pūtaketake o te ao Toi Ihiihi. Mā te nekeneke, te waihanga me te tūhura ā-taiorongo, ka pakari ā-ngākau te mokopuna, ā, ka whai take ia ki tāna mahi auaha. Mā te tāruarua me te torotoro ā-tinana i ngā rawa me ngā taputapu, ka hua mai tōna māramatanga ki ngā tūmatatoi, ka whanake hoki tōna māia ki āna whakataunga toi. Ko te Mōhiotanga Toimataānuku te tūāpapa e tū rangatira ia te mokopuna ki tōna auahatanga, kia whai maioha hoki ia ki ngā tikanga tuku iho, otirā ki tōna taiao.  

Ka mōhio te mokopuna:  

• ki te aroā ahurea, mā te whakapuaki i ngā āhuatanga ahurea pēnei me te whakapapa, te reo me ngā tikanga kei āna mahi
• ki te whakamatua, mā te āta whakamahi i ngā āhuatanga toi pēnei me te taputapu, ngā rawa, ngā neke, ngā oro me ngā ata kia whai take ai
• ki te whai whakaaro, mā te whakaaroaro me te tautohu i ngā āhuatanga e pai ana me ngā āhuatanga ka taea te whakapakari kei āna mahi auaha
• ki te whakatū whāinga, mā te whakarite rautaki me te whai whakaharatau kia eke ai ōna pūkenga
• ki te haumaru, mā te whai i ngā tikanga me ngā tukanga e hāngai ana ki ngā taputapu me ngā rawa.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te whakamahi i ngā taputapu, ngā tukanga me ngā āhua ā-mahi kia haumaru ai, me te whai whakaaro ki tōna ake whanaketanga auahatanga.

Hei tauira

Mā te toiorooro

• tito, tito tene rānei i tētahi puna toioro, waiata poto rānei hei whakaatu i ngā kōrero whaiaro me ngā hononga ahurea, mā te tūhura i ngā huānga pēnei me te manawataki, te tangi me ngā taioro (hei tauira, te waihanga titonga tōpū ā-ataata mō tētahi puna toioro tae atu ki ngā oro taiao)
• whakaharatau i ngā tikanga puoro me ngā tikanga waiata kua kōwhiria hei whakapakari i te pupuri hā, te manawataki me te whakapuakitanga
• titohia tētahi rangi poto kia whā ngā wāhanga mā te whakamahi i te tāruarua me te tauaro 
• whai wāhi ki ngā aromatawai whaiaro, ā-hoa rānei, hei whakamārama i ngā wāhanga pai, ā, tautohua tētahi whāinga whaiaro hei whakapakari i te whakapuaki puoro
• whakamahia ngā tohu puoro hei waihanga i tētahi titonga mā tētahi rōpū e whakaari
• whakamahia ngā āputa (hei tauira, ngā āputa ngātahi, āputa tauaru tuarua, tuatoru, tuawhā, tuarima) ngā taioro (hei tauira, pp–ff) me ngā tohu tere (hei tauira, Largo–Allegro) hei panoni, hei whakaaweawe rānei i te whakapuakitanga o tētahi titonga.

Mā te toinekeneke

• waihangatia he raupapa nekehanga i whakaaweawetia e ngā maharatanga, ngā kare ā-roto rānei, mā te whakamahi i te manawataki, ngā tohu nekehanga, me te aroā mokowā
• whakaharatau i te tika o te nekehanga, te takahanga waewae, te manawataki, te hononga ā-tinana rānei hei whakawhanake i te aroā me te māia
• whakahaerehia he huritao ārahi hei tautohu i ngā āhuatanga pai, me ngā āhuatanga hei whakapai ake, ā, whakatauhia he whāinga hei whakapakari i te whakaaturanga.

Mā ngā mata a Tū

• waihangatia he raupapa mau rākau e tūhono ana ki ngā kaupapa ahurea pēnei i te karakia, te whakapapa, ngā kōrero whaiaro rānei
• aro atu ki te haumaru me te whakaute i te whakamahi rākau, kia ū ki ngā tikanga, te manawataki, te tawhiti, me te tika o te āhua ā-mahi
• tautohua he pūkenga, he tikanga motuhake rānei hei whakapakari i ia wā whakaharatau.

Mā te toiataata

• waihangatia he mahinga toi e whakamahi ana i ngā huānga pēnei me te rārangi, te āhua, me ngā tae hei whakaatu i ngā āhuatanga o te tuakiri, o te whakapapa rānei
• whakaurua he tikanga hou me ngā taputapu hou (hei tauira, te paraihe rauangi, te whakapaparanga, te tā tauira) i te wā e whakaharatau ana, kia haumaru, kia mātau hoki
• whakaarohia te tukanga mā ngā pātai (hei tauira, ‘He aha ngā mahi i tino pai ai?’ ā, ‘He aha ngā mea hei whakapai ake ā muri ake?’) hei tautohu i te ara whanaketanga pūkenga toi.

Ka mōhio te mokopuna:  

• ki te whakapuaki, mā te whakaputa whakaaro, tuakiri, kare ā-roto, uara rānei kei āna mahi auaha i runga i te mārama
• ki te āhua ā-mahi, mā te āta whakamahi i ngā pūkenga me ngā tukanga o ngā tūmatatoi e whāia ana e ia
• ki te whakawhenumi, mā te kōtuitui i ngā whakaaro hou ki tāna e mōhio kē ana kia pakari haere ai tāna mahi
• ki te tikanga, mā te mārama me te whai i ngā tikanga me ngā uara ahurea e hāngai ana ki ngā rawa me ngā taputapu
• ki te pakari ā-ngākau, mā te whakamahi i ngā taputapu me ngā rawa huhua i tāna kotahi kia haumaru ai, kia tika ai.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te whakamahi i ngā āhua ā-mahi, ngā tukanga me ngā taputapu hei whakapakari i āna mahi auaha.

Hei tauira

Mā te toiorooro

• kōwhiria ngā taonga puoro, ngā waiata, ngā oro rānei e rata ana ki te mokopuna, ā, whakaharatau ā-tinana, ā-hinengaro, kia haumaru, kia mātau hoki ki te whakamahi, ā, kia ū ki ngā tikanga
• tito, tito tene rānei i tētahi toiorooro e whakaatu ana i ngā kare ā-roto, ngā wairua, te tuakiri ahurea rānei, mā te whakakotahi i ngā tātaitanga tuku iho me ngā tātaitanga o nāianei
• whakamāramatia, ā, whakatairitea ngā toioro, te tere, me te kakano o te oro i ngā waiata rerekē
• whakaaturia, hopukina rānei ngā mahi hei tohatoha, ā, whakamāramatia te tikanga, te wairua, me te pūtake ahurea o te mahi
• whakamahia ngā tohu paeoro (hei tauira, te G matua, te F matua) hei pokapū oro mā te waihanga me te raupapa tangiata.

Mā te toinekeneke

• whai wāhi ki ngā mahi kanikani, ngā mahi whakaari, ngā mahi nekeneke rānei e hono ana ki ngā pārekareka whaiaro me te tuakiri i runga i te whakaaro whakaute mō te wāhi me ngā tikanga
• waihangatia he whakaaturanga e kawe ana i te wairua, ngā kōrero, ngā uara ahurea rānei e whakaatu ana i te tipu o te whakaaro, te mana whakahaere, me te tika o te mahi
• matapakihia ka pēhea ngā kōwhiringa nekehanga e whakaatu i te tuakiri me te māramatanga ahurea, hei whakaohooho i te huritao me te whanaketanga.

Mā ngā mata a Tū

• whakaharatau i ngā nekehanga tuku iho, ngā nekehanga hou rānei o te mahi mau rākau kia haumaru, kia whakaute, kia ū hoki ki ngā tikanga me ngā kawa whakapakari māia
• whakaputaina te tuakiri me ngā whakaaro mā ngā raupapa nekehanga i whakaaweawehia e ngā akoranga Toi Ihiihi, me te aro ki te whanaketanga pūkenga me te tikanga whaiaro
• arahina ngā whakawhitinga kōrero, ngā tuhinga hautaka rānei mō te hononga o te whakaharatau ki ngā uara, te ahurea, me ngā kare ā-roto.

Mā te toiataata

• kōwhiria ngā momo toi (hei tauira, te waituhi, te raranga, te toi matihiko) hei whakaharatau mō te pārekareka, te whanaketanga pūkenga, me te whakamahi haumaru i ngā taputapu, ā, kia ū ki ngā tikanga
• waihangatia he mahinga toi e whakaatu ana i te tuakiri, ngā uara, ngā kare ā-roto rānei mā ngā tae, ngā tohu me ngā tātaitanga whai take, e whakakotahi ana i ngā āhuatanga ahurea me te whakaputa whaiaro
• whakaarohia ngā kōwhiringa auaha me ngā āhua ā-mahi, ka pēhea hoki ēnei āhuatanga e whakaatu i te tuakiri me te te tipu haere o te auahatanga.

Te Mōhiotanga

Mōhiotanga Toimataārangi  

Ko te Mōhiotanga Toimataārangi te kōmanawa o te ao Toi Ihiihi. Ka kōtuitui te mokopuna i te takune, te whakaaro, me te mahi, ā, ka whakaaro haehae ia ki āna whakataunga toi. Mā te tūhura i ngā āhuatanga toi pēnei me ngā ariā, ngā huānga, ngā pūkenga, ngā tukanga me ngā nuka, ka kitea e te mokopuna ka pēhea e whai tikanga ana te hanganga o te mahinga toi. Mā tōna ako i ēnei āhuatanga, ka matatau haere te mokopuna ki ngā reo matatini o Toi Ihiihi me ngā huarahi whakaputa whakaaro mā te toiataata, te toinekeneke me te toiorooro. Ko te Mōhiotanga Toimataārangi te pūtahitanga o Ariā rāua ko Mahi Auaha, e tipu ai te mokopuna hei Pūkenga Toi whai aroā, e whai wāhi hoki ia ki tōna hapori, ki tōna ahurea, otirā, ki tōna ao.  

Ka mōhio te mokopuna:  

• ki te whakawhiti kōrero, mā te whai me te whakamahi i ngā tūmatatoi pēnei me te waituhi, te kapa haka, te mau rākau rānei hei whakaputa whakaaro i runga i te mārama
• ki te arotake, mā te whai whakaaro ki ngā āhuatanga auaha pēnei me te āhua ā-mahi, te tohu, te rawa rānei, ka pēhea hoki aua āhuatanga e kawe, e hāpai ake i te aronga o te mahi
• te kotahitanga, mā te whakawhenumi i ngā tangata, ngā wāhi, ngā taputapu me ngā whakaaro i tētahi mahinga toi
• ki te whakamāori, mā te whakaaro arohaehae ki te aronga me te pūtake o ngā whakataunga auaha kei ngā mahi auaha
• ki te whakaaro haehae, mā te arotake ka pēhea te whakakotahi, te whakawehe rānei e whakaweawe i te pānga o te mahi auaha

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te whakawhiti kōrero, whakawhiti whakaaro hoki mā te reo toi

Hei tauira
Mā te toiorooro

• waihangatia, whakatinanahia rānei he mahinga toiorooro mā te whakamahi i ngā āhuatanga pēnei me te manawataki, te tere, me ngā taputapu oro huhua hei whakaatu i tētahi kōrero, tētahi wairua, tētahi kare ā-roto rānei
• tātarihia ka pēhea te hangarau e ahu ana i ngā oro i tēnā momo puoro, i tēnā momo puoro
• arotakengia ngā hopunga oro, ngā whakaaturanga ora rānei. Arohia ka pēhea ngā huānga puoro pērā me te manawataki, te tangi, me te kahaoro e whakaahua i ngā kare ā-roto
• whakatairitea ka pēhea ngā taonga puoro e whakarōpū ai kei tēnā ahurea, kei tēnā ahurea
• whakamāramatia ngā kōwhiringa auaha i roto i ngā titonga puoro, kia mārama ai te tikanga me ngā whakaaro e tukuna ana.

Mā te toinekeneke

• whakaritea, ā, whakaaturia he nekehanga kapa haka, he whakaari rānei hei whakaatu i tētahi kaupapa, tētahi pūrākau rānei
• tātarihia ka pēhea te tū, te tuone, te wā, me te ngao e whakakaha i te kōrero paki, i te kawenga o ngā kare ā-roto rānei
• whakaarohia te whai hua o ngā whakataunga whakaari hei whakaatu i ngā kōrero ki te hunga mātakitaki, ki ngā hoa rānei.

Mā ngā mata a Tū

• whakawhenumihia te nekehanga, te manawataki, te oro, me ngā tikanga rākau hei whakapakari i te kōrero paki, te tikanga, me te whakaaro i roto i ngā mahi takirōpū
• tuku atu, whiwhi mai i ngā kōrero akiaki hei whakamārama, hei whakapakari i ngā whakaaro i roto i ngā whakaaturanga
• whakaarohia ngā whakataunga auaha, ka pēhea hoki ngā panonitanga e whakaahua i te wheako me te māramatanga o te hunga mātakitaki. 

Mā te toiataata

• waihangatia he mahinga toi mā te whakamahi i ngā āhua ā-mahi pēnei i te whakapaparanga, te tauira, me te tae hei whakapuaki i tētahi kōrero, tētahi kare ā-roto, tētahi tirohanga rānei
• arohaehaetia ngā mahinga toi tuku iho me ngā mahinga toi o nāianei hei tautohu i te pānga o ngā āhua ā-mahi me ngā rawa ki te pūtake me te tikanga o te mahi
• whakamāramatia ngā kōwhiringa toi, ka pēhea hoki ngā kōwhiringa nei e whakaatu i ngā whakaaro, te āhua, te tikanga ahurea rānei.
   

Ka mōhio te mokopuna:  

• ki te tātari, mā te āta titiro me te tautohu ka pēhea ngā pūkenga toi e whakapuaki whakaaro, tuakiri hoki mā ngā ariā, ngā āhua ā-mahi, ngā tukanga rānei
• ki te whakapakari, mā te panoni me te whakapai ake i ngā āhua ā-mahi kia hāngai ki te hunga mātakitaki, ki kaupapa kē, ki horopaki kē rānei
• ki te whakamāori mā te tautohu i ngā huānga e kitea ana kei ngā tūmatatoi huhua
• ki te horopaki, mā te tūhura ka pēhea ngā āhuatanga tangata, ahurea, pāpori rānei e whakaaweawe i ngā mahi auaha.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te tātari me te whakapakari i ngā āhua ā-mahi kia hāngai ki te horopaki me te hunga mātakitaki. 

Hei tauira 
Mā te toiorooro 

• whakarongo ki ngā waiata, ki ngā titonga puoro rānei. Tātarihia ngā huānga pēnā me te manawataki, te rangi, te tere me te kakano hei whakapuaki i te tuakiri, i ngā uara, i ngā whakaaro rānei
• whakapai i ā rātou ake titonga oro, whakaaturanga rānei kia hāngai ake ki te kaupapa, te whāinga, te hunga whakarongo rānei
• tūhuratia te whakamahinga o te puoro e ngā pūkenga toiorooro o mua, o nāianei hoki, ā, ka pēhea rātou e whakaatu uara, e whakaputa whakaaro, e whakapuaki i te tuakiri whaiaro hoki
• tātarihia ka pēhea ngā kaitito e whakamahi i ngā āhuatanga puoro hei whakaputa whakaaro. 

Mā te toinekeneke 

• whai whakaaro ki te whakapuakitanga o te tuakiri, te āhua, te kaupapa rānei i te toinekeneke mā te tinana, te kanohi, te tuone, me te hononga ā-tinana.
• whakapakarihia tētahi whakaaturanga kia mārama ake ai te kaupapa ki tētahi hunga mātakitaki, ki tētahi horopaki rānei
• tātarihia ngā mahi kapa haka, ngā whakaaturanga nekeneke o nāianei rānei e tūhura ana i te tuakiri whaiaro, te tuakiri ahurea rānei. 

Mā ngā mata a Tū 

• whakaharatau, whakapakari hoki i ngā pūkenga, te manawataki, me te āhua ā-mahi i runga i ngā urupare a ngā hoa, me te kaiako 
• matapakihia ngā panonitanga ki te tū, te manawataki, me ngā tūnga, ka pēhea hoki ēnei panonitanga e whakaaweawe i te whakaaro me te whakamāoritanga a te hunga mātakitaki 
• Whakaarohia ngā āhuatanga kua panonihia hei whakapakari ake i tētahi mahi, ā, kapohia ngā whakataunga me ngā whakamāramatanga ki tētahi rautaka. 

Mā te toiataata 

• tātarihia ngā mahinga toi kia mārama ai ka pēhea ngā huānga me ngā āhua ā-mahi (hei tauira, ngā rārangi, ngā tae, ngā tauira, ngā āhua) e kawe i ngā kōrero tuakiri, ngā kōrero whaiaro rānei
• whakapakarihia ngā mahinga toi kia hāngai ake ki te hunga mātakitaki, te kaupapa, ngā kōrero ō-roto rānei
• whāia ngā tātaitanga, ngā āhua ā-mahi rānei a tētahi pūkenga toi e whakaatu ana i tētahi tuakiri, tētahi kare ā-roto, tētahi whakaaro rānei, hei waihanga i tētahi mahinga toi ake.

Te Mōhiotanga

Mōhiotanga Toimataārongo  

Ko te Mōhiotanga Toimataārongo te aka tauhere o te ao Toi Ihiihi. Ka tūhuratia te pānga o te ahurea, te taiao, te kōrero tuku iho me te pāpori o Aotearoa, otirā te ao whānui, ki ngā mahinga toi. Mā tōna māramatanga ki ēnei āhuatanga e tūhono ai tā te mokopuna mahi auaha ki te ao hurihuri. Nō konei, ka tipu haere tōna maioha, tōna arotau me tōna hononga ki te ao Toi Ihiihi. Ko te Mōhiotanga Toimataārongo te aka e totoro ai ngā tini āhuatanga o te ao Toi Ihihi, otirā, te ao tūroa.  

Ka mōhio te mokopuna:  

• ki te whakamāori, mā te tautohu i ngā pānga ahurea, pāpori, hītori hoki ki ngā mahi auaha
• ki te whakawhanake, mā te whakapakari i ngā āhua ā-mahi hei whakaputa tuakiri, whakaaro, uara whaiaro rānei
• ki te whai whakaaro, mā te whakaaro arohaehae ki te kaupapa me te wairua o te mahi auaha, me te pānga ki te hunga mātakitaki
• ki te tātari, mā te arotake ka pēhea te mahi auaha e whakapuaki i ngā horopaki ahurea, pāpori, tōrangapū rānei
• ki te matatika, mā te mārama ki ngā haepapa a te pūkenga toi i tāna waihanga me tāna tuku i ngā mahi auaha.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki ngā whakaaweawe ahurea, pāpori hoki e whai wāhi ana ki te tuakiri.

Hei tauira
Mā te toiorooro

• whakarongo ki ngā waiata me ngā puoro e kawe ana i ngā kōrero mō ngā tūāhua o mua, ngā kaupapa pāpori, ngā kōrero ahurea rānei. Matapakihia te horopaki, te pūtake, me ngā whakaaro e kawea ana
• tito, tito tene rānei i tētahi toiorooro e whakaatu ana i te tuakiri ahurea, i ngā kōrero e pā ana ki ngā panonitanga pāpori rānei. Whakamāramatia ka pēhea ngā kōwhiringa manawataki, ngā taputapu, me ngā tauira e whakapuaki i te kōrero
• whakaarohia, ā, matapakihia ka pēhea te whakamahi i te puoro hei whakaputa whakaaro mā te hauoro, te manawataki, me te kakano
• Whai whakaaro mā te tuhituhi, mā te kōrero rānei ki te pānga o ngā horopaki o mua me ngā horopaki pāpori ki ngā tātaitanga, ngā taputapu, me te manawataki.

Mā te toinekeneke

• ākona, ā, whakatinanahia ngā raupapa kapa haka, ngā raupapa mau rākau rānei e whakaatu ana i ngā kaupapa o mua, ngā horopaki pāpori me ngā uara hapori
• tātarihia te hiranga o ngā nekehanga, ngā tūnga, ngā hangahanga me te kākahu tuku iho i roto i te whakapuakitanga o tētahi kōrero, tētahi horopaki ahurea rānei
• waihangatia he whakaaturanga hou kua whakaaweawetia e ngā kōrero tuku iho, e ngā kōrero ahurea rānei. Whakaaturia, ā, matapakihia ā-rōpū ngā āhuatanga o te whakaaturanga me ngā whakataunga auaha.

Mā ngā mata a Tū

• rangahaua te whakapapa me te horopaki o mua o ngā tikanga mau rākau, ā, tūhonoa ki ngā pūkenga me ngā tikanga ahurea
• whai whakaaro ki te hononga o te whakaharatau me te aroā tinana ki te tuakiri, te whakapapa, me te haepapa ahurea
• matapakihia te whanaketanga o ngā tūmatatoi i te ao Māori me te ao whānui o nāianei.

Mā te toiataata

• tātarihia ngā mahinga toi o mua, o nāianei hoki, nō iwi kē, nō wāhi kē, nō wā kē rānei, kia mōhio ai ki ngā awenga ahurea, awenga pāpori, awenga hītori hoki
• waihangatia he mahinga toi e whakaatu ana i ngā kōrero ahurea ā-rohe, i ngā tūāhua o mua, i ngā take pāpori o nāianei. Whakamahia ngā huānga me ngā nuka pēnei me ngā tohu, ngā tauira, ngā tae rānei hei kawe i te whakaaro
• whakaaturia, ā, whakamāramatia ka pēhea te horopaki o mua, horopaki pāpori rānei e whakaawe i ngā kōwhiringa auaha me ngā kōrero ō-roto i hiahiatia o tētahi mahi.

Ka mōhio te mokopuna:  

• ki te kaupapa, mā te tautohu i ngā kōrero e kawea ana e te mahi auaha
• ki te āhua ā-mahi, mā te whakamahi i ngā āhua ā-mahi hei whakapuaki i ngā kaupapa me ngā whakaaro matahuna 
• ki te whakaaro matatini, mā te tūhura me te whakaputa i ngā aronga tuatini
• ki te whakaaweawe, mā te mārama ka pēhea te mahi auaha e wero, e whakaohooho i ngā take pāpori
• ki te horopaki, mā te tātari ka pēhea te ahurea, te pāpori, ngā horopaki o mua rānei e whakaweawe i ngā mahi auaha me āna pānga.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te whakapuaki aronga tāpua mā te whakapakari me te whakamahi i ngā āhua ā-mahi, ngā pūkenga me ngā tukanga auahatanga.

Hei tauira
Mā te toiorooro

• whakarongo ki ngā waiata me ngā titonga puoro e kōrero ana mō te whenua, ngā tīpuna, me ngā tikanga. Tātarihia ka pēhea te kawe i ngā kōrero mā ngā huānga oro pērā i te manawataki, te hā, te tangi, me te taioro
• waihangatia, whakaaturia rānei tētahi titonga toiorooro e whakaatu ana i tētahi kaupapa hirahira nō tō te mokopuna ake ahurea, nō ahurea kē rānei. Arohia te manawataki, te hā, ngā taputapu me te oro, hei whakapuaki i te kaupapa
• whakaarohia, ā, matapakihia ka pēhea ngā kaitito e urupare ki ngā awenga pāpori, ahurea, me te tāhuhu kōrero hoki, ā, ka pēhea ngā tikanga rerekē e ahu i te kaupapa me te āhua o te puoro (hei tauira, te puoro ōkawa, te puoro rongopai, te puoro arotini)
• tūhuratia te whakauru o ngā oro taiao, ngā reo hapori rānei ki ngā titonga puoro hei kawe i ngā whakaaro, hei whakaputa i ngā kare ā-roto, hei kōrero pūrākau rānei.

Mā te toinekeneke

• tūhuratia te wāhi ki te nekeneke me ngā tuone hei kawe kōrero. Āta tirohia ka pēhea te kawe i ngā kōrero ahurea ki ngā whakaaturanga tuku iho me ngā whakaaturanga hou
• arahina ngā mahi tito raupapa nekehanga poto, kia taea e ngā mokopuna te whakauru ō rātou ake kōrero whaiaro, ō rātou ake kaupapa ahurea rānei mā te whakamahi i te tohu, te tere, ngā taumata, me te aroā mokowā
• tautokohia te whai whakaaro ki ngā kōwhiringa whakaaturanga hei whakapuaki i te tuakiri, te mana tuku iho, me te hononga ahurea. Matapakihia tōna whai pānga me tōna takune.

Mā ngā mata a Tū

• tūhuratia ngā pūrākau me te whakapapa e hono ana ki te mahi mau rākau me ētahi atu tikanga tuku iho, ā, āta tirohia tōna hiranga ki te tuakiri, te wāhi me te haepapa ahurea
• whakamātauria ngā pūkenga me ngā āhua ā-mahi kia mārama ai te tikanga ahurea, tae atu ki ngā tūnga, te tika o ngā nekehanga me te haumaru
• whakaarohia ka pēhea ngā mahi mau rākau e kawe i ngā kaupapa pērā me te whanaungatanga, te kaha, te hapori, ā, ka pēhea hoki ngā nekehanga me ngā piunga e kawe kōrero.

Mā te toiataata

• tūhuratia ngā mahinga toi e whakaatu ana i ngā kōrero hītori ā-rohe, te whakapapa me ngā kaupapa taiao. Matapakihia ka pēhea ngā pūkenga toi e whakamahi i ngā huānga me ngā āhua ā-mahi hei kawe kōrero, hei whakaatu uara rānei
• waihangatia tētahi mahinga toi hei kawe kōrero hirahira, kaupapa ahurea rānei e hāngai ana ki te hapori me te tuakiri ahurea
• tūhuratia, matapakihia hoki ngā whakamāramatanga huhua o ngā mahinga toi, ā, tirohia ka pēhea ngā wheako whaiaro me ngā wheako pāpori e whai pānga ki te tikanga me te kaupapa o te mahinga toi.