Te Mōhiotanga

Mōhiotanga Toimataātea

Ko te Mōhiotanga Toimataātea te iho o te ao Toi Ihiihi. Ka tūhura, ka ako te mokopuna i runga i te hinengaro pākiki, te ngākau māia me te mahara pohewa. Mā te mahi, te whakaharatau me te tāruarua, ka oho ngā taiorongo, ā, ka tiria te kākano o Hiringa Mahara ki te rua whakaaro, nāwai rā ka puāwai mai ko Māramatanga.  

Mā te manawaroa, te whakamātau me te urutau tēnei mōhiotanga e whanake. Koia tonu tērā e tūhonohono ana i te mahi me te māramatanga, e whakapakari ana i ngā whakaaro arohaehae me ngā mahi whakaoti rapanga, ā, ka tipu haere ia i te mahi ngahau me te mahi auaha. Ko te Mōhiotanga Toimataātea te aho e tūhonohono ai a Ngākau, a Hinengaro, a Tinana, a Wairua, kia mahi ngātahi ai ki te ao o Auahatanga. 

Ka mōhio te mokopuna:  

• ki te kakano, mā te whakapaparanga i ngā oro pēnei me te oro reo, oro puoro, oro taiao me te hāngū hei waihanga puna toioro 
• ki te tohu, mā te whakamahi i ngā āhuatanga pēnei me te ata, ngā āhua ā-mahi me ngā nuka toi hei whakaputa whakaaro, kōrero ahurea rānei 
• ki te āhua ā-mahi, mā te whai i ngā tukanga me ngā pūkenga kia pakari haere tōna reo toi  
• ki te whakamātau, mā te tūhura i ngā tukanga auahatanga kia whai ara auaha hei hāpai ake i tāna mahi 
• ki te whakapakari, mā te whai whakaaro me te āta panoni i ngā āhuatanga o tāna mahi i runga i ngā whakahokinga kōrero kua tukuna 
• ki te haepapa, mā te whakarite mahi, tūranga hoki mō ngā mahi ā-rōpū kia whai wāhi ai te katoa. 

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te whakaputa i ōna whakaaro motuhake me ōna whakaaro auaha. 

Hei tauira 
Mā te toiorooro 

• titohia tētahi toiorooro motuhake (hei tauira, he waiata, he puna toioro, he kāpeka) mā te whakapaparanga o ngā oro taiao, ngā reo me ngā oro puoro (hei tauira, ngā tohu paeoro tae noa ki ngā piki me ngā heke e rua — ngā paeoro matua: C, D, G, F, B; me ngā paeoro rikiriki: A, E, B, D, G) 
• waihangatia kia rua ngā taiao oro e tauaro ana (hei tauira, te maungārongo me te pakanga, te taenga mai me te wehenga atu) mā te whakamahi i te manawataki, te tere, ngā taioro me te ngū
• tūhuratia ngā taputapu pūmanawa hei raweke, hei whakahaere i ngā tawhā puoro (hei tauira, te hauoro, te manawataki, ngā taioro, te tāhina, me te whakapuakitanga) 
• whakamātauhia ngā tohumita pūhui pēnei me te 6/8 (hei tauira, ka whakawehea ia taki kia toru ngā wāhanga ōrite) 
• whakatairitea, ā, arohaehaetia ngā tukanga oro rerekē mō te horopaki kotahi (hei tauira, te haka me te tira pahā mataora, te hangaoro papā rānei). Arohaehaetia ka pēhea ngā kōwhiringa e whakaweawe i te tikanga o te mahi me te wheako a te hunga mātakitaki.  

Mā te toinekeneke 

• waihangatia tētahi whakaaturanga nekehanga-anake hei whakapuaki i tētahi kare ā-roto, tētahi hononga, tētahi rongorua ā-roto rānei 
• uruparetia tētahi mahinga toiataata, toiorooro, toikupu rānei ki ngā nekehanga tene. Arohia te whakamāoritanga whaiaro, kaua ko te tāwhaitanga
• mahi takirua, takitoru rānei ki te whakamāori i ngā kare ā-roto e kōrure ana mā te whakamahi i ngā āhuatanga pēnei me te tauaro, te whakaataata, te ātārangi, te whakaroaroa wā rānei. 

Mā ngā mata a Tū 

• hoahoaina he raupapa nekehanga, ā, whakauruurua he tohu whaiaro, he toikōrero whaiaro rānei hei whakapuaki whakaaro 
• panonihia ngā raupapa kata, raupapa rākau tuku iho rānei kia whai hua auaha hou e whakatauira ana i te tātaitanga me te whakamāoritanga whaiaro 
• whakamātauhia ngā āhua ā-mahi honohono rōpū pēnei me te neke ngātahi (āhai) te karo rānei kia whakapakari ake i te reretahi me te whakapuakitanga.  

Mā te toiataata 

• waihangatia he huinga mahinga toi e whakatauira ana i te whakapapa, te pūrākau, tētahi wāhi tāpua rānei mā te whakamahi me te tāruarua i ngā tohu, ngā āhuahanga me ngā nuka toi kia reretau ai 
• whakamahia ngā kupu toi kia tuhia he kupu tāpiri (hei tauira, te tauaro, te rere, te whakapaparanga) hei whakamārama i te pūtake me te tikanga o ngā kōwhiringa auaha  
• tūhuratia ngā aronga tauaro e hāngai ana ki te horopaki kotahi (hei tauira, te aronga o tētahi taniwha me te aronga o te hapori) mā te whakatakotoranga o ngā huānga me ngā nuka kei tētahi mahinga toi.  

Ka mōhio te mokopuna:  

• ki te whakaute, mā te mārama me te maioha ki te ahunga mai o te mahi auaha i tōna horopaki ahurea, pāpori hoki, ka pēhea hoki taua horopaki e whakatūturu ai te mahi auaha 
• ki te horopaki, mā te tūhura i ngā ahurea me ngā pāpori i ahu mai ai ngā tūmatatoi 
• ki te aroā, mā te whakatō i te whakaaro me te takune ki ngā mahi auaha kia whai take ai 
• ki te ngākau pono, mā te whakaū i te ahurea me te tuakiri whaiaro ki tāna mahi, kia pono ai, kia tika ai 
• ki te hononga, mā te waihanga mahi auaha e tūhonohono ana ki ngā horopaki ahurea, pāpori, wairua rānei. 

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te whai whakataunga auaha i runga i te ngākau pakari. 

Hei tauira 
Mā te toiorooro 

• kōwhiria tētahi tūmomo toiorooro o mua, toiorooro ahurea rānei (hei tauira, Baroque, mōteatea, puoro tautito) hei whakaohooho mō tētahi titonga hou. Whakamātauhia ngā taonga puoro tūturu, ngā hangarau matihiko rānei
• whakamātauhia ngā titonga 16-24 ngā wāhanga mā te whakamahi i ngā hanganga kua ākona, ngā raupapa tangiata (hei tauira, te I, te IV, te V, me te V7), me ngā tohu ihiihi hei whakapuaki i te wairua o te waiata 
• whakatairitea kia rua ngā tūmomo toiorooro nō ahurea kē, nō wā kē rānei, ā, āta whakaarohia ka pēhea te oro e kawe i ngā uara me ngā horopaki ahurea, hītori rānei.
• whakamahia ngā kupu motuhake (hei tauira, te ūngeri, te whakaauau, te whakapaipai oro, te kakano) hei whakamārama i te tātari o ngā āhuatanga puoro 
• tūhuratia te kahaoro me ngā pānga oro mā te whakamahi i te aunoa me ngā orotaunaki (hei tauira, te pāpahu) hei panoni i te oro 
• waihangatia he tauira manawataki tuku iho mā te whakamahi i ngā taonga puoro, ngā papaki ā-tinana, ngā taputapu o ia rā rānei. Panonihia kia whai hua auaha, kia whai tātaitanga whaiaro rānei. 

Mā te toinekeneke 

• ākona tētahi momo toinekeneke (hei tauira, te haka, te siva Sāmoa, te whakaari Elizabethan) ā, whakawhenumihia ki ngā kaupapa o nāianei, ngā tātaitanga whaiaro rānei 
• titohia, ā, whakaaturia tētahi raupapa whakaari, raupapa nekehanga rānei mā te whakamahi i ngā āhua ā-mahi tuku iho, ngā āhua ā-mahi ahurea rānei. Whakaarohia ka pēhea ngā nuku toi whakaaturanga e whakaaweawe i te wheako o te hunga mātakitaki
• whakaarohia, ā, matapakihia ka pēhea te horopaki whakaaturanga (hei tauira, te marae, te whare whakaari, te tāone) e whakaaweawe i te hunga mātakitaki me te tikanga ahurea.  

Mā ngā mata a Tū 

• whakaritea tētahi titonga haka, tētahi raupapa nekehanga rānei mā te whakauruuru i ngā kōwhiringa huānga me ngā kōwhiringa nuka (hei tauira, te tere, te ihiihi, ngā kōwhiringa atamira)  
• āta kōwhiria he nekehanga e whakatauira ana i ngā kōrero whakapapa, ngā tātaitanga ā-iwi, ngā tohu ahurea rānei mō tētahi kaupapa toinekeneke 
• whakamahia tētahi rautaka hei hopu i ngā āhua ā-mahi, ngā takune me ngā whakaaroarotanga. 

Mā te toiataata 

• rangahaua tētahi tūmomo toiataata (hei tauira, te tukutuku, te kōwhaiwhai, te toi kōpura nō Ūropi) ā, whakamahia hei whakaohooho i tētahi mahinga toi motuhake. Whakauruurua he kōrero whaiaro, tohu whaiaro rānei
• hoahoatia tētahi mahinga toi kia hāngai ki tētahi horopaki o mua, tētahi horopaki ahurea rānei (hei tauira, ngā kaupapa mautohe o te tēkau tau 1960 kei Aotearoa, te whakatere waka i Te Moananui-a-Kiwa), arohia ngā nuka toi, ngā tauira, ngā rawa me ngā tohu 
• tuhia he kupu tāpiri e whakamāramatia ana ka pēhea te horopaki ahurea me te horopaki o mua e whakaaweawe i ngā huānga me ngā kōwhiringa auaha.  

Te Mōhiotanga

Mōhiotanga Toimataānuku

Ko te Mōhiotanga Toimataānuku te pūtaketake o te ao Toi Ihiihi. Mā te nekeneke, te waihanga me te tūhura ā-taiorongo, ka pakari ā-ngākau te mokopuna, ā, ka whai take ia ki tāna mahi auaha. Mā te tāruarua me te torotoro ā-tinana i ngā rawa me ngā taputapu, ka hua mai tōna māramatanga ki ngā tūmatatoi, ka whanake hoki tōna māia ki āna whakataunga toi. Ko te Mōhiotanga Toimataānuku te tūāpapa e tū rangatira ai te mokopuna ki tōna auahatanga, kia whai maioha hoki ia ki ngā tikanga tuku iho, otirā ki tōna taiao.  

Ka mōhio te mokopuna:  

• ki te pāhekoheko, mā te mahi tahi hei waihanga mahi e whakapuaki ana, e kōtuitui ana i ngā tuakiri whaiaro me te takune ā-rōpū 
• ki te whakamahi mōhiotanga, mā te whakamahi i ngā āhuatanga kua ākona, pēnei me ngā tukanga, ngā huānga, ngā pūkenga, ngā āhua ā-mahi rānei hei whakapakari i te tika me te kawenga o ngā mahi auaha 
• ki te arohaehae, mā te tuku me te whiwhi i ngā whakahokinga kōrero hei whakapakari i ngā mahi 
• ki te huānga, mā te mārama ki ngā huānga arowhānui e kitea ana ki ngā tūmatatoi huhua. 

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te whakapakari i ōna pūkenga i runga i ngā kōrero me ngā whakaaro arohaehae. 

Hei tauira 
Mā te toiorooro 

• mahi takirōpū ki te tito i ngā mahinga toiorooro e whai wāhi ai ia taonga puoro (hei tauira, te whakamahi i ngā taputapu tīpako me ngā taputapu tāruarua oro) 
• whakamahia te reo puoro me te pā whakapuaki hei whakapai ake i te tika, te wairua, me te kotahitanga i tētahi whakaari  
• whakamahia ngā pūnaha puoro matihiko hei hopu oro, hei whakatikatika, hei whakaraupapa i ngā ara tāhono puoro me ngā ara oro hei whakaputa i tētahi kohinga waiata 
• te tuku atu, me te whiwhi mai i ngā kōrero akiaki hei whakapakari i ngā huānga pēnei me te manawataki, te rangi me ngā taioro 
• whakamahia ngā pūkenga toi kia pakari ake te tika, te whakapuakitanga me te reretau 
• āta whakaarohia ka pēhea ngā whakaaweawe whaiaro, ngā whakaaweawe ahurea e hāpai ake i te oro ā-rōpū. 

Mā te toinekeneke 

• mahi takirōpū ki te tito i te raupapa, i te whakaari rānei. Kia whai tūranga mahi auaha ia tangata 
• tukua atu he arotakenga akiaki kia whakapakari ake te kounga o te whakaaturanga me te āhua ā-mahi  
• whakamahia ngā pūkenga kia whakapakari ake ngā nekehanga, te taki, me te whakapuakitanga o te takune 
• matapakihia ka pēhea te whakawhenumi i te tuakiri whaiaro me te tuakiri ā-rōpū e whakaohooho i te mahi whakaaturanga.  

Mā ngā mata a Tū 

• whakaharatau ā-rōpū i ngā āhua ā-mahi. Whakanuia te taupuhipuhi me te tuku kōrero akiaki 
• whakapakarihia te tika me te rere o te mahi mā te tāruarua me te arotakenga 
• whakaurua ngā mōhiotanga ahurea kia matatini ai ngā raupapa nekehanga 
• āta whakaarohia ka pēhea te mahi tahi e whakapakari i te hononga ahurea me te tuakiri ā-rōpū.  

Mā te toiataata 

• tukua ngā whakaaro, ā, whakamahia ngā pūkenga huhua hei hāpai ake i ngā mahi toi ā-rōpū 
• tukua he kōrero akiaki ki tētahi atu mō te āhua ā-mahi, te reretau me ngā taipitopito o te mahi 
• āta whakamahia ngā rawa me ngā āhua ā-mahi kia whai hua auaha 
• āta whakaarohia ka pēhea ngā tuakiri takitahi e tū ngātahi hei whakaohooho i te tikanga me te pānga o tētahi mahi.  

Ka mōhio te mokopuna:  

• ki te takune, mā te whakamahere me te waihanga mahi i runga i te aroā, ka pēhea ngā whakataunga auaha e whakaaweawe, e whakaohooho rānei i te hunga mātakitaki 
• ki te kare ā-roto, mā te whakamahi i ngā āhuatanga toi pēnei me te tohu, te manawataki, te tauaro, te wairua āmaimai rānei hei whakaaweawe i te hunga mātakitaki 
• ki te manawanui, mā te whai wā ki te whakaharatau i ngā pūkenga me ngā āhua ā-mahi  
• ki te whakamahi mōhiotanga, mā te whakamahi i ngā taputapu me ngā rawa e tika ana hei whakatutuki i ngā nuka o te tūmatatoi e whāia ana 
• ki te whakaute, mā te whakaatu māramatanga ki ngā tikanga ahurea me te ahunga mai o aua tikanga. 

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te waihanga mahi i runga i te takune me te manawanui. 

Hei tauira 
Mā te toiorooro 

• titohia he mahinga toiorooro mā te āta whakamahi i ngā taioro, ngā kakano, te tere hoki hei whakapuaki i ngā kōrero ahurea, ngā uara, te wairua rānei 
• mahi takitahi, takirōpū rānei ki te whakaari i tētahi kohinga waiata e piki haere ana te uaua. Whakamahia te whānuitanga o ngā hauoro, ngā tohumita pūhui, ngā manawataki tongi me me ngā manawataki reatoru, ngā whakapaipai oro māmā tae atu ki ngā taioro me ngā tohu whakapuaki, kia pūmau te hauoro, kia matatau te manawataki me te whakapuakitanga o te mahi
• whakaritea kia tū te whakaaturanga mā te whakaaroaro ki te hunga mātakitaki me te horopaki (hei tauira, he hui ā-whānau, he konohete ā-kura, he tū ki te marae), ā, panonihia te tuku kia hāngai te whakaaturanga ki te horopaki 
• tāmitimitihia tētahi arahono, ā, hopukina ki ngā hōputu paerewa ā-ahumahi (hei tauira, te .WAV, te .MP3) 
• pānuitia, tuhia hoki he rangi matua ki ngā paeoro rerekē kia tika ngā tohu whakaauau me ngā rōpū manawataki 
• whakamahia ngā āhua ā-mahi kua ākona i ngā momo puoro (hei tauira, ngā hanganga porowhita i ngā waiata Māori, te tangongitanga o te rangi matua i te puoro tautito, me ngā raupapa tangiata i te puoro ōkawa) hei tito mahinga toi puoro 

Mā te toinekeneke 

• waihangatia tētahi whakaaturanga mā te whakamahi i ngā huānga me ngā nuka pēnei me te te tohu, te tere, te tuone kia mārama ai te pūtake me te takune o te mahi 
• āta whakaharatau i ngā mahi kia whakapakari ake ngā pūkenga me ngā huānga (hei tauira, te manawataki, te wā, ngā whakawhitinga) kia manawanui ai, kia tika ai 
• e tū ki te whakaatu ki ngā wāhi huhua, ā, whakaarohia ngā urupare rerekē a te hunga mātakitaki ki ia wāhi. Tautohua ngā āhuatanga i tau pai ai, he aha hoki i pērā ai.  

Mā ngā mata a Tū 

• hoahoaina, ā, whakaaturia he raupapa rākau e whakatauira ana i ngā uara pēnei me te mana, te aroha, te whakapapa rānei. Kia hāngai te manawataki, te tū me te ihiihi ki te kaupapa o te whakaaturanga
• whakauruurua ngā tikanga me ngā tukanga e hāngai ana ki ngā rawa 
• whai wā ki te whakaaroaro, ki te kōrerorero hoki whai muri i ngā whakaaturanga. Arohia te urupare a te hunga mātakitaki me ngā āhuatanga hei whakapai ake.  

Mā te toiataata 

• whakamaheretia, ā, waihangatia he mahinga toiataata e whakatauira ana i ngā huānga me ngā nuka pēnei me te tohu, te tauaro me te whakatakotoranga hei whakapuaki i ngā kare ā-roto, ngā whakaaro me te aroā ahurea. 
• whakaatu māramatanga ki te whakamahinga o ngā taputapu (hei tauira, te whakamahi paraihe, te whakapaparanga, te whakairo) kia tika ai 
• whakaaturia ngā mahinga toi kei ngā horopaki huhua, ā, whakaarohia ka pēhea te horopaki e whakaaweawe i te whakamāoritanga o ngā mahi. 

Te Mōhiotanga

Mōhiotanga Toimataārangi

Ko te Mōhiotanga Toimataārangi te kōmanawa o te ao Toi Ihiihi. Ka kōtuitui te mokopuna i te takune, te whakaaro, me te mahi, ā, ka whakaaro haehae ia ki āna whakataunga toi. Mā te tūhura i ngā āhuatanga toi pēnei me ngā ariā, ngā huānga, ngā pūkenga, ngā tukanga me ngā nuka, ka kitea e te mokopuna ka pēhea e whai tikanga ana te hanganga o te mahinga toi. Mā tōna ako i ēnei āhuatanga, ka matatau haere te mokopuna ki ngā reo matatini o Toi Ihiihi me ngā huarahi whakaputa whakaaro mā te toiataata, te toinekeneke me te toiorooro. Ko te Mōhiotanga Toimataārangi te pūtahitanga o Ariā rāua ko Mahi Auaha, e tipu ai te mokopuna hei Pūkenga Toi whai aroā, e whai wāhi hoki ia ki tōna hapori, ki tōna ahurea, otirā, ki tōna ao.  

Ka mōhio te mokopuna:  

• ki te aroā ahurea, mā te mārama me te whai i ngā tikanga me ngā kōrero ahurea kei āna whakataunga auaha 
• ki te takune, mā te āta kōwhiri i ngā tukanga, ngā āhua ā-mahi rānei e whai take ana ki ngā horopaki ahurea 
• ki te whai whakaaro, mā te whakaaroaro ki āna whakataunga auaha, ka pēhea hoki aua whakataunga e whakaaweawe i te hunga mātakitaki 
• ki te rumaki, mā te whai wāhi ki ngā wheako matatini kei ngā tūmatatoi me ngā horopaki huhua 
• ki te panoni, mā te whakaaroaro me te panoni i ngā āhuatanga pēnei me te tātaitanga, te āhua ā-mahi me te whakaputa kia hāngai te mahi auaha ki te horopaki. 

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te whai whakataunga auaha i runga i te aroā ahurea, me te whai whakaaro ki te pūtake me te aronga o ngā mahi auaha. 

Hei tauira 
Mā te toiorooro 

• whakamahia ngā tikanga whakatika pūrere taketake, te whakatikatika wā, te tapahi, me te tāruarua hei tito i tētahi titonga toiorooro ki ngā puoro tuku iho, ki ngā taonga ki ngā puoro o nāianei rānei. Āta kōwhiria he oro, he manawataki rānei e whakapuaki ana i ngā kōrero ahurea, ngā tikanga ahurea rānei
• tātarihia tētahi waiata, tētahi puna toioro rānei, ā, matapakihia ka pēhea ngā nuka toi (hei tauira, te tātaki, te kupu whakarite, te kura huna, te manawataki, te āhua oro, te rangi, te reo niko, te kakano) e whakatauira i ngā uara ahurea, te tuakiri ahurea rānei 
• tūhuratia ka pēhea ngā hanganga Rondo me te tangongitanga o te rangi matua e whakamahia ana i ngā tikanga puoro nō te ahurea Pākehā, nō ahurea kē hoki 
• waihangatia he titonga paparanga mā te whakamahi i ngā taputapu matihiko (hei tauira, te aunoa me ngā orotaunaki) 
• āta whakaarotia mā te tuhi, mā te matapaki rānei ka pēhea te horopaki ahurea e whakaahu i tētahi titonga, me te wheako o te hunga whakarongo.  

Mā te toinekeneke 

• whakamaheretia, ā, whakaaturia tētahi raupapa haka, tētahi raupapa nekehanga ahurea rānei. Whakauruurua te tuakiri, te kōrero tāpua me ngā tikanga mā te kawenga me ngā tūranga mahi
• matapakihia ka pēhea te tū, te tuone me te whakapuakitanga e kawe i ngā uara ahurea (hei tauira, te mana, te whanaungatanga, te whakapapa) 
• whakaarohia ka pēhea ngā kōwhiringa auaha e whakaaweawe i te urupare, te hononga me te māramatanga o te hunga mātakitaki. 

Mā ngā mata a Tū 

• hopukina ngā tukanga me ngā whakataunga auaha ki tētahi rautaka. Whakamāramatia te pūtake, ngā tikanga me ngā tohu o ngā whakataunga me ngā mahi  
• whāia ngā tikanga ahurea (hei tauira, te karakia, te whakawhanaungatanga, te aro ki te tapu me te noa) i ngā mahi auaha me ngā mahi whakaaturanga 
• whakaarohia ngā kōrero akiaki a tētahi atu mō ngā tikanga ahurea, ā, panonihia kia tika, kia pakari ake.  

Mā te toiorooro 

• whakauruurua ngā nuka me ngā huānga ahurea (hei tauira, he koru, he manaia) hei waihanga i tētahi mahinga toiataata. Whakamāramatia te pūtake me te tikanga o ēnei āhuatanga
• tātarihia ngā mahinga toi ā-iwi, ngā mahinga toi nō ahurea kē rānei. Tūhuratia te hononga o te tuakiri, te kōrero me te horopaki ahurea ki ngā āhuatanga (hei tauira, ngā huānga, ngā nuka, ngā tukanga) o te mahi
• huritaona mā te matapaki, mā te tuhituhi rānei te hononga o ngā tikanga ahurea ki te wheako me te māramatanga o te hunga whakarongo.  

Ka mōhio te mokopuna:  

• Ki te reo toi, mā te whakamahi i ngā huānga me ngā nuka toiataata, toinekeneke, toiorooro i runga i te ngākau pakari 
• ki te whakapuaki, mā te whakaputa i ngā whakaaro tuatini me te kōtuitui i ngā mōhiotanga ahurea ki tōna ake reo toi 
• ki te whakawhenumi, mā te kōtuitui i ngā aronga tuatini nō te ao toi ihiihi hei whakawhanake i tōna tuakiri auaha 
• ki te mana motuhake, mā te mārama ki te hononga o tāna mahi auaha ki tōna tuakiri ahurea me tōna tū pakari ā-ngākau ki te ao 
• ki te hauora, mā te mārama ka pēhea tāna whai wāhi ki te ao toi ihiihi e hāpai ake i te hauora ā-hinengaro, ā-wairua, ā-ngākau hoki. 

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te whakamahi i te reo toi hei whakapuaki whakaaro tuatini, kaupapa ahurea hoki. 

Hei tauira 
Mā te toiorooro 

• waihangatia tētahi titonga whakapaparanga mā te whakawhenumi i ngā taonga puoro, te papaki ā-tinana me ngā puoro o nāianei hei whakapuaki i tētahi kōrero ahurea ā-rōpū 
• waihangatia he titonga poto, he rangi whakapuaki rānei, mā te whakamātau i ngā ariā me ngā tukanga titonga Māori (hei tauira, ngā hanganga porowhita, ngā kakano oro pūmau) 
• tātarihia ngā kupu, te hanga me te kawenga o tētahi waiata, tētahi haka rānei. Matapakihia ā-tuhi, ā-waha rānei te tāpua taha hītori, taha kare ā-roto, taha ahurea hoki
• whakamātauria ngā tīpako puoro, ā, matapakihia ngā take matatika me ngā take ture (hei tauira, te manatārua, te pono o te kohinga me te whakamahi i ngā mahi a tētahi atu 
• whai māramatanga ki ngā oro, ngā āputa, ngā tangiata, me ngā paeoro e rite ana te tangi ahakoa he rerekē te tuhi, pēnei me te C♯ me te D♭. 

Mā te toinekeneke 

• titohia tētahi whakaaturanga e whakawhenumihia ana te mahi kapa haka me ngā nekehanga o nāianei (hei tauira, te kanikani hipihope, te nekehanga tūrehurehu) hei whakatauira i tētahi kaupapa o nāianei (hei tauira, te mautohe, te tuakiri pāpori, he take taiao) 
• arohaehaetia tētahi whakaaturanga ngaio, whakaaturanga tauira rānei, arā, ka pēhea ngā āhuatanga pēnei me ngā nekehanga, ngā tuone, te tū ā-kapa e whakapuaki i te tuakiri ahurea, e whakaohooho i ngā kare ā-roto hoki 
• waihangatia tētahi whakaaturanga poto e whakatauira ana i tētahi whakataukī, tētahi pūrākau rānei. Tūhuratia ka pēhea ngā nekehanga e whakapuaki i te tuakiri ahurea, te kōrero hītori, ngā uaua Māori rānei.  

Mā ngā mata a Tū 

• waihangatia tētahi raupapa nekehanga me ngā rākau, ngā taputapu tāpua rānei, hei whakatinana i te tuakiri whaiaro, te whakapapa rānei. Tuhia ngā kōrero whakamārama mō ngā whakataunga auaha me ngā whakataunga ahurea
• hopukina ngā kōrero me ngā whakaaro mō ngā tikanga, ngā tukanga whakahaumaru, ngā whakamaheretanga, ngā kawenga me ngā matapaki e hāngai ana ki ngā mahi mau rākau ki tētahi rautaka 
• hopukina ngā whakaharatau ā-rōpū ki te pū whakaahua. Arotakengia te kawenga me ngā āhua ā-mahi, ā, kohia ngā kōrero akiaki hei whakapakari ake i te mahi.  

Mā te toiataata 

• waihangatia he mahinga rawatoi tini mā te whakamahi i ngā whakapaparanga, ngā kakano, ngā tohu tuku iho hei tūhura i ngā ariā tuatini (hei tauira, te manaakitanga, te wetetāmi, te tūrangawaewae)  
• rangahaua, ā, whakatairitea he mahinga toi Māori, he mahinga toi nō iwi taketake kē hoki. Tautohua te hononga o ngā āhua ā-mahi me ngā tohu ki ngā kōrero ahurea 
• Arotakengia tētahi whakaaturanga toi. Whakamāramatia ngā āhua ā-mahi, ā, whakamāoritia ngā āhuatanga ahurea ka kitea i ngā mahi.  

Te Mōhiotanga

Mōhiotanga Toimataārongo

Ko te Mōhiotanga Toimataārongo te aka tauhere o te ao Toi Ihiihi. Ka tūhuratia te pānga o te ahurea, te taiao, te kōrero tuku iho me te pāpori o Aotearoa, otirā te ao whānui, ki ngā mahinga toi. Mā tōna māramatanga ki ēnei āhuatanga e tūhono ai tā te mokopuna mahi auaha ki te ao hurihuri. Nō konei, ka tipu haere tōna maioha, tōna arotau me tōna hononga ki te ao Toi Ihiihi. Ko te Mōhiotanga Toimataārongo te aka e totoro ai ngā tini āhuatanga o te ao Toi Ihihi, otirā, te ao tūroa.  

Ka mōhio te mokopuna:  

• ki te whakapuaki, mā te whakaputa me te whakapaparanga i ngā aronga tuatini kei tāna mahi auaha 
• ki te aronga, mā te kōtuitui i ngā tirohanga me ngā wheako huhua ki tāna mahi auaha 
• ki te whakaaro matatini, mā te whakaahu i tōna ake reo toi me tōna aronga whaiaro kia whai take, kia whai wāhi ki te ao 
• ki te whai whakaaro, mā te whakaaro haehae ka pēhea te tangata, te rōpū tangata rānei e whai hononga ki te pāpori me te ao whānui mā ngā mahi auaha 
• ki te uara, mā te tautohu i ngā aronga me ngā ariā e kawea ana e te mahi auaha. 

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te whakamahi i te reo toi hei whakapuaki i ngā aronga tuatini me te tuakiri ahurea. 

Hei tauira 
Mā te toiorooro 

• mahi takirōpū ki te tito, ki te whakaatu rānei i tētahi mahinga toiorooro ā-rōpū e whakapuaki ana i ngā kare ā-roto me ngā kōrero whaiaro 
• tātarihia ngā waiata e kawe ana i ngā kōrero whaiaro, e whakakotahi ana hoki i ngā hapori, whakaarohia ka pēhea ngā reo takitahi e whai wāhi ki te whakapuakitanga ā-rōpū 
• rangahaua te rerekētanga o ngā paparanga puoro (hei tauira, te paparanga kotahi, te paparanga ngātahi, me te paparanga takirua) me te pānga o ia momo 
• whakaarohia ka pēhea te tirohanga motuhake o te kaitito, te kaiwhakaari rānei e whakaaweawe i ngā mahi puoro ā-rōpū, me te whai whakaaro ki te kawenga me te horopaki ahurea hoki 
• whakaarohia ka pēhea te aronga whaiaro e whai wāhi ki tētahi mahi ā-rōpū, ki tētahi whakaaturanga, ki tētahi horopaki ahurea.  

Mā te toinekeneke 

• whai wāhi atu ki ngā mahi kapa haka, ngā whakaaturanga ā-rōpū e whakatairanga ana i ngā tāpaetanga takitahi me te tuakiri ahurea o te rōpū 
• waihangatia he raupapa nekehanga e whakapuaki ana i ngā kōrero takitahi, me ngā huānga (hei tauira, te tohu, te manawataki, te tuone) e whakatauira ana i ngā ariā ā-iwi, ngā ariā ā-rōpū rānei 
• whakaarohia te tū a te kiritahiki tētahi whakaaturanga ā-rōpū me te tāpaetanga a te kiritahi ki te whakapuakitanga ā-rōpū.  

Mā ngā mata a Tū 

• whakaharatau i ngā toroparawae, i ētahi nekehanga e āhua rite ana rānei. Arohia te aroā ā-tinana, te aroā ā-hinengaro, te whakawhanaketanga o ngā pūkenga whaiaro me te hononga o ēnei mahi ki te haepapa me te tuakiri ahurea
• tūhuratia te whakawhanaketanga me te pānga o ngā pūkenga me ngā akoranga ki ngā mahi ā-whānau, ā-hapū, ā-iwi hoki 
• whakaarohia ka pēhea te whakawhanaketanga a te kiritahi e whai pānga ki te tuakiri ahurea ā-rōpū, ka pēhea hoki ngā pūkenga whaiaro e whakatairanga ake i te whakapapa.  

Mā te toiataata 

• waihangatia tētahi mahinga toiataata mā te whakawhenumi i ngā kōrero whaiaro me ngā tohu, ngā nuka me ngā tauira ahurea (hei tauira, te moko, te tauira raranga, ngā whakataukī) 
• tātarihia tētahi mahinga toi e whakapuaki ana i te reo takitahi me te tuakiri ahurea. Matapakihia ka pēhea ngā āhua ā-mahi, ngā tae me ngā tohu e kawe i ngā pūtake matatini
• matapakihia ka pēhea ngā kōwhiringa auaha e whai hononga ki ngā kōrero me ngā tikanga ahurea, ki iwi taketake kē hoki.  

Ka mōhio te mokopuna:  

• ki te whakaute, mā te mārama me te maioha ka pēhea te horopaki ahurea, pāpori rānei e whakaū i te mana me te hāponotanga o te mahi auaha 
• ki te horopaki, mā te tūhura i ngā horopaki ahurea, pāpori rānei e ahu ana i ngā mahi auaha 
• ki te aroā, mā te āta kōtuitui i te māramatanga me te takune ki tāna mahi auaha 
• ki te ngākau pono, mā te whakapuaki i te ahurea me te tuakiri whaiaro ki tāna mahi, kia pono ai, kia tika ai 
• ki te hononga, mā te waihanga mahi e tūhonohono ana, e whai take ana ki te horopaki ahurea, pāpori, wairua rānei. 

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te waihanga mahi whai take, whai aroā, whai pānga ki tōna ahurea hoki.

Hei tauira
Mā te toiorooro 

• ākona, ā, whakaaturia tētahi waiata, tētahi puoro tuku iho rānei i runga i te takune me te māramatanga mō te tāpua ahurea, tāpua pāpori, tāpua hītori hoki 
• whai wheako ki ngā momo puoro, pēnei me te kōpuratanga, te puoro taitito, me te puoro Māori o nāianei, ā, matapakihia ngā tikanga motuhake e whakamahia ai hei whakapuaki i ngā pānga auaha rerekē 
• rangahaua te pūtake me te ahunga mai o tētahi mahi taonga puoro, ā, whakaarohia te horopaki i puta ai taua mahi 
• tūhuratia he mahinga toi puoro, ā, tautohua ka pēhea ngā āhuatanga puoro e whakaatu i te tuakiri ahurea, ngā tāhuhu kōrero me ngā tātaitanga hou (hei tauira, te hanganga puoro, te raupapa tangiata, me ngā āhuatanga whakapuaki i ngā titonga poto) 
• titohia he titonga hou e whakawhenumi ana i ngā āhuatanga o nāianei me ngā āhuatanga tuku iho i runga i te takune me te whakaaro whakaute (hei tauira, te puoro ōkawa, te puoro mate kanehe, te puoro o nāianei, me te aro ki ngā tātaitanga, te pūtake, me te hunga whakarongo). 

Mā te toinekeneke 

• rangahaua ngā tāhuhu kōrero me ngā tikanga o te mahi kapa haka, o tētahi momo nekehanga tuku iho rānei hei tūāpapa, hei whāinga mā ngā mahi toinekeneke 
• whakaarohia ka pēhea ngā kōrero ahurea e whakaahua i ngā tātaitanga whakaaturanga (hei tauira, ngā tuone, te tū, te kawenga o te kōrero)  
• waihangatia tētahi raupapa nekehanga poto mō tētahi tūāhua o mua, mō tētahi ariā whai tikanga ahurea rānei i runga i te takune me te māramatanga. 

Mā ngā mata a Tū 

• tūhuratia te horopaki o mua me ngā tikanga o te mahi mau rākau, arā, te kawenga, te tū, te pupuri me ngā piunga 
• whakaarohia ka pēhea ngā horopaki ahurea e whakaaweawe, e whakaahua i te whakatinanatanga me te kawenga o ngā nekehanga 
• hoahoaina tētahi raupapa e hāngai ana ki ngā tikanga tuku iho me te tuakiri ahurea.  

Mā te toiataata 

• rangahaua ngā nuka me ngā tohu tuku iho i runga i te whakaaro whakaute mō te pūtake me te tikanga o ēnei āhuatanga 
• tūhuratia ka pēhea te mōhiotanga ki ngā horopaki ahurea e whakahōhonu i te puna whakaaro me te kawenga o te mahi toi 
• whakawhenumihia te whakapuakitanga whaiaro me ngā nuka tuku iho kia taurite ai te mana ahurea me te mana auaha.