Te Mōhiotanga

Te Kai me te Rongoā

Ngā Whakaurunga: Ka tūhura te mokopuna i te wāhi ki te kai me te rongoā i roto i te taioranga, i ngā āheinga, i te ahurea me te taiao. Ka ako i ngā ara e kimihia ai, e whakatipuria ai, e kohia ai, e rokirokitia ai ngā kai, me te tūhono i ngā kōwhiringa ki te whakapapa, ki te waiora me te toitūtanga. 

Te Haumaru: Ka haumaru te whakarite me te tukatuka a te mokopuna i te kai me te rongoā, ki ngā taputapu me ngā tikanga e hāngai ana. Mā te whai i ngā tikanga Māori, ka whakamaua te toitūtanga me te matatika ki te kimihanga, ki te whakaritenga me te tākainga o te kai me te rongoā, e whakaūngia ai te mana ahurea me te waiora kiritōpū. 

Te Hunga Whai Pānga: Ka hoahoa te mokopuna i ngā hua kai me ngā hua rongoā ka whakaea i ngā hiahia o te kaiwhakamahi, o te whānau, o te hapori hoki. Ka whakamahere, ka whakamātautau, ka whakapakari hoki, mā roto mai i ngā pūnaha ahurea me ngā pūnaha hauropi (hei tauira, te māra kai, te whakanao, te whakaratonga), me te whakataurite hoki i te hanga, i te āheinga me te aronga, ki te whakatairanga i te waioratanga, i te rangatiratanga o te kai, me te manaakitanga. 

Ka mōhio te mokopuna:  

Ngā Whakaurunga 

• ka whai ngao, ka whai oranga ngākau hoki te tangata i te kai. Ko te rongoā tētahi auahatanga o te whakamahinga o te kai ka āta whakapiki i te ora o te tangata. 

Te Hunga Whai Pānga 

• mā te kai me te rongoā e ea ai ngā mea e mātua hiahiatia ana e te tangata. Ka tukuna ēnei taonga i roto i te tautiakitanga, i te manaakitanga me te kaitiakitanga.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

Ngā Whakaurunga 

• ki te tautohu i ngā kai me ngā rongoā e taunga ana ia, i te māra, i te awa, i te rākau, i te toa, i ngā mahi tuku iho rānei a te whānau. Ka kōrerohia hoki ngā whakamahinga.  

Te Hunga Whai Pānga 

• ki te kōrero e pā ana ki ngā hiahia rerekē e hāngai ana ki te kai me te rongoā (hei tauira, ngā mate pāwera, ngā tikanga Māori, ngā whiringa-mua) 
• ki te kōrero mō te tangata māna te kai, mōna rānei te rongoā, me ōna hiahia tērā pea ka ngata i taua kai, i taua rongoā rānei  
• ki te whakauru i a ia anō ki ngā kaupapa motuhake, ngā huritau, ngā whakanui ā-akomanga rānei, e horahia ai he kai mā te tokomaha. 

Ka mōhio te mokopuna:  

Ngā Whakaurunga 

• mā ngā hihi o te rā, mā te oneone, mā te wai e pai ai te tipu o te kai 
• mā te hauhake me te kohi, mā te kai tahi anō i ngā kai, e tūhono ai te tangata ki tōna whānau, ki te whenua anō. 

Te Haumaru 

• me mātua horoi ngā ringa, ngā wāhi me ngā taputapu kia mā i te wā e whakaritea ana te kai me te rongoā. 

Te Hunga Whai Pānga 

• ko ngā tikanga Māori, ngā whiringa-mua, te ahurea me ngā mea e mātua hiahiatia ana taha hauora nei, e whakaawe ana i ngā kōwhiringa kai me ngā kōwhiringa rongoā 
• ki ngā hononga o te kai ki te kaupeka, ki ngā kaupapa whakanui hoki. Kei te mōhio hoki ia, mā te whakatō tahi i te kai, ka ea ngā whāinga pēnei i te whakarite hākari. 

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

Ngā Whakaurunga 

• ki te āwhina ki te whakatō, ki te whakatipu, ki te hauhake me te rapa kai 
• ki te kōrero e pā ana ki te āhua o te whakamahinga o te kai i ngā mahi o ia rā, i ngā kaupapa whakanui rānei.  

Te Haumaru 

• ki te whai i ngā whakaritenga akuaku māmā, me te torotoro, te whakamahi hoki i ngā taputapu rerekē ki te waruwaru, ki te kuoro, me te whakaranu i ngā kai me ngā rongoā  
• ki te whai i ētahi tikanga māmā i te wā e kohia ana, e whakaritea ana, e kainga ana rānei ngā kai me ngā rongoā  
• ki te kōrero i te pānga o te kaupeka ki ngā momo kai ka kohia 
• ki te whakaiti i ngā para, mā te whakamahi anō, te hangarua, te whakawairākau rānei i ngā tākai, i ngā para horihori me ngā para māori. 

Te Hunga Whai Pānga 

• ki te whakaahua i ngā mahi whakarite kai mā tēnā tangata, mō tēnā kaupapa rānei. Hei tauira:  
  • te pānga o ētahi āhuatanga matua o te kai (te reka rānei, te totetote rānei; te mohe rānei, te mārō rānei) ki ngā kai ka paingia e te tangata 
  • te pānga o te ora o te tangata (hei tauira, e mate huka ana pea), o ōna uara rānei (hei tauira, he kaimanga, he kaiota rānei) ki ana kōwhiringa kai 
• ki te kuhu ki ngā kai tahi a te akomanga me ngā mahi whakamahere māra 
• ki te kōrero e pā ana ki te whakamahi rongoā a ētahi tāngata (hei tauira, mō te maremare, te kiri harehare me te kiri kua wera).

Ka mōhio te mokopuna:  

Ngā Whakaurunga 

• ki ngā tūmomo whakarōpū i ngā kai. He wā ōna ka kīia he tamariki nā Tangaroa, he tamariki rānei nā Haumietiketike, ā, he wā hoki ōna ka whakarōpūtia i runga i te momo, arā, he ‘huawhenua’, he ‘kai pūmua’, he ‘kai pata’, he aha ake rānei 
• ki te rerekē o ngā āhuatanga o ngā tūmomo whakaurunga ka whakaritea ana he kai (hei tauira, te puehu parāoa, te huka, te hinu). 

Te Haumaru 

• ko ngā tukanga rokiroki māmā (hei tauira, te whakamaroke, te whakatio me te whakapounamu) me te rokiroki mātao, he mahi kia kore ai e tere kino te kai 
• ko ngā tikanga māmā pēnei i te kōhua me te tunu, he ara haumaru mō te tukatuka kai 
• he pānga tō te para me ngā tākai ki te ora o te taiao. Hei tauira: 
  • he mea hanga te pia ngaungau ki tētahi rapa horihori ka 500 tau e ngāwherewhere ana, engari anō te parakai, ka wairākautia noa 
  • ka huri ngā pae, ngā kapu me ngā pouaka kua hangaia ki te kirihou kōmāmā hei kirihou moroiti ka tūkino i te oneone, ngā arawai me ngā hanga mataora. Ka hia rau tau te kirihou kōmāmā e pōpopo haere ana. Arā hoki ētahi kirihou pōpopo-kore, pēnei i ngā aho me ngā kupenga hao ika, kāore e pōpopo rawa — ka itiiti haere noa. 

Te Hunga Whai Pānga 

• ka tautoko te whakatipu kai i ngā mahi hoahoa (hei tauira, te whiriwhiri i ngā amiami hei whakatipu mō te kai me te rongoā)  
• ka tipu te whanaungatanga i ngā mahi toha kai, ā, kei tēnā iwi, kei tēnā ahurea ōna ake ara ki te whakarite kai me te whakarite rongoā hoki. 

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

Ngā Whakaurunga 

• ki te whakarōpū i te kai me te rongoā i runga i te momo, i te wāhi rānei i takea mai ai, me te whakamārama i te wāhi ki te kai me te rongoā mō te kamenga, te tinana, te whakaora rānei. 

Te Haumaru 

• ki te whai, i tōna kotahi, i ngā whakaritenga akuaku, me te whiriwhiri i ngā taputapu e tika ana mō te rokiroki kai 
• ki te whakamahi i ngā tikanga māmā mō te tukatuka kai i te whakaritenga o ngā kai māmā 
• ki te whakamārama i ngā pānga o te para me ngā tākai ki te ora o te taiao. 

Te Hunga Whai Pānga 

• ki te whakamahere i ngā kai māmā mā ētahi atu, me te whai whakaaro ki ā rātou whiringa-mua, me ngā puna nō reira mai ngā whakaurunga. 

Te Mōhiotanga

Te Papanga

Ngā Rawa: Ka tūhura te mokopuna i ngā āhuatanga o ngā papanga, pēnei i te kūtoro, i te pūmahana me te pūmau, ā, ka whakaarotia te pānga o ēnei ki te āheinga me te hoahoa. Ka whakamātauria, ka whakahāngaitia hoki ngā weu māori, ngā weu horihori me ngā weu tukurua, mā ngā tikanga pēnei i te raranga, i te tāwai, i te takawhītau, i te mātātuhi, me te whakaapa. Ka arohia ngā pānga o te tū weu ki te pai ōna mō ētahi mahi, me ngā pānga ki te taiao. 

Ngā Tikanga Papanga: Ka ako te mokopuna i te whakaawe a ngā taputapu papanga me ngā tikanga waihanga i te hua ka puta. Ka torohia e ia ngā tikanga tūhono me ngā tikanga tukatuka e eke ai te kaha, te tāwariwari, me te pai o te āhua ki te titiro atu, ki te taumata tika. Ka whakaaro hoki ia ki te pānga o ngā taputapu me ngā tikanga ka kōwhiria ki te āheinga me te whakapuakanga o te hua. 

Te Hunga Whai Pānga: Ka hoahoa te mokopuna i ngā hua papanga e whakaataria ai te kaupapa, te hiahia o te kaiwhakamahi me te horopaki. Ka whakaarotia te toitūtanga me te tauoranga, ā, ka whakaurua hoki ngā whakaaro me ngā tikanga ahurea. Ka whakapakari i ngā tikanga mahi e hāpaingia ngātahitia ai te āheinga, te whakapuakanga, me te tuakiri. 

Ka mōhio te mokopuna:  

Ngā Rawa 

• nō te tipu (hei tauira, te harakeke, te kiekie, te pīngao), nō te kararehe rānei (hei tauira, te wūru, te kirikau, te huruhuru manu) te papanga. He tikanga ka ārahi i te kohikohia me te whakanaotanga o ngā papanga nei. 
• he āhuatanga rerekē ō tēnā papanga, ō tēnā papanga, nā reira ka hāngai ki ngā mahi rerekē (hei tauira, te wūru kia mahana ai, te kirihou kia pītongatonga ai, te whītau mō te aupuru). 

Ngā Tikanga 

• arā ētahi tikanga māmā hei tūhonohono, hei whakarāwai papanga (hei tauira, te here, te pona, te raranga, te tuitui, te rawhi)  
• me whakamahi ngā taputapu i runga i te tūpato, me tika hoki te whakahokia o aua taputapu. 

Te Hunga Whai Pānga 

• ka hoahoatia ngā papanga kia hāngai ki te tangata māna te papanga, ki te take hoki, ka mutu, ka rerekē ngā tae, ngā kakano me ngā taera. 

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

Ngā Rawa  

• ki te torotoro me te whakaahua i ētahi papanga i runga i tā te ringa e rongo ai ina whāwhāria, tā te karu e kite ai, me te āhua anō o te nekeneke. Hei tauira: 
  • ka tākaro i te whai me te whakamahi i te muka, kia mōhiotia ai te āhua o te muka ki te titiro atu, ki te whāwhā atu, ina nekehia anō hoki 
  • ka whakarōpūtia ngā papanga i runga i tā te ringa e rongo ai ina whāwhāria atu (hei tauira, he ngohengohe, he kaitara, he pūmahana rānei), i te takenga mai rānei (i te tipu, i te kararehe, he mea horihori rānei). 

Ngā Tikanga 

• ki te tīpako me te tūhonohono i ngā rawa, mā te whakamahi i ngā taputapu me ngā tikanga pēnei i te rākau kāpia, te kāpia PVA, te rawhi, te ngira haumaru rānei, ki te mahi i tētahi hua māmā, i runga i te ārahi mai a tētahi 
• ki te mahi takirua, ā-rōpū rānei ki te whakaahua, ki ngā kupu māmā, i te hua kua waihangahia, kua tūhonoa rānei 
• ki te torotoro i ngā taputapu pēnei i te kāpia me ngā taputapu tuitui māmā, i runga i te ārahi mai a tētahi 
• ki te tūhonohono i ngā rawa, mā te tākaro, mā te waihanga, me te ārahi mai anō a tētahi 
• ki te whakamahi i ngā taputapu māmā pēnei i te pene papanga, i te āhua whakapiri rānei, ki te whakarāwai papanga. 

Te Hunga Whai Pānga 

• ki te whakaahua mā wai, mō wai ranei te hua (hei tauira, he korowai hei whakanui i te tūnga hei raukura, he piupiu mō te kapa haka, he marumata mō te mahi rākau, he kākahu mō te rata) 
• ki te whakatau i ngā āhuatanga māmā pēnei i te tae, te kakano, te āhua rānei, i runga i ngā hiahia o te kaiwhakamahi. 

Ka mōhio te mokopuna:  

Ngā Rawa 

• ka ahu mai ngā papanga i te tipu, te kararehe, me te tangata tonu (hei tauira, te raikara, te ngaiaku, te whītau, te raumata). Ko te pūmahana, te ārai, te mānu, me te whakarāwai ētahi āheinga o tēnā papanga, o tēnā papanga (hei tauira, te paraikete, te rā, te tēneti, te kupenga, te taura, te manu tukutuku) 
• ka hua mai te papanga i te mahi raranga, te whatu, te whātui, te whiri me te tuitui. Mā te hangarua me te hangarewa i te rawa ka iti ake te para.  

Ngā Tikanga 

• me haumaru te whakamahinga o ngā taputapu, ka mutu, he mahi whāiti tā tēnā, tā tēnā taputapu (hei tauira, ko tā te kutikuti, he kuti; ko tā te ngira, he tuitui; ko tā te tāpoare, he mahi kōhao) 
• ka tautoko ngā tikanga tūhonohono māmā (hei tauira, te whakamahi i te kāpia, te rawhi, te here, te pona, te tuitui rānei) i te āheinga o ngā hua papanga. 

Te Hunga Whai Pānga 

• ka hoahoatia ngā papanga kia hāngai ki tēnā kaiwhakamahi, ki tēnā take, ki tēnā horopaki ahurea, ā ka hangaia ki ngā rawa, ki ngā tae me ngā tauira e whai tikanga ana. 

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

Ngā Rawa me ngā Tikanga 

• ki te huri i te āhua, i te mata rānei o tētahi rawa (hei tauira, mā te whētui, te tīhae, te whakapiri ki te kāpia, me te pēpēhi) 
• ki te whakamahi i ngā taputapu māmā (hei tauira, te ngira pūhoi, te rawhi, te kutikuti haumaru) ki te tūhonohono rawa 
• ki te whakamātautau i ngā tikanga tūhonohono, me te ārahi mai anō a te kaiako (hei tauira, te kuhu i te miro ki te ngira me te tuitui, te pona rānei). 

Te Hunga Whai Pānga 

• ki te whakatau i ngā āhuatanga hoahoa māmā, pēnei i te hāneanea, i te āhua, i ngā tikanga ahurea rānei, kia hāngai ki ngā hiahia o te kaiwhakamahi. 

Ka mōhio te mokopuna:  

Ngā Rawa 

• ka tīpakohia te papanga i te āhua o tōna hāneanea, tōna pai ki te ārai atu i tētahi mea, tōna hauhau, tōna mānu i te wai, tōna pai rānei hei whakarāwai (hei tauira, te papahune me te papamuka, te kirikau, te raumata, me te papa kirirua) 
• he pūtake ahurea ō ētahi kaka me ētahi tikanga mahi (hei tauira, te tāniko, te raranga, te whāriki, te tukutuku, te whatu kākahu, me te whiri taura), ā, ka pā te tauira me te tae ka kōwhiria ki te āhua me te tikanga o te hua. 

Ngā Tikanga 

• ka whai take ngā taputapu rerekē mō ngā tūmahi rerekē, ā, ko te whakamahi me te rokiroki tika ētahi āhuatanga o te whakamahi kia tika 
• he rerekē te pakari me te pīngore o tēnā huarahi tūhonohono i tēnā (hei tauira, te tuitui, te pūtiki me te whiri), ā, mā te haumāuiuitanga o te rawa (hei tauira, te toro, te tāwekoweko, te rewa, me te āheinga ki te pare i te tīhae, i te wai rānei) e tohu ko tēhea huarahi te huarahi whai take katoa. 

Te Hunga Whai Pānga 

• ko tā ētahi hua papanga he hāpai i te tuakiri me te waiora o te tangata, pērā i ērā ka puta ake i te mātauranga Māori me te mātauranga taketake (hei tauira, te korowai, te kete, te poi me te kupenga) 
• ka tukuruatia ngā toenga papanga me ngā toenga taura mā ngā ara toitū (hei tauira, te tapi kupenga). 

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

Ngā Rawa me ngā Tikanga 

• ki te whakawehewehe, te whakamātau me te whakamahi i te rawa i runga anō i tōna āhua me tāna mahi. Hei tauira:  
  • ka whakamātauria te kaha me te pūmau, mā te whakatairite i tētahi aho muka kotahi nei ki ngā aho maha kua whiria hei taura  
  • ka tū ētahi tauronarona takirua me te whakamahi i ngā tū papanga rerekē kia kitea ai ko ēhea ngā papanga he nui ake te kūtoro, ko ēhea hoki he kaha ake 
  • ka waiho atu ētahi rawa ki te wai kia kitea ai te kaha o tēnā, o tēnā ki te miti, ki te pare rānei i te wai 
• ki te whakamārama ā-rōpū i ngā take i tīpakohia ai tētahi papanga mō tētahi kaupapa papanga māmā 
• ki te whai i ngā tohutohu māmā mō te whakamahi i ngā taputapu pēnei i te ngira me ngā kutikuti papanga i runga i te haumaru 
• ki te whakamātau i ngā tikanga tūhonohono e kitea ai te pūmau o tēnā, o tēnā. 

Te Hunga Whai Pānga 

• ki te whakamahere i tētahi hua papanga māmā hei whakaea i ngā hiahia o tētahi kaiwhakamahi 
• ki te tuku i ana hoahoatanga ki te hunga whai pānga hei whakahokinga kōrero mā rātou kia mōhio ai ia mehemea ka whai hua 
• ki te tukurua i ngā rawa ki te whakamāmā i ngā utu me ngā pānga ki te taiao. 

Te Mōhiotanga

Te Hangarau Matihiko

Te Tuhiwaehere me te Whakaaro Hātepe: Ka hāpai te mokopuna i te tuhiwaehere hei taputapu hoahoa whai take i te tuatini o ngā mahi hoahoa whānui. Ka mārama haere ia he whakaata tā te tuhiwaehere i ngā kōwhiringa hoahoa me ngā uara ahurea. Ka whakamahia e ia hei whakaputa i ngā hua matihiko e arorau ana, e kauawhi ana, e whai take ana hoki.  

Ka mōhio te mokopuna:  

• he tohutohu whāiti te waehere ka whakahau i ngā pūrere matihiko kia pēnei, kia pērā rānei te mahi. 

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te whakamahi i tētahi taupānga waehere-paraka ataata ki te whakaraupapa i ētahi tohutohu, me te whakahaere whakamātautau kia kitea ai te hua. Hei tauira:  

  • ka waihangatia tētahi kiripuaki ka neke, ka huri rānei te tae (te huaputa) ina pāwhiria, ina patohia rānei (te tāurunga). Tērā pea ko te kiripuaki tētahi kua kōrerohia i te akomanga, nō tētahi pūrākau rānei. 

Ka mōhio te mokopuna:  

• ko te hātepe rorohiko tētahi raupapa takahanga e oti ai tētahi mahi  

• ka aunoa te tāruatia o ngā takahanga i te koromeke (pēnei i te tāruatia o te ‘Hari huritau ki a koe’). 

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te whakamahi i tētahi taupānga waehere-paraka ataata ki te waihanga i ētahi pakiwaituhi poto ka whai raupapatanga, ka whai koromeke hoki (ka whakamahia ngā waehere-paraka ‘while’ rānei, ‘repeat until’ rānei ki te waihanga koromeke). Hei tauira: 
  • te whakaatu i tētahi raupapa takahanga e tutuki ai tētahi mahi 
  • te taki i te tīmatatanga, te puku me te mutunga o tētahi pūrākau. 

Ka mōhio te mokopuna:  

• ko ngā here ngā whakatau ka panoni i te rere o tētahi papatono. Hei tauira:  
  • (<If>) ka pāwhiria te pātene ‘Next’, (<Then>) ka haere ki te whārangi e whai mai ana, (<Else>) ka noho kē ki te whārangi kei reira kē koe 
  • (<If>) ka tika te whakautu (<Then>) whakaaturia te kīanga ‘Ka pai!’ (<Else>) whakaaturia te kīanga ‘Mahi anō’  
  • (<If>) ka pēhia te pāmokowā (<Then>) ka whakapekea te kiripuaki (<Else>) ka hīkoi tonu 
• ka rongo te kaiwhakamahi i te ngahau me te taki o tētahi kēmu i te āhua o ngā whakahaere o taua kēmu, pēnei i te whai piro, i te piki taumata me ngā whāinga.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te whakamahi taupānga waehere-paraka ki te hoahoa me te whakamātau i ngā kēmu māmā e uru mai ai ngā tāurunga, ngā here, ngā whāinga me ngā whakahokinga kōrero. Hei tauira: 
  • ko tētahi kēmu matihiko e matapaetia ai te tau, me ngā ataata whakahoki kōrero ka whakaatu i te tika, i te hē rānei o ngā whakautu 
  • ka āpitihia tētahi taki, tētahi whāinga, me tētahi ara e toa ai (mā te karo, te whai, te hopu rānei i tētahi hanga). 

Te Mōhiotanga

Te Tāhiko me te Hanga

Te Tāhiko: Ka hoahoa, ka whakapakari hoki te mokopuna i ngā pūnaha kei reira ngā wāhanga, ngā iahiko me ngā waehere e mahi tahi ana. Ka torotoro ia i te rere o te pūngao, i ngā paerongo me ngā pūtahuri pūngao, me te arorau pūmanaiti, ki te hanga i ngā hua aunoa e whai hua ana. He wāhanga te iahiko nō tētahi pūnaha nui ake e whai wāhi ai ngā tāurunga, ngā tukanga, me ngā huaputa. Ka tāraia aua pūnaha i runga i ngā whakahokinga kōrero, ka arahina hoki ki ngā tikanga me ngā kaupapa. 

Te Hanga: Ka mōhio te mokopuna ki te hoahoa anga e wahaina ai tētahi utanga, e ātetehia ai te tōpana, e whai hanga ai hoki tētahi mea. Ka mātai te mokopuna i ngā hanga māori me ngā hanga nā te tangata tonu i mahi, pēnei i te whare raupō me te wharenui, tae atu ki ngā whare pāpātanga-kore, ki ngā arawhiti, ki ngā pūrere me ngā rauropi. 

Te Tukatuka: Ka mārama te mokopuna mā te whai i tētahi raupapatanga takahanga kua whakaritea, ka panonihia te rawa, e puta ai tētahi hua ka whai take. Ka torotoro ia i ngā mahi tārai, i te tūhonohono, i te whakahiato hoki, mā te whakamahi i ngā taputapu tika me te whai i ngā huarahi tika; mā te whakamahere me te whakapakari hoki i ngā tukanga, me te āta kite anō i ngā pāpātanga o ia takahanga o te hātepe. Mā ngā tikanga tuku iho, pērā i ērā e hangaia ai he waka hourua, e whakatauira mai te pānga o te mōhiotanga tuku iho ki te tukanga hangarau.  

Ka mōhio te mokopuna:  

Te Tāhiko 

• he mea waihanga te iahiko māmā, te hanga māmā rānei, ki ētahi wāhanga ka mahi tahi hei pūnaha (hei tauira, te pūhiko, te waea me te pūrama; ngā āhua ka noho taurite)  
• ka pā ngā kōwhiringa haumaru, te noho taurite me ngā tukanga māmā ki te whai take o tētahi pūnaha. 

Te Hanga 

• mā ngā tikanga e ārahi te kohikohia, te whakamahia me te whakahokia o ngā rawa 
• he mea waihanga ngā hanga ki ngā wāhanga kua tūhonotia; mā ngā āhua (pēnei i te tapatoru), ngā kurupae, me ngā anga e kaha ake ai, e tūwhena ake ai hoki  
• ko te noho taurite me te tūāpapa whānui ētahi mea ka tautoko i te tū tika o te hanga 
• ka pā te momo rawa me ngā huarahi tūhonohono ki te hua ka puta, hei tauira: 
  • kāore e rite te kaha o te pepa ki tō te kārimārō, ka mutu, kāore e pare i te wai 
  • ko te kapeniho, te tēpa, me te rapa-ōrangi ētahi huarahi tūhonohono i ngā rawa ka whai take i ngā horopaki rerekē. 

Te Tukatuka 

• he raupapa takahanga te tukanga, ā, mehemea ka hapa tētahi takahanga o te tukanga, ka rerekē te hua (hei tauira, te mahi tōhi, te whētui pepa me te here aho) 
• he rerekē ngā āhuatanga o ngā momo rawa (hei tauira, ka taea te pepa te whētui, ka kūtoro te papanga, ka whati te kirihou) 
• ka kōwhiria ngā taputapu māmā, pēnei i te kutikuti, i te rākau kāpia rānei, ki te tārai, ki te tūhono rānei i ngā rawa.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

Te Tāhiko 

• ki te tūhonohono wāhanga e puta ai tētahi pūnaha māmā (te whakakā me te whakaweto i te rama; te waihanga pourewa ki ngā poro) 
• ki te whai i tētahi raupapa tohutohu ki te kite i te hua mehemea ka āpitihia, ka wetekina, ka hurihia rānei ētahi wāhanga. 

Te Hanga 

• ki te tiki atu i ngā pūrākau (hei tauira, te pūrākau mō Rata) kia pai ai tana torotoro i ngā tikanga Māori e hāngai ana ki te kohikohinga me te whakamahinga o ngā rawa 
• ki te tautohu me te whakaahua i ngā hanga māmā e kitea ana i tōna ao, me te āta kite atu nā te aha i tū ai ētahi, he aha hoki ngā āhua me ngā rawa i kaha ai ētahi 
• ki te torotoro i ngā ariā māmā o te taurite me te tūwhena, mā roto i ngā tū korikori ringapā. Hei tauira: 
  • ka tukuna tētahi kōwhiringa rawa ki te mokopuna kia pai ai tana whakatū hanga ki aua rawa 
  • ka hangaia tētahi pākorokoro ki te ngahere ki ngā rawa anake o te ngahere, ka mutu, me kaua e whawhati i ngā peka kei te hono tonu ki te rākau. 
• ki te tuhi i ētahi tānga māmā o āna hanga kia pai ai tana tuku i ōna whakaaro ki tangata kē. 

Te Tukatuka 

• ki te kite me te whai i ētahi takahanga māmā hei hanga, hei tārai rānei i ētahi rawa 
• ki te torotoro i ngā āhuatanga ka pā ina hurihia, ina mahue rānei tētahi takahanga o te tukanga 
• he rerekē ngā tikanga rāwekeweke, whakarite rānei i tēnā rawa, i tēnā rawa i mua i te whakamahi.

Ka mōhio te mokopuna:  

Te Tāhiko 

• he tāurunga, he tukanga, he huaputa ō ngā pūnaha, ka mutu, ka pā te whakamahinga o ngā rawa me ngā hono ki te tūwhena me te pai o te mahi 
• ka whakaahuatia ngā iahiko i runga i ngā tāurunga (hei tauira, te pana) me ngā huaputa (hei tauira, te aho ka puta i te pūrama). 

Te Hanga 

• he tāurunga, he tukanga, he huaputa ō ngā pūnaha, ka mutu, ka pā te whakamahinga o ngā rawa me ngā hono ki te tūwhena me te pai o te mahi 
• arā ētahi āhua (hei tauira, te tapatoru, te tāwhana) e pakari ake ai, e horopū ake ai hoki ngā hanga. 

Te Tukatuka 

• he tīmatanga, he puku, he mutunga hoki tō te tukanga, ā, ka whakawhirinaki ia takahanga o te tukanga ki te takahanga o mua tonu atu  
• ka rerekē te kaha, te āheinga, te āhua rānei o tētahi mea ina hurihia ai te raupapatanga, ngā taputapu rānei ka whakamahia 
• ka rerekē te āhua o ngā rawa ina tāraia, ina tūhonohonotia rānei, nā reira, he pānga tō te raupapatanga me ngā taputapu ka kōwhiria ki ngā hua. 

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

Te Tāhiko 

• ki te tautohu i ngā tāurunga, ngā tukanga, me ngā huaputa o tētahi pūnaha, me te whakamārama i te pānga o ngā tū rawa me ngā tū hono ka kōwhiria ki te tūwhena me te pai o te mahi. 

Te Hanga 

• ki te whakamahere, te hanga me te whakamātautau i ngā pūnaha māmā (hei tauira, he anga ka pīkau utanga; he ara hātepe, he ara whakarara rānei) 
• ki te tā, ki te whakamārama rānei i te raupapa takahanga i tētahi pūnaha, me te whakapakari kia pai ake te mahi a te pūnaha 
• ki te kōwhiri me te whakamahi i ngā āhua rerekē (hei tauira, ngā tapatoru, ngā tāwhana) kia pakari ake, kia horopū ake hoki tētahi hanga 
• ki te whai whakaaro ki ngā take ka kaha ake ētahi āhua i ētahi atu 
• ki te whakamahi i ngā hoahoa māmā, whai tapanga nei, i ngā tauira ahutoru rānei, ki te whakamārama i āna hoahoatanga. 

Te Tukatuka 

• ki te whai i tētahi tukanga hātepe māmā nei e taunga ana ia ki te tārai, ki te tūhonohono rānei i ngā rawa (hei tauira, ka inehia, kātahi ka kutia)  
• ki te rerekē o ngā takahanga, o ngā taputapu rānei e hāngai ana ki tēnā rawa, ki tēnā rawa 
• ki te whakamahere tōmua i ngā taputapu me ngā rawa e tika ana mō tētahi mahi 
• ki te whakarite i ētahi rawa i mua i te whakamahinga (hei tauira, te whakaimu i mua i te kuti, te whakaū i te ahunga o te kakano) 
• ki te kōwhiri me te whakamahi i ngā taputapu rerekē mō ngā mahi rerekē (hei tauira, ngā kutikuti mō te pepa, te rākau kāpia mō te kāri) 
• ki te kōwhiri i ngā rawa e tika ana e pai ai te rere o te tukanga (hei tauira, ka tere haea te pepa angiangi, ka mau tonu te āhua o te kāri mātotoru). 

Ka mōhio te mokopuna:  

Te Tāhiko 

• he mea hanga te pūnaha ki ngā wāhanga pāhekoheko ka whai i tēnei ia: tāurunga ​→ tukanga (tā te pūnaha panoni i te tāurunga) → huaputa​ 
• ka whakahaere ngā pūtāuru (hei tauira, ngā pana, ngā paerongo) i ngā huaputa (hei tauira, te aho, te hana, te oro, te nuku) 
• ko tā ētahi pūnaha he whakakotahi i ngā tāurunga me ngā huaputa ki te whakaoti mahi. Hei tauira: 
  • ka whakahaeretia te kā o te rama (te huaputa) e te paerongo neke (te tāurunga). 

Te Hanga 

• me ātete ngā hanga i ngā tōpana rerekē, pēnei i te pēhanga (te pana) me te renarena (te kukume) 
• e tūwhena ai te hanga pīkau utanga, me whai uehā, me horapa hoki te utanga ki te katoa o te hanga 
• mā ngā uehā māmā pēnei i ngā kurupae i te arawhiti, i ngā hono rānei i ngā taputapu kei te papatākaro, e whakakaha ake te tū a tētahi hanga, kia kore ai e hinga. 

Te Tukatuka 

• me whakamahere, me whakaraupapa hoki te tukanga kia hāngai ki te take e whakaputaina ana te hua 
• mā te whakamātau me te whakatairite i ngā tikanga tūhonohono rerekē (hei tauira, te tēpara me te kāpia) me ngā tikanga tārai rerekē, e kitea ai te mea e tika ana mō te rawa 
• ka rerekē te hua mehemea ka toaitia, ka hapa, ka hurihia rānei ētahi takahanga o tētahi tukanga. Nā reira, mā ngā hoahoa tukanga e mārama ake ai ngā takahanga 
• me paku whakarerekē te tukanga kia hāngai ki ngā rawa rerekē (hei tauira, me rīrā ake te tauheretanga o ngā rawa mātotoru ake). 

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

Te Tāhiko 

• ki te hanga i ngā pūnaha māmā, mā te whakamahi i ngā kete waihanga, ki te tūhono i ngā tāurunga, pēnei i te pana, ki ngā huaputa (te aho, te oro, te hana, te neke) 
• ki te waihanga pūnaha ka whakamahi tāurunga pēnei i te pātene, ina pēhia, ka puta tētahi āhuatanga 
• ki te hanga me te whakamātau i tētahi hua mā te whānau. Hei tauira: 
  • he rama paerongo ka tū ki te ara, he pūrama whāhutahi rānei he iti nei te ngaohiko 
  • he rama paerongo, he tangi rānei hei tohu kua rite te kai. 

Te Hanga 

• ki te hoahoa me te whakatū i ngā hanga pīkau utanga māmā nei 
• ki te tautohu i ngā kurupae, ngā uehā, ngā pou whirinaki me ngā hono, me te whakamārama i te tautoko a aua mea i te āhua me te tūwhena o te hanga 
• ki te whakamahi huahua, tauira, whakaahua ā-kāmera rānei ki te mauhanga me te whakaatu i ōna ariā hoahoa. 

Te Tukatuka 

• ki te whakamahere me te whakaahua i tētahi tukanga māmā ki te panoni, ki te whakaemi rānei i ngā rawa 
• ki te whakamātau i te hurihanga o ngā takahanga, o ngā tikanga rānei, e kitea ai te pānga o aua mahi ki te hua 
• ki te whakamahere mā ngā huarahi ataata, pēnei i te tā huahua me ngā hoahoa rerenga.