Te Mōhiotanga

Te Kai me te Rongoā

Ngā Whakaurunga: Ka tūhura te mokopuna i te wāhi ki te kai me te rongoā i roto i te taioranga, i ngā āheinga, i te ahurea me te taiao. Ka ako i ngā ara e kimihia ai, e whakatipuria ai, e kohia ai, e rokirokitia ai ngā kai, me te tūhono i ngā kōwhiringa ki te whakapapa, ki te waiora me te toitūtanga.

Te Haumaru: Ka haumaru te whakarite me te tukatuka a te mokopuna i te kai me te rongoā, ki ngā taputapu me ngā tikanga e hāngai ana. Mā te whai i ngā tikanga Māori, ka whakamaua te toitūtanga me te matatika ki te kimihanga, ki te whakaritenga me te tākainga o te kai me te rongoā, e whakaūngia ai te mana ahurea me te waiora kiritōpū.

Te Hunga Whai Pānga: Ka hoahoa te mokopuna i ngā hua kai me ngā hua rongoā ka whakaea i ngā hiahia o te kaiwhakamahi, o te whānau, o te hapori hoki. Ka whakamahere, ka whakamātautau, ka whakapakari hoki, mā roto mai i ngā pūnaha ahurea me ngā pūnaha hauropi (hei tauira, te māra kai, te whakanao, te whakaratonga), me te whakataurite hoki i te hanga, i te āheinga me te aronga, ki te whakatairanga i te waioratanga, i te rangatiratanga o te kai, me te manaakitanga.

Ka mōhio te mokopuna:  

Ngā Whakaurunga

• ka kōwhiria ngā whakaurunga i runga i te āhua ka puta ina ranua (hei tauira, puehu parāoa + hēki = pokenga), i te wāhi hoki ki tēnā, ki tēnā (hei tauira, ki te āpitihia te hinu, ko te kakano rerekē, ko te taioranga me te tāwara te hua)
• ka kitea ngā uara ahurea, ngā tikanga, me te waiora i ngā whakaurunga ka kōwhiria, ā, ka pā ēnei mea katoa ki te waiora, ki te tāwara me te whai tikanga
• tērā pea me whai whakakapinga mā te tangata ka pāwera i ētahi kai, he whiringa whaiaro rānei ōna me te ū tonu ki ngā tikanga.

Te Haumaru

• ko te whakamatua pāmahana tētahi mea mātāmua e haumaru ai te tangata
• mā ngā tikanga pēnei i te whakamaroke me te whakamoī e huri te āhua o ngā kai
• me hāpai ngā tikanga whakatipu kai i ngā tikanga Māori, me aro nui hoki ki te pūnaha hauropi.

Te Hunga Whai Pānga

• ki te hurirahitia ngā tohutao, me huri hoki ngā taputapu, te rahi o te kai, me te wā whakarite
• ka uru ki te whakaaro hoahoa ko te mahi hanga tauira whakamātau, te whakamātautau me te whakapakari
• ka uru ki te toitūtanga ko ngā kōwhiringa tākai, ngā toenga kai me ngā pūnaha whakaiti para.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

Ngā Whakaurunga

• ki te kōwhiri i ngā whakaurunga mō te kai, mō te rongoā rānei i runga i te waiora, i te horopaki me ngā hiahia o te kaiwhakamahi
• ki te whakamārama i ngā whakaurunga i kōwhiria.

Te Haumaru

• ki te whakahaere i ngā tikanga haumaru i te wā o te whakatipu, o te kohikohi, o te rokiroki me te tukatuka i ngā kai me ngā rongoā i ngā horopaki huhua noa
• ki te tīpako i ngā taputapu me ngā tikanga toitū.

Te Hunga Whai Pānga

• ki te auaha i ngā hua kai, i ngā hua rongoā rānei mō tētahi kaupapa, mō tētahi hui rānei, ā, kia hāngai pū ki ngā hiahia o te hunga mā rātou, mō rātou rānei aua hua
• ki te huritao me te whakahoki kōrero ki te whakapai ake i ngā hua.

Ka mōhio te mokopuna:  

Ngā Whakaurunga

• ko ngā tīpakohanga whakaurunga e whakaata ana i te kaupeka, i te wātea, i te rohe, i te kaupapa me ngā matatika (hei tauira, ngā tikanga Māori, te kaiota)
• me whai whakakapinga whai take mō te hunga he motuhake ā rātou kōwhiringa kai (hei tauira, he kai hei whakakapi i te hēki me te nati)
• i ngā mahi whakamahere, me whai whakaaro ki ngā tikanga Māori, ki te nui o te wā me te wāhi, ki te wātea, me ngā hiahia o te whānau
• ka rerekē te āhua o te whakaurunga i ngā āhuatanga ka ngau ki a ia (hei tauira, te parai me te pāera; te whakamahana me te whakamātao; te whakaranu me te whakahanumi).

Te Haumaru

• ko tā te rangatiratanga o te kai, ko tā te kaitiakitanga, ko tā ngā tikanga toitū hoki, he ārahi i te kohikohinga me te tukatukanga o te kai
• ka huri te taioranga me te roa e toiora ana te kai i ngā tikanga tukatuka me te āhua o te whakarite
• ka whāia ngā huarahi haumaru me ngā huarahi toitū i te wā o te tukatuka rongoā (hei tauira, ngā tukanga o te hauhake me te wetetāoke)
• ka kitea te moumoutia o te kai i ngā wāhanga maha o te ara tukatuka kai (hei tauira, te takanga o ngā huarākau i te rākau, te mōnehutanga, ngā hapa nanao, te tohatoha, te rokiroki), otirā, mā te whakamahere e iti ake ai te moumou.

Te Hunga Whai Pānga

• ka pā ngā tohu ahurea, te waiora me te kaupeka ki te hoahoatanga kai
• kei te huatika kai me te wātea hoki o ngā kai te tikanga mō ngā mea e taea ana e ētahi huinga tāngata.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

Ngā Whakaurunga

• ki te whakamahere, ki te kimi, ki te whakatipu rānei i ngā whakaurunga mō tētahi hua kai, mō tētahi hua rongoā rānei e hāngai ana ki tētahi kaupapa ka whakatutuki i ngā hiahia kua tautohua.

Te Haumaru

• ki te tīpako i ngā taputapu me ngā tikanga e tika ana mō te kaupapa me te horopaki, pēnei i te taka kai mā te hunga kaiota, i te aukatinga rānei o te kirihou i tētahi marae.

Te Hunga Whai Pānga

• ki te whakamahere, ki te whakaputa me te whakapakari i ngā hua kai, i ngā hua rongoā rānei ka horahia ki te whānau, ki te kura, ki tētahi kaupapa rānei i te rohe.

Te Mōhiotanga

Te Papanga

Ngā Rawa: Ka tūhura te mokopuna i ngā āhuatanga o ngā papanga, pēnei i te kūtoro, i te pūmahana me te pūmau, ā, ka whakaarotia te pānga o ēnei ki te āheinga me te hoahoa. Ka whakamātauria, ka whakahāngaitia hoki ngā weu māori, ngā weu horihori me ngā weu tukurua, mā ngā tikanga pēnei i te raranga, i te tāwai, i te takawhītau, i te mātātuhi, me te whakaapa. Ka arohia ngā pānga o te tū weu ki te pai ōna mō ētahi mahi, me ngā pānga ki te taiao.

Ngā Tikanga Papanga: Ka ako te mokopuna i te whakaawe a ngā taputapu papanga me ngā tikanga waihanga i te hua ka puta. Ka torohia e ia ngā tikanga tūhono me ngā tikanga tukatuka e eke ai te kaha, te tāwariwari, me te pai o te āhua ki te titiro atu, ki te taumata tika. Ka whakaaro hoki ia ki te pānga o ngā taputapu me ngā tikanga ka kōwhiria ki te āheinga me te whakapuakanga o te hua.

Te Hunga Whai Pānga: Ka hoahoa te mokopuna i ngā hua papanga e whakaataria ai te kaupapa, te hiahia o te kaiwhakamahi me te horopaki. Ka whakaarotia te toitūtanga me te tauoranga, ā, ka whakaurua hoki ngā whakaaro me ngā tikanga ahurea. Ka whakapakari i ngā tikanga mahi e hāpaingia ngātahitia ai te āheinga, te whakapuakanga, me te tuakiri.

Ka mōhio te mokopuna:  

Ngā Rawa

• ka whai pānga te hanga o te kaka (hei tauira, te kaka ahopoto me te kaka ahoroa) ki te āhua o te papanga ina whāwhāria e te ringa, ki tāna mahi anō
• ka whai pānga te momo rawa ki te hāneanea, ki te tika o te mahi me te wātea (hei tauira, hei manaaki i te hunga he mate tairongo ōna)
• ka rerekē te papanga ka hua ake i te whakaapanga, i te whakahanumitanga me te tāwaitanga o ngā rawa.

Ngā Tikanga

• ka rerekē te āhua o te hua i ngā tautuhinga taputapu rerekē (hei tauira, te tuinga kōpekapeka me te tuinga tōtika)
• ko te tui whakaniko, te tui tāpiripiri (e tāpiria ai he āhua ka kutia mai i tētahi papanga ki te mata o tētahi atu), te whiri, te raranga, me te pūtiki ētahi tikanga whakarāwai.

Te Hunga Whai Pānga

• ko te roa e toiora ana tētahi hua, kei te āhua tonu o te waihangahia, o te whakamahia me te manaakitia ōna
• ka whakapaitia ngā hua mā te whakarerekē i ngā rawa, i ngā whakarākei, me te hanganga
• ko ētahi momo arotake e hāngai ana, ko ngā whakahokinga kōrero a ngā kaiwhakamahi, ko ngā whakamātautau i te pūmau, me te huritao i te whai tikanga o te hua
• mā te whakapapa o ngā rawa e noho taonga ai te hoahoa, taha ahurea, taha whaiaro.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

Ngā Rawa

• ki te tātari i te whanaungatanga i waenganui i ngā āhuatanga rawa, i ngā hiahia o ngā kaiwhakamahi, me te horopaki hoahoa. Hei tauira:
  • ka whakatairite i te tāniko kua mahia i te muka, ki te tāniko kua auahatia ki te pūrere tuitui. Ka tātarihia, ā, ka whakatairitea te tukanga.

Ngā Tikanga

• ki te hāpai i te maha atu o ngā taputapu me ngā tikanga hei tūhonohono, hei tārai, hei whakarāwai papanga.

Te Hunga Whai Pānga

• ki te hoahoa me te arotake i ngā hua papanga mō tētahi kaupapa whāiti. Ka whakaarotia te āhua, te āheinga, me ngā uara. Hei tauira:
  • ka mahi i tētahi huinga tākai hanawiti tukurau ko ngā tauira kei ngā papanga ka whakaatu i te tuakiri o te kura. Kātahi ka horoia, me te whakamātautau i te pūmau, i te pēhea kē rānei, i muri i te horoitanga.

Ka mōhio te mokopuna:  

Ngā Rawa

• ka whai pānga ngā kōrero tuku iho ki te tīpakohanga o ngā rawa me te whakamahinga hoki o ngā tohu
• mā te horopaki te tau o te papanga e whakatau (hei tauira, te huarere, te āhua o te whakamahinga, te momo kaupapa)
• ka rerekē te pai o te mahi a te papanga i ngā tukanga pēnei i te tāwai, i te takawhītau me te whakapapangarua
• ko te whakaaro nui ki te tauoranga o te papanga, ko te whai whakaaro ki te tukurua, ki te hangarua, me te pōpopo hoki o te papanga.

Ngā Tikanga

• ki te āta kōwhiria ngā taputapu tika, he iti ake te wā ka pau ki te whakaputa i te hua, ka nui ake hoki te kounga o te hua
• i ngā hanganga tuatini, tērā pea me whakaapa, me āta tārai, me hono huna rānei.

Te Hunga Whai Pānga

• kia rerekē te horopaki, me rerekē anō ngā whakatau taha hoahoa (hei tauira, ngā kaupapa ki te marae, ngā whakataetae kapa haka, te toi pūeru)
• ka pā ngā kōwhiringa rawa ki te whai tikanga, ki te āheinga me te para
• mā te whakahoki kōrero me te arotake e hāngai ake ai te hua ki tōna take.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

Ngā Rawa

• ki te whakahāngai i ōna mōhiotanga ki ngā āhuatanga o te papanga ki te hoahoa i ētahi hua e ea ai ngā hiahia taha āheinga, taha ahurea hoki
• ki te raweke i ngā hoahoatanga kia kaha ake ai te wairua kauawhi, kia māmā ake ai hoki te whakamahi
• ki te kōwhiri i ngā rawa e haumaru ana, e whakatutuki ana i te mahi e tika ana, e whai take ana hoki.

Ngā Tikanga

• ki te tīpako me te parahau i āna kōwhiringa taputapu mō ngā tūmahi papanga whāiti i runga i te āhua o te rawa, o te tikanga, me te hua kei te hiahiatia.

Te Hunga Whai Pānga

• ki te tīpako me te whakakotahi i ngā rawa, i ngā tikanga waihanga me ngā whakarākei ki te whakaea i ngā hiahia i tētahi horopaki whāiti, i tētahi kaupapa rānei. Hei tauira:
  • ka hoahoa i tētahi māhiti ua kia pēnei me te pākē nei te āhua, mō tētahi whakakitenga toi pūeru i te kura. Ka whakamahia ngā papanga hangarua me ngā tuitui whakarāwai
• ki te whakamahi i ngā whakahokinga kōrero me ngā whakamātautau ki te whakapakari i tētahi hua papanga kia whai take tonu.

Te Mōhiotanga

Te Hangarau Matihiko

Te Tuhiwaehere me te Whakaaro Hātepe: Ka hāpai te mokopuna i te tuhiwaehere hei taputapu hoahoa whai take i te tuatini o ngā mahi hoahoa whānui. Ka mārama haere ia he whakaata tā te tuhiwaehere i ngā kōwhiringa hoahoa me ngā uara ahurea. Ka whakamahia e ia hei whakaputa i ngā hua matihiko e arorau ana, e kauawhi ana, e whai take ana hoki.

Ngā Pūnaha Waihanga Atamai Hangahanga (GenAI) me ngā Pūnaha Matihiko: Ka tūhura te mokopuna i te āhua o te rere o ngā pūnaha AH me ērā he raraunga kē te kaitaki. Ka tūhura i te pānga o ngā raraunga me ngā mahi hoahoa a te tangata ki ngā whakatau, me ngā pānga o tēnei ki te porihanga. Ka torotoro i ngā hīraunga matatika me ngā hīraunga ahurea hoki, ka ako ki te whakamahi i te pūnaha waihanga atamai hangahanga hei taputapu tautoko i te tangata, kaua kē ia hei whakakapi i ngā whakaaro o te tangata.

Ka mōhio te mokopuna:  

Te Tuhiwaehere

• ko te taumahi he raupapa takahanga e taea ana te tiaki me te whakamahi anō
• ko tā te taurangi he rokiroki i ngā pārongo ka panoni (hei tauira, te ingoa o tētahi kaiwhakamahi, tētahi tapeke rānei), he rite ki te pouaka whai tapanga ka taea e te rorohiko te whakahou
• he raupapatanga tohutohu te hātepe, ko tāna, he whakatau take. Hei tauira:
  • ka huri te tae o ngā rama whakahaere motukā i runga i tā ngā paerongo rongo i ngā motukā
• e whai take ai te hoahoa, me tuhiwaehere e mārama ana, e arorau ana, ā, ko ōna takahanga e taea ana te toai.

Ngā Pūnaha Waihanga Atamai Hangahanga (GenAI)

• ko tā ētahi AH he whai i ngā ture pūmau kua tuhia e te tangata, kāore e whakaako i a ia anō; heoi anō, arā ētahi AH waihanga noa, ko ngā huaputa he kuputuhi, he ata, he ataata hoki, ka ako i ngā tauira raraunga mā te ako rorohiko
• ka whakamahi hātepe ngā pūnaha AH ki te whakarōpū, ki te matapae me te waihanga huaputa
• he wā tōna ka whākaha te AH i te rītaha mehemea e tōkeke-kore ana, e herea ana rānei te rahi o ngā raraunga kei te torohia.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

Te Tuhiwaehere

• ki te whakamahi i ngā taumahi me ngā taurangi ki te whakatakoto waehere mō ētahi kaupapa āhua nui nei. Hei tauira:
  • ka waihanga i tētahi mahere matihiko he wāhi pāwhiri ōna, ka whakaatu i ngā kōrero pepeha o tēnā mokopuna, o tēnā mokopuna i te akomanga, me te whai wāhi mai o ngā marae, o ngā hapū, me ngā iwi
  • ka whakamahi i tētahi taupānga waihanga kēmu utukore rānei, herekore rānei, ki te hākori i te kura, i tētahi wāhi rānei o te rohe i runga anō i tētahi kōrero tuku iho
• ki te whakamahere me te tuhi i tētahi hātepe (hei tauira, hei tohutao, hei taki rānei)
• ki te whakamārama i te take me te raupapatanga o ngā takahanga i te waehere kua tuhia e ia.

Te Atamai Hangahanga (AH)

• ki te arohaehae i te whakamahinga o te AH i te ao pāpāho, i te ao tauhokohoko, me ngā taputapu o ia rā (hei tauira, te waihanga ata me te tuku kōrero pāpāho)
• ki te tautohu i te pānga o te rereaunoa me te AH ki ngā kōwhiringa a te tangata. Hei tauira: 
  • ka waihanga i ētahi kīwhaiaro kaiwhakamahi me tētahi kohinga tūtohunga tuihono (hei tauira, ngā ataata, ngā whakatairanga). Kātahi ka tātari, ka tautohu hoki i ngā tauira hei whakaatu i tā te pūnaha whakaaweawe i ngā whakatau a te kaiwhakamahi. Ka whakatakotoria he whakaaro e kauawhi ake ai te pūnaha, e whānui ake ai hoki tana whakaatatanga.

Ka mōhio te mokopuna:  

Te Tuhiwaehere

• ka pai ake te waehere ina whakamātauria, ina whakapakaritia hoki
• ko tā te taurangi he pupuri i ngā pārongo ka panoni (hei tauira, te tapeke, te ora rānei o tētahi kaitākaro)
• ko tā te rārangi he rokiroki, he whakaraupapa hoki i ngā tūemi whai pānga kia pai ai tā te papatono whakamahi takitahi, tāna whakamahi tōpū rānei i aua tūemi
• ka tainekeneke tā te pūnaha urupare ki ngā tāurunga hurihuri
• he anga te takiwhā huānga (te nekeneke, te paki, te rerehua me te hangarau) ka whakataurite i te rere, i te pūrākau, i te aurongo me te āhua o tētahi kēmu
• me hāngai ngā nekeneke o te kēmu ki te pūrākau, me whakarite taki hoki e tōkeke ana, kua āta whai rānei kia tōkeke-kore, kia mau ai te kaitākaro i te pārekareka o te mahi.

Ngā Pūnaha Waihanga Atamai Hangahanga (GenAI)

• ko ngā raraunga whakangungu, ngā hātepe rorohiko me ngā koromeke whakahoki kōrero e whakatau ana i ngā whanonga me te horopū o te AH
• mā ngā koromeke whakahoki kōrero (ngā akoranga amio kati) e urutau ai te AH i runga i tā te tangata urupare ki ōna huaputa. Hei tauira:
  • mehemea ka whakaaetia, ka whakatikahia rānei e te tangata te kōrero a AH, ka ako a AH, kātahi ka pai ake ana urupare ā muri ake (tirohia te whakaurunga o tēnei whakaaro kei ngā kōrero i Te Tau 4).

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

Te Tuhiwaehere

• ki te arotake me te whakapakari i te waehere e mārama ake ai, e tika ake ai, e hāngai ake ai ki ngā hiahia o te kaiwhakamahi
• ki te whakamahi taurangi i roto i tētahi kaupapa
• ki te huri i ngā mahi a te papatono i runga i ngā tāurunga
• ki te whakataurite i te nekeneke, i te aurongo me te āhua o tētahi kēmu ki ngā nekeneke o te kēmu. Hei tauira:
  • te waihanga i tētahi kēmu Kōwhiria-Tāu-Ake-Mātātoa ki ngā taurangi pūrākau (pēnei i te hauora, i te rārangi tūemi rānei), ki ngā here (pēnei i te if/then/else, i te arorau peka rānei), ki ngā taumahi hoki mō ia kāpeka, mō ia upoko rānei
  • ka whakamahi i tētahi taputapu hōtuhi reo māmā nei, me tētahi pūkaha pūmanawa kēmu, hei auaha i tētahi kēmu kuputuhi, he wāhanga ataata hoki pea ōna (hei tauira, ngā pakimaero ataata)
  • te hoahoa me te waihanga, ki ētahi taputapu utukore, i te tauira whakamātau o tētahi kēmu (he kēmu matihiko, he kēmu ōkiko rānei), e whakamahi ana i ngā nekeneke taurite me te pūrākau. Ka tukua kia whakamātauria e ētahi kaitākaro, kātahi ka panonitia i runga i ngā whakahokinga kōrero.

Te Atamai Hangahanga

• ki te hoahoa i tētahi whakamātautau māmā mō tētahi ariā i takea mai i te AH. Hei tauira:
  • ka whakamātautauhia ngā taputapu AH e rua, mā te tuku i te tohuāki, i te pātai kotahi rānei ki ngā mea e rua. Ka whakatairitea ngā huaputa, ā, ka tautohua ngā rerekētanga. Ka arotakehia kia kitea ko tēhea te whakautu ka tika ake, ko tēhea ka hāngai ake ki te ahurea, ko tēhea ka whai take ake ki tētahi kaupapa whāiti
  • ka ohia manomanotia tētahi kaupapa e ngā mokopuna, kātahi ka whakamahi i ētahi taputapu AH rerekē, me te tuku i te tohuāki kotahi, e riro ai mā AH e ohia manomano taua kaupapa. Ka whakatairitea ngā hua
  • Ka tukuna ki ngā mokopuna tētahi kaupapa, ētahi kaupapa huhua rānei hei tātari, hei whakarōpū rānei mā rātou. Ka tukuna hoki aua ariā hei tātari, hei whakarōpū mā AH. Mā ngā mokopuna e arohaehae, e hihira, e arotake hoki ngā hua.

Te Mōhiotanga

Te Tāhiko me te Hanga

Te Tāhiko: Ka hoahoa, ka whakapakari hoki te mokopuna i ngā pūnaha kei reira ngā wāhanga, ngā iahiko me ngā waehere e mahi tahi ana. Ka torotoro ia i te rere o te pūngao, i ngā paerongo me ngā pūtahuri pūngao, me te arorau pūmanaiti, ki te hanga i ngā hua aunoa e whai hua ana. He wāhanga te iahiko nō tētahi pūnaha nui ake e whai wāhi ai ngā tāurunga, ngā tukanga, me ngā huaputa. Ka tāraia aua pūnaha i runga i ngā whakahokinga kōrero, ka arahina hoki ki ngā tikanga me ngā kaupapa.

Te Hanga: Ka mōhio te mokopuna ki te hoahoa anga e wahaina ai tētahi utanga, e ātetehia ai te tōpana, e whai hanga ai hoki tētahi mea. Ka mātai te mokopuna i ngā hanga māori me ngā hanga nā te tangata tonu i mahi, pēnei i te whare raupō me te wharenui, tae atu ki ngā whare pāpātanga-kore, ki ngā arawhiti, ki ngā pūrere me ngā rauropi.

Te Tukatuka: Ka mārama te mokopuna mā te whai i tētahi raupapatanga takahanga kua whakaritea, ka panonihia te rawa, e puta ai tētahi hua ka whai take. Ka torotoro ia i ngā mahi tārai, i te tūhonohono, i te whakahiato hoki, mā te whakamahi i ngā taputapu tika me te whai i ngā huarahi tika; mā te whakamahere me te whakapakari hoki i ngā tukanga, me te āta kite anō i ngā pāpātanga o ia takahanga o te hātepe. Mā ngā tikanga tuku iho, pērā i ērā e hangaia ai he waka hourua, e whakatauira mai te pānga o te mōhiotanga tuku iho ki te tukanga hangarau. 

Ka mōhio te mokopuna:  

Te Tāhiko

• ka whakamahi ngā pūnaha aunoa i te arorau, i te whakatina me te whakahokinga kōrero, mā roto mai i ngā koromeke pūhanga, i ngā koromeke paerongo rānei
• ka pā ngā kōwhiringa hoahoa, pēnei i te takiwā, i te āheinga matua, me ngā here whakamahi, ki te pai o te mahi
• ka ārahi ngā tikanga Māori i ngā mahi hoahoa me ngā mahi whakapakari, hei whakaū i ngā āhuatanga o te kauawhi, o te matatika me te toitū i roto i ngā mahi
• e tika ana kia kitea ngā uara kaupapa Māori i roto i ngā mahi hoahoa hangarau, pēnei i te kaitiakitanga, i te tapu me te noa, i te haumaru me te wairuatanga.

Te Hanga

• me pare ngā hanga i ngā tōpana huhua, pēnei i te tōpana renarena (te kukume kia roa), i te tōpana pēhi (te pana kia poto), i te tōpana kōiriiri (te takahuri) me te tōpana whakarara (te tāneke)
• ko te ara pīkau utanga te mea ka whakatau i te rere o te taumaha me te pēhanga puta noa i tētahi hanga
• i ngā mahi hoahoa, ka mātāmua te noho o te toitū me te haumaru, otirā, me te manaaki anō i ngā hiahia o ngā kaiwhakamahi me te whai take o te hanga.

Te Tukatuka

• e tau ana te rākau ngohe mō ngā mahi tukatuka tōmua, ka mutu, ka pai hoki te whakamaene me te kiripoki i te rākau ngohe
• he take tō tēnā tāmau, tō tēnā tāmau (hei tauira, te nēra, te tīwiri, te aho, te taupua)
• ka pai ake te pūmau, ka haumaru ake te hua i ngā pani whakamaru (hei tauira, ngā momo hinu, ngā wānihi pūwai)
• ka pā te kōwhiringa taputapu ki te tika me te tere oti mai o te mahi (hei tauira, te tīwiri tika, te kowani rānei o te pepa whakamaene).

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

Te Tāhiko

• ki te hoahoa pūnaha aunoa e māmā ana me te waihanga tauira whakamātau i ērā pūnaha; ki te whakaaro ki te puna pūngao, ki ngā whakahokinga kōrero, me te haumaru. Hei tauira:
  • he paerongo manuhiri
  • he pūoho hei tohu kua hora ngā kai i te wharekai
• ki te hoahoa pūnaha e whakamahi ana i ēnei momo mea e whai ake nei hei tauira:
  • he pūnaha koromeke whakahoki kōrero: he whakaū mahana ka weto i te wā ka eke ki te mahana kua tohua
  • he koromeke kōpana autōhiko: ka tae mai ana te motukā, ka huri te tae o te rama, ā, ka tatauria ngā waehīkoi
  • he pūnaha koromeke pūhanga: te poirewa whakahaere i te rere o te wai i te kurawai
• ki te whakamahi mōhiotanga ki te tautohu i tētahi kaupapa, me te whakapakari ake i runga i ngā kōrero a te whānau. Hei tauira:
  • he tokotoko ka tuku matohi ina hinga te kaumātua nōna te tokotoko, ina ngaro rānei i a ia te tokotoko
  • he taupānga kua hono ki ngā paerongo kei tētahi māra hapori, ka whiwhi matohi mehemea ka urutomohia te māra e te konihi.

Te Hanga

• ki te hoahoa i ngā hanga ka whakaea i ngā hiahia āheinga whāiti, me te whakaaro ki te ngau a tēnā tōpana, a tēnā tōpana ki te hanga
• ki te whakapakari i ngā hanga, i ngā hono me ngā rawa, mā te whakamātau me te whakahou, me te tipu hoki o tana mārama me tana whai whakaaro ki te whāomotanga me te tiaki taiao
• ki te whakamahi i te rautaki tānga ā-tirohanga, i te rautaki huahua ahunga rānei ki te whakatakoto whakaaro
• ki te whakamahi i ngā tauira ahu-toru (matihiko mai, ōkiko mai) ki te whakamātau i te pai o te mahi me ngā āhuatanga rerehua.

Te Tukatuka

• ki te whakaharatau i ngā kaupae waihanga i te hua māmā i te rākau, i ngā momo rawa hoki, pēnei i te papa kōrero, i te whakatūnga māmā, i te tūemi whakatauira. Hei tauira:
  • ka whakamātau, ka whakamahi ā-rōpū iti i ngā rawa rerekē, ka arotake ai ko tēhea te rawa tau katoa
• ki te āta whakatau i ngā taputapu, i ngā tāmau, i ngā pani whakamaru māmā hoki me whakamahi.

Ka mōhio te mokopuna:  

Te Tāhiko

• ko ngā tāurunga, ngā tukanga, me ngā huaputa ngā wāhanga matua o tētahi pūnaha ka tauwhitiwhiti tahi:
  • te puna hiko (hei tauira, te pūkaha, te hiko matua, te papa hiko kōmaru)
  • te kakawe hiko (hei tauira, te waea, te ara papa iahiko rānei)
  • te kawenga (hei tauira, te whakakā i te pūrama, te whakarere i te pūkaha, te whakahiko rānei i te tukuoro)
  • te whakatina — te pana, te paerongo rānei ka whakakā, ka whakaweto hoki, ka panoni rānei i te rere o te pūnaha
  • te whakahaumaru (hei tauira, te katiara)
• me tūhonohono te āhua o te hoahoa o ngā pūnaha he maha ngā tāurunga me ngā huaputa, e kōtuituia ai ngā hanga pēnei i te puna hiko, i te kakawe hiko, i te kawenga, i te whakatina me te whakahaumaru. Hei tauira:
  • te pūnaha i tētahi whare huihui i te kura kei reira ngā paerongo ka rongo i te pāmahana, i te CO₂, me te nui o te tāngata, e whakahaere tahitia ai te whakamahana, te noho hauhau me te tūrama
• ko tā te whakamātautau he whakaū i tā te pūnaha whakaea i ngā hiahia o te kaiwhakamahi me ngā paearu haumaru hoki.

Te Hanga

• he mea tino nui kia kaha ngā hono me ngā tauteka, kia ātetehia ai te nekeneke, kia pūmau anō hoki te hanga (hei tauira, ko te mīmiro tētahi tikanga whakakaha i whakamahia e te Māori i mua i te taenga mai o tauiwi)
• ka pā ngā āhuatanga ake o ngā rawa, pēnei i te kūtorotoro, i te mārōrō me te ātete waikaueretanga, ki te pai me te tika o te mahi a te rawa
• ka whakataurite tahi ngā hanga whāomo i te kaha, i te whakamahinga o te rawa me te pānga ki te taiao.

Te Tukatuka

• ko ētahi āhuatanga o te mahi toitū, ko te tukurau rawa, ko te kōwhiri whakapaipai tāoke-kore me te whakaiti para
• e tika ana kia whai ngā tukanga i tētahi raupapatanga mārama tonu: te whakamahere, te tārai, te tūhonohono, te whakapaipai, te arotake
• me mātua whai ngā tikanga haumaru i ngā wā e whakamahia ai te taputapu pēnei i te tīwiri, i te kani, me te kāpia
• ko te hua e kounga ana, he nahanaha, he whai take, he haumaru, e kitea atu ana hoki i aronuitia ngā taipitopito e tika ana i te wā o te tukatuka.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

Te Tāhiko

• ki te waihanga me te whakapakari i tētahi pūnaha tuatini (hei tauira, he pūrere whakawairākau ka aunoa te huri)
• ki te whakamahi i te arorau ā-kaupapa ki te parahau i ngā kōwhiringa hoahoa. Hei tauira:
  • te whiriwhiri i ngā rawa ka pūmau, nō te rohe pātata anō, ki te whakaiti i ngā pānga ki te taiao (arā, ko te kaitiakitanga te kaupapa matua i konei)
  • te hoahoa i tētahi pūnaha ka tika tana urupare ki ngā here tāuru pēnei i te haumākū me te pāmahana
  • te whakamahere i te takotoranga hei whakaū i te haumaru me te whai take o te whakahaere i te whānau, i te hapori rānei.

Te Hanga

• ki te tautohu i ngā hono kaha me ngā huarahi whakatū tauteka ka ātete i te neke, kia ū ai te kaha o te hanga. Ka pai tā te mokopuna whai i ngā tikanga mahi tūturu a te Māori, pēnei i te mīmiro, me ētahi tikanga o te takiwā ake e tū rā te kura
• ki te whakaahua i te awenga o ngā āhuatanga ake o ngā rawa ki te pai o te mahi a tētahi hanga
• ki te arotake i ngā hanga mō te taha ki te pai o te whakamahinga rawa, mō te kaha, me te pānga ki te taiao.

Te Tukatuka

• ki te whakahaere me te whakapakari i te tukatukahanga o ngā hua kua hangaia ki te rākau, i te kirihou hoki; ka hāpai i ngā taputapu e hāngai ake ana ki te mahi, ka ū anō hoki ki ngā raupapa rangaranga
• ki te kawe, kia tairite nei, i ngā hihiratanga i te kounga, ā, ki te kōwhiri hoki i ngā whakapaipai, i ngā whakamaheni, me ngā kiripoki i runga i te mōhio, me te aro nui anō ki te haumaru me te toitū.