Te Mōhiotanga

Te Kai me te Rongoā

Ngā Whakaurunga: Ka tūhura te mokopuna i te wāhi ki te kai me te rongoā i roto i te taioranga, i ngā āheinga, i te ahurea me te taiao. Ka ako i ngā ara e kimihia ai, e whakatipuria ai, e kohia ai, e rokirokitia ai ngā kai, me te tūhono i ngā kōwhiringa ki te whakapapa, ki te waiora me te toitūtanga.

Te Haumaru: Ka haumaru te whakarite me te tukatuka a te mokopuna i te kai me te rongoā, ki ngā taputapu me ngā tikanga e hāngai ana. Mā te whai i ngā tikanga Māori, ka whakamaua te toitūtanga me te matatika ki te kimihanga, ki te whakaritenga me te tākainga o te kai me te rongoā, e whakaūngia ai te mana ahurea me te waiora kiritōpū.

Te Hunga Whai Pānga: Ka hoahoa te mokopuna i ngā hua kai me ngā hua rongoā ka whakaea i ngā hiahia o te kaiwhakamahi, o te whānau, o te hapori hoki. Ka whakamahere, ka whakamātautau, ka whakapakari hoki, mā roto mai i ngā pūnaha ahurea me ngā pūnaha hauropi (hei tauira, te māra kai, te whakanao, te whakaratonga), me te whakataurite hoki i te hanga, i te āheinga me te aronga, ki te whakatairanga i te waioratanga, i te rangatiratanga o te kai, me te manaakitanga.

Ka mōhio te mokopuna:  

Ngā Whakaurunga

• ka pai ake te kohi, te kai rānei i ētahi kai i tēnā kaupeka, i tēnā kaupeka o te tau. Ka mōhio hoki ia ki ngā pānga o te wāhi kei reira te kai e whakatipuria ana, me te manaakitia hoki o te tipu, ki te tāwara me te pai o te kai
• kei ngā whakapapa ngā kōrero e pā ana ki te takenga mai o ngā kai
• ka rerekē te tāwara, te taioranga me te kano o te kai i ngā whakaurunga, ka mutu, mā ngā whakakapinga kai māmā nei e tautoko te ora, e whakaata rānei ngā uara o te tangata (hei tauira, te miraka-kore, te kaiota).

Te Haumaru

• ko ngā tikanga Māori ka ārahi i ngā mahi whakarite kai
• me mātua karo te tāhawa whitiwhiti. Hei tauira:
  • me noho wehe te kiko mata me te huawhenua
  • me papa tapahi motuhake mō tēnā momo kai, mō tēnā momo kai
  • me āta horoi ngā māripi
• ki te kōwhiri i te taputapu e tika ana mō te mahi (hei tauira, te kapu ine, te koko ine, te pūrere ine-taumaha rānei kia tika te inenga).

Te Hunga Whai Pānga

• mā te kohi whakahokinga kōrero e pai ai tana whakapai ake i ngā hua. Ka mōhio hoki ia me hāngai te āhua o te whakarato ki ngā hiahia o te kaiwhakamahi me te horopaki (hei tauira, he tangihanga, he pouaka kai)
• mā te whai i ngā mātauranga o te maramataka e whai hua ai ngā mahi whakarite i te māra kia pai ai te tipu o ngā kai.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

Ngā Whakaurunga

• ki te whakaatu i te wāhi ki te takenga mai o te kai, te kaupeka o te tau me te whakapapa e whakaawetia ai te taioranga, te tāwara, me te whai tikanga, taha ahurea nei, o te kai.

Te Haumaru

• ki te tīpako i ngā taputapu me ngā tikanga tukatuka māmā e tika ana mō te mahi
• ki te whakamahi i ngā tikanga toitū i ngā mahi whakarite i te kai me te rongoā.

Te Hunga Whai Pānga

• ki te hoahoa i tētahi kai māmā, i tētahi rongoā māmā rānei ka whakaahua i ngā hiahia o tētahi o ōna hoa, o tētahi rānei o tōna whānau.

Ka mōhio te mokopuna:  

Ngā Whakaurunga

• he rerekē te wāhi ki ngā kai tikitū me ngā kai tukatuka. Hei tauira:
  • ka pai te kai rokiroki hei koha, hei putunga ka toroa i te wā o te raru, me he kai rānei o kaupeka kē e mātua hiahiatia ana, kia kore ai rānei te kai e moumou noa
• ka rerekē te hua ina tukuna tēnā me tēnā momo kai kia ngaua e te wera, e te mātao, ina whakaranua rānei
• ko ngā tohu o te maramataka, o ngā kaupeka hoki ka ārahi i ngā mahi whakatipu me te kohikohi kai. Ka mōhio hoki te mokopuna, ko tōna tikanga, ka whakaahua ngā whakaurunga ka tīpakohia i te whai whakaarotanga ki ngā kōwhiringa kai, ngā mahi matatika me ngā ariā ahurea.

Te Haumaru

• he rerekē ngā tikanga whakarite me ngā taputapu e hāngai ana ki tēnā, ki tēnā momo kai, momo rongoā anō hoki (hei tauira, ngā papa tapahi, ngā mahi haumaru ina whakamahia te umu, te rokiroki).

Te Hunga Whai Pānga

• he tikanga ā ngā whānau me ngā hapori mō te wāhi ki ā rātou kai, me te kai tahi, ā, tērā ka whakahāngaitia ngā tohutao ki te nui o te rōpū, ki ngā hiahia rānei o te rōpū
• ka pā ngā maramataka, ngā hurihanga whakatipu me te wātea o ngā kai ki ngā kōwhiringa taka kai, tohutao anō hoki.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

Ngā Whakaurunga

• ki te whakatairite i ngā puna kai, ā, ki te whakauru i a ia ki ngā mahi whakatipu, hauhake, kohi kai anō hoki i te taiao mō tētahi kaupapa whāiti, mā tētahi kaiwhakamahi rānei.

Te Haumaru

• ki te whakarite i te kai me te rongoā ki ngā taputapu e tika ana, me te ū anō ki ngā tikanga e haumaru ai te mahi, e iti anō ai te para
• ki te whai wāhi ki te whakatipu kai, ki te hauhake rānei, me te aro nui anō ki te toitūtanga.

Te Hunga Whai Pānga

• ki te whakamahere, ki te whakamātautau hoki i ētahi kai mā tētahi rōpū iti. Ka whakaatu hoki i tana aro ki ngā whakahokinga kōrero, ā, ka whai wāhi hoki ngā mahi whakatō kai, hauhake kai i te kaupeka tika.

Ka mōhio te mokopuna:  

Ngā Whakaurunga

• ka rerekē te tāwara, te kano me te taioranga o te kai i ngā mahi tukatuka
• arā ētahi kai me āta whakarite, kia haumaru ai (hei tauira, te rongoā, te pūhā, te wātakirihi)
• he kawenga anō tā tēnā whakaurunga, tā tēnā whakaurunga (hei tauira, hei whakakukū, hei whakahanumi, hei tuku tāwara, hei whakaora), ka mutu, e whakatinana ana pea ētahi kawenga i te āhuatanga ahurea.

Te Haumaru

• mā ngā tikanga e ārahi te whakaritenga me te whakamahinga o te kai me te rongoā
• mā ngā tikanga rokiroki kai, pēnei i te moī, i te whakapounamu, me te whakamara, ka roa ake te kai me te rongoā e pai ana, otirā, ka rerekē anō hoki ngā āhuatanga o te kai me te rongoā ki te whāia ēnei huarahi
• kei te horopaki anō te tikanga mō ngā taputapu ka whakamahia (hei tauira, te whānau, te kura, te marae)
• kei ngā tapanga ngā kōrero mō te takenga mai o te kai me ngā ara whiupara
• ko tā te whakatipu kai me te kohi kai i te taiao, he āta tautoko i te manawaroa me te oranga tonutanga, me te manaakitia hoki o te taiao.

Te Hunga Whai Pānga

• e tika ana kia whai wāhi mai te whakatō ā-āpiti me ngā tikanga hauhake ki ngā mahi whakamahere hoahoa
• ko tā te hoahoa kai, he whakataurite, he hāpai tahi i te tāwara, te waiora me te āheinga o te hua
• mō te taha ki te whakaatu me te hora i te kai, ka whakaarotia te tae, te takotoranga, te tākai me te āhua o te whakarato.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

Ngā Whakaurunga

• ki te tūhura i te āhua o ngā whakaurunga i te wā e tukatukahia ana, me te arotake i ngā āhuatanga taioranga, ahurea, taha āheinga hoki.

Te Haumaru

• i tōna māia ki te akuaku, ki te tīpako taputapu me te tukatuka kai i runga i te haumaru
• ki te hāpai i ngā ritenga toitū pēnei i te mahi wairākau me te whakamahi i ngā kai i ahu mai i ngā wāhi hāpai i te matatika.

Te Hunga Whai Pānga

• ki te whakahaere i tētahi kaupapa kai, kaupapa rongoā, kia iti nei, me te aro ki te takenga o ngā whakaurunga, ngā whakahokinga kōrero a ngā kaiwhakamahi, me te toitūtanga. Hei tauira:
  • ka whakarite te akomanga i tētahi toa kai tunu, toa rongoā rānei mō te kaupapa Fiafia a te kura.

Te Mōhiotanga

Te Papanga

Ko Huruteārangi te māreikura o ngā hau. Nā rātou ko ana tamāhine e whā te kupenga i raranga i mau ai a Ranginui. I whai take te kaha o taua kupenga ki te hopu i a Ranginui, ā, e rangona tonutia ana ōna painga i ēnei rā. Ko Hinerauwhārangi te tamāhine a Hinetītama; he ringa raranga anō hoki ia i ngā tini rau.

Ngā Rawa: Ka tūhura te mokopuna i ngā āhuatanga o ngā papanga, pēnei i te kūtoro, i te pūmahana me te pūmau, ā, ka whakaarotia te pānga o ēnei ki te āheinga me te hoahoa. Ka whakamātauria, ka whakahāngaitia hoki ngā weu māori, ngā weu horihori me ngā weu tukurua, mā ngā tikanga pēnei i te raranga, i te tāwai, i te takawhītau, i te mātātuhi, me te whakaapa. Ka arohia ngā pānga o te tū weu ki te pai ōna mō ētahi mahi, me ngā pānga ki te taiao.

Ngā Tikanga Papanga: Ka ako te mokopuna i te whakaawe a ngā taputapu papanga me ngā tikanga waihanga i te hua ka puta. Ka torohia e ia ngā tikanga tūhono me ngā tikanga tukatuka e eke ai te kaha, te tāwariwari, me te pai o te āhua ki te titiro atu, ki te taumata tika. Ka whakaaro hoki ia ki te pānga o ngā taputapu me ngā tikanga ka kōwhiria ki te āheinga me te whakapuakanga o te hua.

Te Hunga Whai Pānga: Ka hoahoa te mokopuna i ngā hua papanga e whakaataria ai te kaupapa, te hiahia o te kaiwhakamahi me te horopaki. Ka whakaarotia te toitūtanga me te tauoranga, ā, ka whakaurua hoki ngā whakaaro me ngā tikanga ahurea. Ka whakapakari i ngā tikanga mahi e hāpaingia ngātahitia ai te āheinga, te whakapuakanga, me te tuakiri.

Ka mōhio te mokopuna: 

Ngā Rawa

• he rerekē tā tēnā papanga, tā tēnā papanga tauhohe ki ngā tū whakamahinga (hei tauira, tērā pea ka kauriki, ka tāwekoweko rānei te papahune, te papamuka me te tāngari; ka makoha ngā papanga whatuwhatu; ka tīhaea te raumata; ka pūnguru te kirikau)
• ko tā ngā papanga hanumi he whakakotahi i ētahi āhuatanga (hei tauira, te kaha me te ngohe)
• he āhuatanga ō ngā papanga Māori e tika ana mō ngā kaupapa e whakamahia ai (hei tauira, ko te muka mō tōna kaha, tōna pīngore me tōna whakamaru; ko te aute mō ngā rā, ngā pēke me ngā kānawehi)
• he mea nui te whakaaro ki te kaupeka me te taiao. Ka pai ngā papanga māmā (hei tauira, te papahune, te raumata) i te wā o te mahana, o te korikori rānei. Engari anō ngā papanga taumaha, whai kiripoki rānei, ka pai kē ērā i te wā e māeke ana, e pupuhi ana te hau, e heke ana rānei te ua.

Ngā Tikanga

• ka kounga ake te hanga o te hua ina e tairite ana ngā tuinga me ngā tikanga tapahi
• ka tika ake, ka haumaru ake hoki ngā mahi i ngā taputapu pēnei i te hūhimati, i te wete tuinga me te pine
• ka whāia te tikanga tūhonohono e tika ana i runga i ngā whanonga a te papanga me te taumaha ka pīkauria (hei tauira, te kūtorotoro me te mārōrō; te piripiri, te taura here, te tēpara, te whakapiri wera rānei mō te papanga mātotoru, te papanga rānei kāore i takea mai i te ao Māori tūturu, pēnei i te tāpōrena, i te papawhatu, i te kirihou me te taura horihori)
• ko tā te hanga tauira whakamātau he tautoko i te whakamātautautia o te hāneanea me te tau, i mua i te otinga o te hua. Hei tauira:
  • ka whakamahia tētahi rawa māmā te utu, pēnei i te pepa, ki te mahi i tētahi tauira o te ariā.

Te Hunga Whai Pānga

• he mea nui ngā huānga ahurea pēnei i ngā waitohu (ngā tauira whakarāwai) me ngā rawa ahurea, hei whakaaroaro mā ngā kaihoahoa
• mā te whakamātautau me te whakahoki kōrero a te kaiwhakamahi e pakari ake ai te hua. Ka whai wāhi ko te āhua o te whakamau, o te pupuri, o te whakamahi rānei i te hua
• ko te whakamahi i ngā rawa noho taitata me ngā rawa taumanu ētahi tikanga hāpai i te toitūtanga (hei tauira, he taura, he papapūputu, he tapahanga papanga).

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

Ngā Rawa

• ki te tūhura i ngā whanonga a te papanga ina whakamahia, me te tīpako i ngā rawa e hāngai ana ki te kaupapa. Hei tauira:
  • te hauhake harakeke hei rawa raranga
  • te whakarite aho mō te tāniko, whenu rānei mō te raranga kete
• ki te whakamārama i te whakamahinga o ētahi rawa ki te whakapuaki i te tuakiri ahurea.

Ngā Tikanga

• ki te whakamahi i ngā taputapu e tika ana (hei tauira, te ngira) ki te whakatutuki i ētahi tūmahi papanga kia whai take, kia tika
• ki te whakamahi i te maha atu o ngā tikanga tūhonohono (hei tauira, te tui rangitahi, te pūtiki, te tauhere, te tuitui) me ngā taputapu e tika ana ki te waihanga hua papanga.

Te Hunga Whai Pānga

• ki te hoahoa i tētahi papanga kia hāngai ki tētahi kaiwhakamahi me tētahi horopaki e mōhio kētia ana, kua whakaarotia hoki te hāneanea, te āheinga me te whai tikanga. Hei tauira:
• ka rangahaua ngā tae me ngā tauira tāniko o tētahi iwi ki te whakatutuki i te hiahia o te kaiwhakamahi ki te whakaahua i tōna iwi (hei tauira, te whakamahi i ngā tae o te wai hei whakaahua i ngā iwi o te takutai, me ngā tae o te whenua hei whakaahua i ngā iwi o tuawhenua.

Ka mōhio te mokopuna: 

Ngā Rawa

• ka whakamātauria ngā momo papanga kia kitea ai ngā āhuatanga pēnei i te kaha, i te kūtoro me te kaha ki te miti i ngā momo wai, mā te kukume me te whakatotoro, mā te āta tirotiro rānei i ngā maurua
• he rerekē ngā āhuatanga o te papanga hangahou i ōna āhuatanga taketake (hei tauira, te tui kōpure, te papanga kua tāwaitia anō)
• ko te kōwhiri i ngā rawa pūmau me ngā rawa taimāmā, te whakaiti para me te whakaaro ki te tauoranga o ngā rawa ētahi āhuatanga o te toitūtanga
• e āta hono ana ngā rawa ka kōwhiria ki te pai o te mahi ka tutuki i te taonga ka oti mai, me te take i hangaia ai.

Ngā Tikanga

• me tika ngā taputapu mō te papanga kei te whakamahia (hei tauira, he papanga mātotoru rānei, he papanga angiangi rānei) ka mutu, me tika te tiaki i aua taputapu kia tika tonu ai te mahi, kia haumaru tonu ai te whakamahi
• ko tā te mīhini tuitui he whakaputa i ngā hua e tairite ana te kounga o tēnā, o tēnā, ā, ko tā te tuitui ā-ringa he whakaatu i ngā tikanga ringarehe
• ka whakaawe te renarena, te momo tui, me te tuhere maurua i te kaha, te pīngore me te āhua o ngā hua.

Te Hunga Whai Pānga

• ko tā ngā tauira, ngā tohu me ngā hanga he whakapuaki i te ariā, i te noho huānga rānei (hei tauira, te rangatohe Paraikete Whero, te whakaaranga ake o te aute, arā, te tapa a te iwi Māori)
• ko tā ngā huānga hoahoa pēnei i te tāniko, i te tae rānei, he whakaata i te kaiwhakamahi me te horopaki
• ko tā te mahere hoahoa he tautuhi i te take, te kaiwhakamahi me ngā paearu o te angitu.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

Ngā Rawa

• ki te whakamātau me te tīpako i ngā papanga e tutuki ai ngā hiahia whāiti (hei tauira, kia pūmau, kia pīngore)
• ki te whakarite mahere e riro mai ai i a ia ngā papanga whai take, hāngai pai ki te mahi, e aro ana hoki ki te toitūtanga, i a ia e whakarite ana i ngā tohu mō ētahi kākahu tīma, kākahu kura, kākahu kapa haka, kākahu haerenga rānei, i tētahi kaupapa kohi pūtea rānei mō te kura. Hei tauira:
  • te kimi rawa, te hoko poraka rānei i ngā toa oruoru, te kimi rawa hangarua rānei
• ki te whakamātau i ngā rawa i roto i ngā ritenga o te ao tūturu
• ki te tīpako me te tārai rawa e tika ai te mahi a te taonga ka waihangatia mai
• ki te tīpako i ngā taputapu e tika ana mō ngā hua papanga me te whakamātau tōmua i tōna kaha, i tōna tau
• ki te whakahaere tika me te aro nui ki te haumaru i a ia e whakamahi ana i ngā taputapu ringa, me ngā pūrere hoki.

Te Hunga Whai Pānga

• ki te whakatinana i tētahi mahere hoahoa mā te whakamahere, te waihanga me te whakapai ake i tētahi hua papanga i runga i ngā whakahokinga kōrero. Hei tauira:
  • te waihanga paraikete mō te pēpi, mō te tamariki, me te whakapai ake i muri i te arotake a ngā hoapā.

Ka mōhio te mokopuna: 

Ngā Rawa

• ka pā ngā āhuatanga o te papanga ki te āheinga (e.g. te ārai, te pītongatonga me te pīngore), ā, ki te whiriwhiria ngā rawa e tika ana, ka nui ake te whai hua o te mea ka oti mai, ka iti ake hoki te para
• ka aro te toitūtanga ki te roanga atu o te tauoranga o te papanga (te whakaputa, te whakamahi, me te tuku hei para)
• he nui te uaratia o te harakeke i tōna kaha, tōna pīngore me tōna hiranga ki te iwi.

Ngā Tikanga

• ka waihangatia ngā papanga whai anga, whai tauira rānei, ki te anga whatu papanga, te mīhini tuitui, te tui ā-ringa, te raranga rānei
• ka uru mai ki ngā mahi whakamātautau ko te hāneanea, te pīngore, tae atu ki te kounga o ngā maurua, ngā papanga me ngā āhuatanga whakarāwai (hei tauira, te tui tāpiripiri).

Te Hunga Whai Pānga

• ka whai wāhi ngā tikanga Māori me te whakapapa ki te āhua o te hoahoa, te whakamaunga, te whakamahinga rānei o tētahi hua
• ko tā ngā tauira he whakamātautau ariā i mua i te tahuri ki te hanga tūturu i te hua (hei tauira, te whakamahi i ngā tauira pepa kia tika ai te rahi o ia wāhanga, te tāwai tapahanga ki te whakamātau i ngā tae)
• ko tā te hoahoa toitū, he whakataurite, he hāpai tahi i ngā whāinga rerehua me ngā kōwhiringa mō te taiao.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

Ngā Rawa

• ki te whakamārama i te pānga o ngā kōwhiringa rawa ki te angitu o te hua, tae atu ki te toitūtanga taha pāpori, taha ahurea, taha taiao
• ki te whakamātau i ngā rawa i roto i ngā ritenga o te ao tūturu
• ki te tīpako me te tārai rawa e tika ai te mahi o te mea ka oti mai.

Ngā Tikanga

• ki te whakamahi i ngā taputapu pēnei i te mīhini tuitui me te anga whatu ki te auaha me te whakapai ake i ngā hua papanga.

Te Hunga Whai Pānga

• ki te whakamahi i ngā tukanga hoahoa me te whakaaro ki te tuakiri o te kaiwhakamahi, ki te pānga hoki o te rawa. Hei tauira:
  • ka hangaia he tauira o te tīpare ki te papa kariko, ki te whakamātau mehemea ka awhe tika i te māhunga, i mua i te waihanga i te hua whakamutunga ki te papanga toitū.

Te Mōhiotanga

 Te Hangarau Matihiko

Te Tuhiwaehere me te Whakaaro Hātepe: Ka hāpai te mokopuna i te tuhiwaehere hei taputapu hoahoa whai take i te tuatini o ngā mahi hoahoa whānui. Ka mārama haere ia he whakaata tā te tuhiwaehere i ngā kōwhiringa hoahoa me ngā uara ahurea. Ka whakamahia e ia hei whakaputa i ngā hua matihiko e arorau ana, e kauawhi ana, e whai take ana hoki.

Ngā Pūnaha Waihanga Atamai Hangahanga (GenAI) me ngā Pūnaha Matihiko: Ka tūhura te mokopuna i te āhua o te rere o ngā pūnaha AH me ērā he raraunga kē te kaitaki. Ka tūhura i te pānga o ngā raraunga me ngā mahi hoahoa a te tangata ki ngā whakatau, me ngā pānga o tēnei ki te porihanga. Ka torotoro i ngā hīraunga matatika me ngā hīraunga ahurea hoki, ka ako ki te whakamahi i te pūnaha waihanga atamai hangahanga hei taputapu tautoko i te tangata, kaua kē ia hei whakakapi i ngā whakaaro o te tangata.

Ka mōhio te mokopuna:  

Te Tuhiwaehere

• he raupapa tohutohu te papatono ka whāia e te rorohiko
• ko tā te koromeke he toai i ngā tohutohu, ko tā te here he whakahaere tūāhua. Hei tauira:
  • kia pāwhiria te ‘next’, ka huri te whārangi ki whārangi kē
  • kia patohia tō ingoa, ka pēnei tā te kiripuaki urupare, ‘kia ora [tō ingoa]’
• ka whai wāhi ngā oro, ngā tae, me ngā nekehanga ki ngā papatono, hei urupare ki ngā mahi a tētahi kaitākaro (te tāhono kaiwhakamahi, te mauri o te taiao, ngā puoro, te āhua o te tākaro)
• he hanga māori noa iho ngā hapa waehere (arā, ngā iro), ā, mā te whakamātautau me te patuiro e whakatikaina ai.

Ngā Pūnaha Waihanga Atamai Hangahanga (GenAI)

• ka urutau ētahi taputapu matihiko i runga i te āhukahuka ki ngā tauira kei ngā raraunga. Hei tauira:
  • tā Siri urupare i runga i te āhua o te reo ka rangona, tā tētahi pūrere horoi kākahu AH, tāna whakahāngai i te nui o te wai ki te nui o ngā kākahu kei te horoia
• he mea nui te whai whakaaro ki te rangatiratanga raraunga me te tiaki i te tūmataititanga ka whakamahi ana te tangata i te AH.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

Te Tuhiwaehere

• ki te whakamahi taupānga tuhiwaehere-paraka hei auaha i tētahi kaupapa tauwhitiwhiti poto ka kōmitimiti i ngā koromeke, ngā here, ngā oro me te nekeneke. Hei tauira:
  • ka hoahoatia tētahi patapatai pāhekoheko i tētahi taupānga tuhiwaehere-paraka, hei tuku whakaaro mō tētahi kaupapa kua tīpakohia. Ka aro pea ki te reo matatini, ki te pāngarau rānei e arotahia ana e te akomanga, ki tētahi kaupapa aronehe rānei o te takiwā, ki tētahi atu kaupapa rānei e āhua rite ana
•  ki te whakamātautau me te patuiro i tana kaupapa kia pai ake ai te mahi.

Ngā Pūnaha Waihanga Atamai Hangahanga (GenAI)

• ki te matapaki ka pēhea te urupare a ngā taputapu AH e taunga ana ia (hei tauira, ngā kaihāpai reo, ngā pūrere atamai) ki ngā raraunga, me te whiriwhiri he aha i kīiā ai he mea nui te tūmataititanga.

Ka mōhio te mokopuna:  

Te Tuhiwaehere

• ka whai tēnā reo me tēnā reo tuhiwaehere i ngā hanga arorau e āhua ōrite ana (hei tauira, ngā paraka, te kuputuhi rānei)
• ka aunoa te toai o ngā tohutohu i ngā koromeke
• kei ngā here te whakatau mō te āhua o te rere o tētahi papatono (hei tauira, ‘if’... ‘then’... ‘else’…)
• he mea hoahoa ngā kēmu me te whakauru anō i ngā nekeneke (ngā ture me ngā mahi ka taea e te kaitākaro), ngā whāinga, me ngā whakahokinga kōrero, hei whakaatu i te whanaketanga a te kaitākaro.

Ngā Pūnaha Waihanga Atamai Hangahanga (GenAI)

• he rerekē te AH i te atamai o te tangata. He mea waihanga ngā pūnaha AH e te tangata. Ka whakamahi te AH i ngā raraunga, ka whai hoki i ngā tohutohu kua papatonotia ki te whakaputa otinga
• i te ako ā-pūrere, kua whakangungua ētahi pūnaha AH ki ngā raraunga a ngā kaiwhakahoahoa me ngā kaiwhakamahi ki te tautohu i ngā tauira, ki te waihanga huaputa hoki i runga i te āhua o aua tauira, tē whakaputa noa ai i ngā urupare kua toka kē ki te papatono.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

Te Tuhiwaehere

• ki te patuiro tuhiwaehere ki te whakatika i ngā hapa me te whakapai ake i ngā āheinga o te papatono
• ki te whakamahi i te paraka ‘repeat’ me te paraka ‘if’ i ngā tūmahi tuhiwaehere
• ki te whakamahi i ngā koromeke me ngā here, pēnei i te ‘repeat’, i te ‘if/then/else’ hoki, kia urupare ai te kaupapa ki ngā mahi a te kaiwhakamahi (hei tauira, ka neke te kiripuaki, ka tangi mai hoki tētahi oro ina pāwhiria tētahi pātene). Hei tauira:
  • he mahere whakarite hopuni — ka hangaia tētahi papatono e whāngaihia atu ai ngā kōrero mō te tokonui o ngā ākonga ka tae atu, te wāhi ki reira tū ai te hopuni, me ngā whiringa-mua mō te kai, e whakaputaina mai ai he wātaka tōkau mō te hopuni
  • ka waihanga i tētahi kēmu e taka mai ai ngā para i te taha whakarunga o te mata, ko tā te kaitākaro he kōmaka i ngā para ki tētahi o ngā wehenga e toru e tika ana, arā, ki te wehenga mō te para hangarua, mō te wairākau, mō te ruapara rānei. He koromeke hoki ōna ka toai i ngā āhuatanga o te kēmu. Ka takina anō pea he pūrākau hei hāpai i ngā nekeneke o te kēmu nei.

Ngā Pūnaha Waihanga Atamai Hangahanga (GenAI)

• ki te tautohu i te whakamahinga o te AH i tōna ao, me te tuku pātai mō aua whakamahinga
• ki te whakatairite i ngā painga me ngā ngoikoretanga o AH (hei tauira, ko tōna kaha ki te āhukahuka ki ngā atanga, ko tōna kore e mārama ki ngā kare ā-roto).

Ka mōhio te mokopuna:  

Te Tuhiwaehere

• hei whakatika raruraru i te tuhiwaehere, ka wāhia ngā tūmahi ki ngā wāhanga iti, ā, ko tā te patuiro, he kimi, he whakatika hoki ngā hapa i te waehere
• mā te tuhiwaehere e mārama ana, e hāngai ana, e tika ana hoki ngā kōrero, ka pai ake te mahi a te mea kua waihangatia, ka tautokona hoki te mahi ngātahi
• ki ngā paki (hei tauira, ngā paki taiao i ngā kēmu pae onepū, te takinga kōrero i ngā RPG ao tuwhera, te takinga kōrero ko te kaitākaro tonu te kaikōkiri i ngā kēmu whaihanga i te oranga tangata).

Ngā Pūnaha Waihanga Atamai Hangahanga (GenAI)

• he mea tārai ngā whakatau AH e te tangata, te hunga rānei nāna te pūnaha i waihanga, i runga i ngā raraunga i whakamahia me ngā putanga i wawatahia mō te pūnaha
• ka whākaha ngā pūnaha AH i te rītaha mehemea kua whakangungua ki ngā raraunga e tōkeke-kore ana, e herea ana rānei te rahi
• he rara, he pāpātanga ō ngā kōwhiringa hoahoa AH ki te ao tūturu.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

Te Tuhiwaehere

• ki te whakamahi i te whakaaro rorohiko ki te whakatika raruraru me te auaha waehere e whai take ana. Hei tauira:
  • ka hoahoa i tētahi pūnaha whakaatu piro ka whakahou haere i ngā piro a te kaitākaro i runga i āna mahi i te kēmu
  • ka auahatia tētahi kēmu matihiko māmā, kēmu tūroa māmā rānei ka tūhono i ngā nekeneke ki te pūrākau, ki te tāhuhu rānei (hei tauira, he kēmu para hangarua ko tā te kaitākaro he kohi, he kōmaka hoki i ngā para)
• ki te tautohu me te patu i ngā iro e māmā ana te patu i tana waehere. Ka whakamātauria, ka whakapaitia hoki te rere o te waehere.

Ngā Pūnaha Waihanga Atamai Hangahanga (GenAI)

• ki te whakamahi i ngā taputapu AH i āna mahi hangarau ki te tautoko i te toaitanga hoahoa me te tātaritanga o ngā kōrero arotake a te kirimuna
• ki te torotoro i te AH hei taputapu ārahi i āna whakatau. Hei tauira:
  • ka whakamahia tētahi taputapu AH ki te tuhi kupu, ki te waihanga ata rānei mō tētahi kaupapa, kātahi ka arohaehae i tōna tika, i tōna hāngai, me tana hāpai anō hoki i ngā uara o te kaupapa.

Te Mōhiotanga

Te Tāhiko me te Hanga

Te Tāhiko: Ka hoahoa, ka whakapakari hoki te mokopuna i ngā pūnaha kei reira ngā wāhanga, ngā iahiko me ngā waehere e mahi tahi ana. Ka torotoro ia i te rere o te pūngao, i ngā paerongo me ngā pūtahuri pūngao, me te arorau pūmanaiti, ki te hanga i ngā hua aunoa e whai hua ana. He wāhanga te iahiko nō tētahi pūnaha nui ake e whai wāhi ai ngā tāurunga, ngā tukanga, me ngā huaputa. Ka tāraia aua pūnaha i runga i ngā whakahokinga kōrero, ka arahina hoki ki ngā tikanga me ngā kaupapa.

Te Hanga: Ka mōhio te mokopuna ki te hoahoa anga e wahaina ai tētahi utanga, e ātetehia ai te tōpana, e whai hanga ai hoki tētahi mea. Ka mātai te mokopuna i ngā hanga māori me ngā hanga nā te tangata tonu i mahi, pēnei i te whare raupō me te wharenui, tae atu ki ngā whare pāpātanga-kore, ki ngā arawhiti, ki ngā pūrere me ngā rauropi.

Te Tukatuka: Ka mārama te mokopuna mā te whai i tētahi raupapatanga takahanga kua whakaritea, ka panonihia te rawa, e puta ai tētahi hua ka whai take. Ka torotoro ia i ngā mahi tārai, i te tūhonohono, i te whakahiato hoki, mā te whakamahi i ngā taputapu tika me te whai i ngā huarahi tika; mā te whakamahere me te whakapakari hoki i ngā tukanga, me te āta kite anō i ngā pāpātanga o ia takahanga o te hātepe. Mā ngā tikanga tuku iho, pērā i ērā e hangaia ai he waka hourua, e whakatauira mai te pānga o te mōhiotanga tuku iho ki te tukanga hangarau. 

Ka mōhio te mokopuna:  

Te Tāhiko

• ko tā te ara hātepe he hono ā-raupapa i ōna wāhanga; ki te hapa tētahi wāhanga, ka motu, ka hē te iahiko
• ko tā te ara whakarara he hono i ōna wāhanga ki ngā ara rerekē; ki te hapa tētahi, ka rere tonu te iahiko mā tērā atu ara
• me he roro te pūmanaiti, ko tāna he whakahaere i ngā tāurunga me ngā huaputa i tētahi pūnaha rarahi.

Te Hanga

• ka pā te āhua me te hoahoa ki te pai o tā tētahi hanga waha utanga (hei tauira, he taonga te tapatoru me te tāwhana hei hāpai i te pēhanga nui, i te utanga nui)
• ko tā ngā tauteka me ngā taunaki he whakatūwhena ake, he whakakore hoki i te neke, i te hinga rānei o tētahi hanga
• mā te tīpako i ngā rawa e hāngai ana ki te take me te taiao, e pai ake ai te mahi ka tutuki i te hua me te taha haumaru. Hei tauira:
  • mō te whakamahi ki rō whare, ki waho rānei
  • he wāhi moe mō te tamariki, he wāhi hui rānei mō te kaumātua.

Te Tukatuka

• me hāngai ngā taputapu me ngā tikanga tūhonohono (hei tauira, te whakakopa, te wiri, te tauhere) ki ngā rawa (hei tauira, te kirihou, te kāri, te rākau)
• ka pai ngā tikanga tūhonohono pēnei i te tauhere, i te whiwhita me te kāpia hei hono mō ngā hua kāore i tino taumaha, kāore rānei i tino taumaha te utanga
• me whai tētahi raupapa mārama tonu ki te whakaimu, te tārai, me te tūhonohono, kei hē
• ka haumaru ake, ka pai ake hoki te āhua o te hua i ngā tūmomo mahi whakaoti (hei tauira, te whakamaene, te peita).

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

Te Tāhiko

• ki te waihanga me te whakamātau i ngā ara hātepe, ara whakarara hoki. Hei tauira:
  • he ara hātepe pēnei i ngā rama Kirihimete – ki te hē tētahi rama, ka motu te iahiko
  • he ara whakarara pēnei i te hono i te tīkera me te whakapaki ki te kōhao pūrua, kia kā motuhake ai ngā mea e rua i te wā kotahi
• ki te whakamahi pūmanaiti ki te whakaoho i ngā huaputa e whai wāhi mai ana te waehere māmā. Hei tauira, ka pai:
  • tana whakakā i tētahi rama, te whakamāmā rānei i te aho o tētahi rama, i tētahi wā kua āta tohua
  • tana whakaoho i tētahi raupapa mahi, pēnei i te whakahaere i te pūrere horoi kākahu, i te pūrere horoi utauta rānei
  • tana whakaoho i tētahi pūnaha whāinu tipu.

Te Hanga

• ki te whakaaro ki ngā hiahia o te kaiwhakamahi me ngā āhuatanga o te taiao i te hoahoanga o te hua, o te mokowā rānei. Hei tauira:
  • mēnā e hoahoaina ana tētahi wāhi kai anō mō ngā tamariki, tokohia katoa ngā tamariki ka ō atu? Kei waho rānei, he wāhi rānei ka whakamarumarutia, kei rō whare kē rānei? He aha ngā mea ka hiahiatia e ngā tamariki i taua wāhi?
• ki te whakatinana i ōna mōhiotanga e pā ana ki te āhua, te rawa, te utanga me te taumaha ki te auaha i ngā hanga me ngā mokowā mō tētahi take whāiti. Hei tauira:
  • he whakataetae waka ki te puna kaukau o te kura, ki tētahi arawai o te rohe rānei
  • ka whakaritea tētahi māra hūpara hei āpitihanga ki te papa tākaro o te kura
  • ka whakatū pourewa paraka ki tētahi tūāpapa e tikoki ai ngā hanga ka tū runga, pēnei i te tāora
• ki te whakamātautau me te whakapakari i ngā hanga māmā. Hei tauira:
  • mā te tūāpapa marohi tonu, mā ngā tauteka me ngā taunaki hoki e ātete te hau e puta ana i tētahi pūpupuhi rau, i tētahi atu pūrere rānei e rite ana tāna mahi
• ki te whakamahi i ngā tānga whai kupu tāpiri me ngā huahua āwhata ki te whakamārama i āna hoahoatanga i mua i te hanga.

Te Tukatuka

• ki te whakamahere, ki te whakatutuki i tētahi tukanga māmā ki te tārai, ki te tūhonohono rānei i ngā rawa ngohe, ngā rawa hangahou rānei
• ki te tautohu i ngā taputapu haumaru, taputapu tika anō hoki, me te whai i ngā tikanga tūhonohono māmā.

Ka mōhio te mokopuna:  

Te Tāhiko

• ka rongo ngā paerongo i ngā panonitanga i te taiao, kātahi ka whakamārama i aua panonitanga hei tohu (hei tauira, ka rongo te pūoho auahi i te auahi (te tāurunga) kātahi ka tangi te pūoho (te huaputa))
• i te wā e raparongoā ana te tangata mō ngā iahiko, ka tirohia ngā hononga, ka whakamātauria ngā puna hiko, ka tautohua hoki ngā wāhanga e hapa ana. Ko tā ngā taputapu pēnei i te ine-matatini he ine i te ngaohiko, i te rere tāhuhu rānei o te hiko
• ka tirohia anō hoki te waehere me ngā waea ka raparongoā ana te tangata mō ngā iahiko pūmana matihiko.

Te Hanga

• he pateko ētahi kawenga (arā, kāore e neke), he taineke kē ētahi kawenga (ka neke), ā, me āhei te hanga te waha i ngā momo e rua
• ko tā te hanga marohi, he tuku haere, kia taurite nei, i te tōpana ki ngā kurupae, ngā taunaki me ngā hono
• ka rerekē ngā whanonga a ngā rawa i ngā āhuatanga rerekē (hei tauira, ina mākū, ina wera, ina makariri, ina piko, ina ngarue)
• he wāhi tō te hangarite, te taurite me te pānga riterite ki te noho tūwhena o te hanga
• ko tā ngā huahua ahunga he whakaatu i ngā tirohanga mai i runga, i mua, i ngā taha hoki ki tētahi mea, ki te whakaahua i te katoa o te āhua me ōna kōrahi, pēnei i ngā tānga ka whakamahia e ngā kāmura me ngā kaihoahoa taonga noho whare.

Te Tukatuka

• he rerekē ngā taputapu me ngā tikanga tūhono e tika ana mō ngā momo rawa rerekē (hei tauira, ko ngā whakakopa me ngā wiri mō te rākau, ko te kāpia, te here rānei mō te papakāri)
• mā te whakamātautau i ngā tikanga tūhonohono e kitea ai ko tēhea rā ka pai ake mō tēnā utanga, mō tēnā rawa rānei (hei tauira, te tauhere, te whiwhita, me ngā momo kāpia)
• ka noho raupapa mai ko te whakaimu, te tārai, te tūhonohono me te whakaoti ki te tukanga, kia iti ake ai te tūponotanga hapa
• mā ngā mahi whakapakari i te wā o te tukatuka (hei tauira, te whakamaene, te tui tāpiripiri) ka pai ake te mahi ka tutuki i te hua, ka pai ake hoki te whāomotanga.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

Te Tāhiko

• ki te whakauruuru i ngā paerongo aho, i ngā paerongo oro ki ngā pūnaha māmā ki te whakaputa huaputa
• ki te hanga i tētahi pūnaha he paerongo te kaiwhakaoho
• ki te matapae i te whanonga a te iahiko
• ki te whakamātau, te patuiro me te whakapai ake i te waehere me te pūmāro.

Te Hanga

• ki te tūhura i te mahi ngātahi a ngā wāhanga o tētahi hanga kia pai ai tā te hanga pīkau i ngā tōpana rerekē. Hei tauira:
  • te waihanga tauira o tētahi tuanui, o tētahi hanga rānei, kātahi ka tuku i ētahi maitai ki runga ki te whakamātautau i te kaha o te hoahoatanga
• ki te whakauru i ngā whakahokinga kōrero me ngā hua o ngā whakamātautau i te tika o te mahi ki te whakapai ake i te tūwhena, te kaha me te āheinga o ngā hoahoatanga
• ki te whakamahi i ngā huahua ahunga, i ngā tānga pikitia rānei ki te whakaatu i te pānga riterite me te taurite
• ki te torotoro i te CAD (te hoahoa me te tautoko anō a te rorohiko), i ngā taputapu matihiko rānei hei whakaahua i ngā hoahoatanga.

Te Tukatuka

• ki te tautohu me te whakatau i ngā take māmā ka ara ake i te tukanga waihanga.

Ka mōhio te mokopuna:  

Te Tāhiko

• ko tā te pūtahuri pūngao he tahuri i te pūngao (te hiko, te waipēhi, te hau) ki tētahi nekehanga pūhanga ka whakatinaia, pēnei i te pūkaha i tētahi kūaha aunoa
• ka whakamahi ngā pūnaha i te arorau (hei tauira, te ‘if’ me te ‘then’), te whakatina me te koromeke whakahokinga kōrero ki te āta whakamatua i te mahi kia tika
• ka whakapakaritia te tika o te mahi mā te tātari i ngā whakahokinga kōrero, kātahi ka whakahou haere kia pai ake.

Te Hanga

• me whakahaere ngā hanga i ngā tōpana huhua, pēnei i te whakapiko, i te takawiri me te tōiri, i te wā kotahi
• ko tā ngā tūāpapa me ngā punga he whakakaha ake i te tūwhena ki ngā papa rerekē
• ka pai ake te mahi a tētahi hua ina āta tīpakona ngā rawa ka whakamahia ngātahitia (hei tauira, te rākau me te maitai, te rākau me te wheua rānei)
• ko tā ngā hoahoatanga he hāpai ngātahi, he whakataurite i te toitū, te haumaru me ngā hiahia o te kaiwhakamahi.

Te Tukatuka

• mā te arotake i ia wāhanga o te tukanga e mārama ai te kitea o te whai take o te tukatuka i ngā rawa, me ngā āhuatanga hei whakapai ake
• mā te whāinga e ārahi te kōwhiringa o te rawa me te tukanga (hei tauira, mō ngā whakakitenga, me rauangi ngā mahi whakaoti; me kaha, me pūmau hoki ngā taonga mā te tamariki)
• ka iti ake te para i te tika o te whakamahinga o ngā taputapu me ngā rawa
• mā ngā whakapakari iti noa iho nei i te taha ki ngā hono me ngā mahi whakaoti (hei tauira, te poro i ngā taha, te whakamaene) e pai ake ai te mahi me te āhua ki te titiro atu.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

Te Tāhiko

• ki te whakapapatono i ngā paerongo me ngā pūtahuri pūngao kia noho mai ai hei raupapa
• ki te hanga i tētahi pūnaha pēnei: paerongo + pūtahuri pūngao + waehere
• ki te patuiro me te whakapai ake i ngā pūnaha kikokiko. Hei tauira:
  • ngā rama kei te māra, ngā pūoho māra — pēnei i te pūmanaiti ka ine i te pīpīwai
  • te whakarite i tētahi pūnaha pūngao kōmaru
• ki te whakamahi i ōna mōhiotanga ki te whakaoti i tētahi tūmahi. Hei tauira:
  • te auaha i tētahi pūnaha whakatupu ā-wai mā tōna kuia
  • te whakarite i tētahi wāhi mahana, papa mahana rānei hei whakaoho i te matū whakarewa mō te rēwena
  • te auaha i tētahi pūnaha whakaoho i te papu kia rere ai te wai.

Te Hanga

• ki te whakauru i ngā whakahokinga kōrero me ngā hua o ngā whakamātautau i te tika o te mahi, ki te whakapai ake i te tūwhena, te kaha me te āheinga o ngā hoahoatanga
• ki te tīpako me te whakamahi ngātahi i ngā rawa e tika ai te mahi a te mea ka oti mai, e manaakitia ai hoki te toitūtanga
• ki te auaha i ētahi tauira kikokiko, tauira matihiko hoki ki te torotoro me te whakaatu ariā.

Te Tukatuka

• ki te huritao i te whai hua o ngā tikanga i whāia hei tapahi, hei tārai, hei tūhonohono i ngā rawa. Ka tīmata hoki ki te whakarerekē kia iti nei i ngā takahanga ki te whakapai ake i te kounga, i te whāomotanga rānei.