Te Mōhiotanga 

Te mōhiotanga kupu 

Ko te mōhiotanga kupu, ko te māramatanga ki te kupu me te āhua o te whakamahia i tētahi horopaki. E kaha ai tana whakawhiti kōrero, me mātua whai puna kupu te mokopuna, ahakoa whāiti nei pea. Hei tautoko i tana angitu i te kura, me mōhio te mokopuna ki te hanganga mai o te kupu, ki te āhua o te whakarōpūtia o ngā kupu, me te whānuitanga o ngā kupu kaupapa me ngā kupu ā-kura. 

Ka mōhio te mokopuna:  

• ki ngā kupu e whai wāhi nei te tāruarua me te pānga o te tāruarua ki te tikanga o te kupu 
• ki ngā kupu e whai wāhi nei ngā kūmua kāore e kaha whakamahia (h.t. te kau-, te pū-) 
• ki te huhua o ngā kupu taurite mō ngā kupu ka kaha whakamahia 
• ki te huhua o ngā kupu tauaro mō ngā kupu e mōhiotia ana 
• ki te huhua o ngā kupu horopaki (h.t. ngā kupu ōkawa, ngā kupu ōpaki, ngā kupu whaitua) 
• ki ngā kupu kaupapa puta noa i te marautanga. 

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio: 

• ki te whakamahi i te huhua noa o ngā kupu i ngā kōrero ā-waha, ā-tuhi hoki 
• ki te wāwāhi i ngā kupu kāore e mōhiotia ana ki ōna anō wāhanga kia hanga māramatanga ka pānui ana ia  
• ki te whakamahi i ngā rauemi (h.t. te papakupu, te papakupu taurite) hei tautohu i ētahi kupu kē atu, i ētahi kīanga kē atu. 

Ka mōhio te mokopuna:  

• ki ngā kupu e whai wāhi nei ngā kūmuri kāore e kaha whakamahia ana (h.t. -kanga, -ina, -ia) 
• ki ngā kūmua e huri ai te hanga o te tumu (h.t. hīkina, tāria, tīkina, tirohia) 
• ki ngā kupu taurite me ngā kupu tauaro mō ngā kupu ka kaha whakamahia, pēnei i: 
  • te ātaahua (h.t. te rerehua, te purotu) 
  • te iti (h.t. te paku, te ririki, te moroiti) 
  • te nui (h.t. te rahi, te kaitā)
• ki ngā kupu kaupapa puta noa i te marautanga 
• ki ētahi kupu ā-iwi (h.t. tēneki, erangi, mounga). 

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio: 

• ki te whakamahi tika i te huhua noa o ngā kupu i ngā kōrero ā-waha, ā-tuhi hoki 
• ki te huritao me te tīpako kupu kē atu hei whakahaukaha i te mārama me te pānga. 

Te Mōhiotanga 

Te mōhiotanga wetereo 

E hāngai ana te mōhiotanga wetereo (tae atu ki te tātaikupu me ngā momo kupu) ki te whai māramatanga ki te takoto o te reo Māori. Mā tēnei mōhiotanga e mārama ai, e kaha ai hoki te mokopuna ki te whakaputa i ngā whakawhitinga kōrero whai tikanga. 

Ka mōhio te mokopuna:  

Te tātaikupu 

• ki ngā rerepūhui e hono nei i ngā ariā e rua i te rerenga kotahi, mā te whakamahi i te kupuhono, i te piko, i te kopipiko rānei 
• ki ngā rere whakawhirinaki me ōna whakakāhoretanga, pēnei i: 
  • te 'mēnā', te 'pēnā', te 'mehemea', me te 'mēnā kāore …' 
  • te 'ki te', me te 'ki te kore' 
  • te 'ina', te 'ina … ai', me te 'ka … ana' 
  • te 'kia …', me te 'kia kore …' 
• ki ngā rerenga whakakāhore (h.t. 'Ehara māku e ...', 'Ehara nāna i …', 'Ehara mā/mō/nā/nō ...') 
• ki ētahi kōrero o te reo ōkawa (h.t. 'Nau mai, piki mai, kake mai', 'Tēnā koe i tō pātai') 
• ki ngā rereāhua oti (h.t. 'Kua pau i a au te kai'). 

Ngā momo kupu 

• ki ngā wehenga kupu (h.t. te 'kia' me te 'ki a', te 'ki te' me te 'kite') 
• ki ngā kupuhono (h.t. otirā, nā reira, nō reira, tēnā). 

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio: 

• ki te hāpai tahi i ngā reremāmā me ngā reretuatini 
• ki te whakamahi i te huhua o ngā takotoranga me ngā āhuatanga wetereo kia tika. 
• ki te whakamahi i ngā kūmua tuatini ake (h.t. ā–, kau–, tau–, whā–). 

Ka mōhio te mokopuna:  

Te tātaikupu 

• ki ngā rerehāngū (h.t. 'Kua tirohia ngā kākahu', 'Kua pānuitia te pukapuka e Mea') 
• ki ētahi huarahi kāore e kaha whakamahia hei whakapuaki pānga (h.t. 'tō Hēmi whare') 
• ki ngā rerenga e whakamahi ana i te pū 'ai' (h.t. 'Haere ai mātou ki …') 
• ki te whānuitanga o ngā rerenga whakakāhore (h.t. 'Ehara i a …', 'E kore e ...', 'Kīhai i ...', 'He aha i kore ai e ...?') 
• ki ngā kīwā (h.t. 'Nō te taenga mai o ...’, ‘I te taenga mai o …', 'Ka haere ana koe …') 
• ki ngā aho whakawhirinaki (h.t. 'Ki te haere koe …', 'Ki te kore koe e haere …'). 

Ngā momo kupu 

• ki ngā tūpānga me ngā pūhono, pēnei i ēnei: 
  • 'tā/tō tāua' 
  • 'ā/tā mātou' 
  • 'ō/tō rātou' 
• ki ngā kūmua kāore e kaha whakamahia, pēnei i ēnei:  
  • ā– (h.t. tae ā-tīnana, utu ā-hāora, hui ā-tau) 
  • kau– (h.t. kauawhi, kauhoe, kauhanga) 
  • tau– (h.t. tauawhi, tautohe, tauutuutu) 
  • whā– (h.t. whāinu, whākao, whāngongo) 
• ki ētahi kūmuri kāore e kaha whakamahia (h.t. -ia, -a) me ngā kūmuri e huri ai te tumu, pēnei i ēnei: 
  • ārahi → arahina 
  • kukume → kūmea 
  • noho → nōhia, nohoia)

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio: 

• ki te whakamahi i ngā whakatakotoranga kōrero me ngā āhuatanga wetereo tuatini ake 
• ki te waihanga i ngā rerenga kōrero roa ake mā te āpiti i ētahi anō aho me ētahi anō taipitopito (h.t. 'nā te mea', 'ahakoa', 'ka mutu ana', 'ā muri i te') 
• ki te whakatika whaiaro e ū ai ana kōrero ki ngā ture wetereo.

Te Mōhiotanga 

Te mōhiotanga tikanga tuhi 

Ko te mōhiotanga tikanga tuhi, ko te whai māramatanga ki te takoto ā-tuhi o tētahi reo, tae atu ki te mōhio ki te arapū, ki te tuhi ā-ringa, ki te tātaki kupu, me ngā kārawarawa. Ka āwhina tēnei i te mokopuna ki te pānui me te tuhi i te reo kia tika, kia matatau. 

Ka mōhio te mokopuna:  

Te tātaki kupu 

• ki te tātaki tika i ngā kupu kaupapa 
• ka rite tonu te mahue o te tohutō i ētahi kupu e kaha ana te whakamahia (h.t. te ‘kaore’ mō te ‘kāore’, te ‘ataahua’ mō te ‘ātaahua’, te ‘kohanga’ mō te ‘kōhanga’) 
• ka rerekē pea te tikanga o te kupu nā te whakamahinga hētanga o te tohutō (h.t. te 'tatari' me te 'tātari', te 'keke' me te 'kēkē', te 'matua' me te 'mātua’). 

Ngā kārawarawa 

• he pānga pea tō ngā kārawarawa ki te tikanga o te kōrero (h.t. te whakamahinga o te tohu oho). 

Te takoto ā-tuhi arowhānui 

• he pānga tō te wehenga kupu ki te tikanga o te kōrero (h.t. te 'kia' me te 'ki a', te 'ki te' me te 'kite').

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio: 

• ki te whakamahi i ngā tikanga tuhi puta noa i te marautanga 
• ki te whakamahi i te kupuhono, i te piko, i te kopipiko rānei, hei waihanga rerepūhui e hono ana i ngā ariā e rua i te rerenga kotahi 
• ki te whakamahi, kia tairite, i ngā kārawarawa ka kaha whakamahia. 

Ka mōhio te mokopuna: 

Ngā kārawarawa 

• ka whakamahia ngā kārawarawa (ngā piko) i ngā kupuhono me ngā mihi (h.t. 'Nō reira, …', '…, arā, …', 'Tēnā koe, e …'). 

Te takoto ā-tuhi arowhānui 

• ka whai te momo ā-tuhi o te reo i ētahi ture whānui (ngā tikanga tuhi) 
• mā te tangata ake, mā te iwi ake rānei nōna te ingoa, e whiriwhiri te whakamahinga o te tohutō i tana ingoa 
• ki ngā wehenga tika o ngā kupu pūhui (h.t. ngā ingoa wāhi, ngā kupu e tīmata ana ki te 'whai') 
• ki te pūmatuatanga o ōna anō tūingoa e tika ana (h.t. ngā ingoa me ngā upoko) 
• ki ngā tūwā ka tuhia hei kupu kotahi (h.t. onamata, anamata). 

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio: 

• ki te whai i ētahi āhuatanga rehurehu o ngā tikanga tuhi 
• ki te tiki atu me te whakamahi i Ngā Tikanga Tuhi a Te Taura Whiri i te Reo Māori hei whakatika whaiaro i tana tuhinga. 

Te Mōhiotanga 

Te mōhiotanga tikanga reo

Ko te mōhiotanga tikanga reo, ko te whai māramatanga ki ngā kupu me te āhua e mahi tahi ai ngā kupu i te horopaki. Mā reira e whai māramatanga ai te mokopuna ki tāna e kite ai, e rongo ai, e pānui ai, mā tēnei hoki e kaha ai tana whakapuaki i ana whakaaro kia mārama, ka tuhi ana, ka kōrero ana, ka whakaatu ana hoki ia.

Ka mōhio te mokopuna:  

Te reo torohū 

• me āta whakaaro ki te minenga ka whiriwhiria ana te huarahi, te kaupapa rānei o te whakawhiti kōrero 
• tērā tonu pea ka whakakotahi te kaituhi, te kaikōrero, te kaitito hoki i ngā pūtake e rua, neke atu rānei, ki te kōrero kotahi (h.t. te pōhiri me te whakamōhio)  
• ka whai pānga te horopaki ki te tikanga o ētahi kupu, pēnei i ēnei:  
  • 'I toa au', me te 'I te toa au' 
  • 'Kua whārikihia te kōrero', me te 'I tū i runga i te whāriki' 
• ka whai pānga ki te tikanga o te kupu ngā āhuatanga reo, pēnei i te tāruarua, i te āpitihanga rānei o te kūmua (h.t. te ‘paki’ me te ‘pakipaki’, te ‘rere’ me te ‘rērere’, te ‘ringa me te ‘ringaringa’, te ‘rongo’ me te ‘whakarongo’, te ‘neke’ me te ‘kauneke’) 
• ki te whānuitanga o ngā rautaki aroā, pēnei i: 
  • te pānui ripiripi kia tau ai he māramatanga whānui  
  • te pānui anō e mārama ai ia ki te tikanga o te kōrero 
  • ngā tīwhiri horopaki ā-kupu, ā-kōrero hoki, ka pānui ana, ka tirotiro ana, ka whakarongo ana hoki ia 
  • te wāwāhi i ngā kupu kāore e mōhiotia ana ki ngā wāhanga e whai māramatanga ai ia 
  • te aro ki ngā kupu me ngā kīanga e karapoti ana i tētahi kupu kāore e mōhiotia ana  
  • te miramira i ngā ariā matua 
  • te whakatau hīkaro. 

Te reo whakaputa 

• ka tautoko ngā tuone i te tikanga o te kōrero 
• ki ngā rautaki ka taea te whakahāngai ki ngā pūtake hou, pēnei i: 
  • te whakatakoto whakaaro — 'Inā hoki …', 'Otirā …', 'Heoi anō …'  
  • te whakamahuki, te parahau rānei — 'Ko te take …', 'Koinā i pērā ai …' 
• ki te tukanga tuhituhi (te tuhi, te takatā, te tuhi anō, te pānui whakatika, te whakaoti).

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio: 

• ki te whakamahi i ngā tīwhiri horopaki ā-kupu, ā-tuhi hoki, ka pānui ana, ka tirotiro ana, ka whakarongo ana hoki ia 
• ki te whakahaere rangahau māmā, tae atu ki te toro haere i ngā pae tuihono me te whakamahi i ngā kupu rapu matua 
• ki te whai wāhi atu, kia whai hua nei (arā, kia whai māramatanga), ki te mea e pānuitia ana, e tirohia ana, mā roto mai i te mārama ki te pūtake me te whāinga a te kaihanga 
• ki te whakapuaki anō me te whakarāpopoto i ngā kōrero ā-tuhi, ā-waha rānei 
• ki te whai i te tukanga tuhituhi hei whakapai ake i te tuhinga 
• ki te whakamahi i te reo tinana me tā te kanohi hei āwhina ki te kawe i te tikanga o te kōrero 
• ki te whakawhānui i ngā whakaaro mā te hoatu taipitopito whakaahua me ngā tauira 
• ki te waihanga kōrero ā-waha, ā-tuhi rānei, e whai tikanga ana, mā roto mai i te whakaaroaro ki te pūtake, ki te minenga, ki te momo kōrero, ki te reo hoki o te whakawhitinga kōrero. 

Ka mōhio te mokopuna: 

Te reo torohū 

• e whai tikanga ana te horopaki ki te māramatanga o te mea e kitea ana, e rangona ana, e pānuitia ana, e wheakotia ana rānei 
• ka taea te tārai anō te kōrero kia hāngai ki ngā tirohanga rerekē, kia wero rānei i ngā tirohanga ka kaha kōrerotia (mā te āta whiriwhiri i ngā whakaaro ka whāngaihia, i te reo, i ngā tuone, i ngā whakapuakitanga rānei ka whakamahia) 
• ki te whānuitanga o ngā rautaki aroā, pēnei i: 
  • te matapaki me te huritao ki tāna i rongo ai, i pānui ai, i kite ai rānei, kia whai māramatanga ake ai 
  • te wehewehe i ngā ariā matua me ngā ariā tautoko 
  • te tautohu i te pūtake, i te whāinga, me te pānga ki te tikanga o te kōrero 
  • te whakarāpopoto i ngā ariā matua 
  • te whakatau hīkaro 
  • te whiriwhiri i ngā whakatau māmā 
  • te tautohu i ngā tikanga whakawhere. 

Te reo whakaputa 

• ka whakamahia ngā āhuatanga oro (h.t. te kahaoro, te tere) me ngā āhuatanga reo tinana (h.t. ngā tuone, tā te kanohi) hei kawe i te tikanga i te kōrero 
• ka āwhina te whakaraupapa whakaaro i te māramatanga (h.t. 'Kia oti tēnā, ka …', 'Kātahi anō ... ka …', 'I muri iho …') 
• ka riro mā ngā taipitopito whakaahua e whakaū, e whakamahuki rānei te tikanga o te kōrero, mā reira hoki e takoto ai he taunaki. 

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio: 

• ki te whakamahi i te huhua o ngā rautaki aroā kia whai tikanga ai te whai wāhi atu ki te kōrero 
• ki te tautohu i ngā karere arotoka, i ngā ariā tukituki, me ngā whakaaro nenekara 
• ki te pātai i te pono o tētahi puna, o ngā pārongo, me te whāinga a te kaihanga 
• ki te whakahaere rangahau māmā, pēnei i: 
  • te toro haere i ngā pae tuihono 
  • te whakamahi i ngā kupu rapu matua 
  • te whakanahanaha i ngā pārongo e pānuitia ana, e tirohia ana 
  • te kōtuitui i ngā pārongo nō roto i ngā puna e rua, neke atu rānei 
  • te tautohu i ngā ritenga me ngā rerekētanga puta noa i ngā pūtake 
• ki te whakanahanaha i ana whakaaro kia arorau ka tuhi ana ia 
• ki te waihanga kōrero ā-tuhi, ā-waha, ā-ataata hoki e whai tikanga ana, e poto ana, i runga i te whakaaro nui ki te minenga me te pūtake 
• ki te whakamahi i te reo kakare, i te reo whakawhere rānei, hei whakaawe i te hunga e pānui ana, e tirotiro ana, e whakarongo ana rānei 
• ki te whai i te tukanga tuhituhi hei whakaoti i te tuhinga 
• ki te huritao ki tāna i tuhi ai (h.t. 'He aha ngā wāhanga o taku kōrero i pai nei te mārama?', 'He aha tāku e mārama ake ai, e whai hua ake ai te kōrero?').

Te Mōhiotanga 

Te mōhiotanga ahureo 

Mā te mōhiotanga ahureo e taea ai e te mokopuna te whakarite tūhononga i waenganui i ngā reo (h.t. te NZSL, tētahi atu reo taketake, te reo ā-kāinga, tētahi anō reo rānei), hei tautoko, hei whakatere hoki i tana ako i te reo Māori. Mā te whakapakari i tana aroā me tana mōhio ki te mātai ahureo, ka kaha ake te mokopuna ki te ako i te reo, ki te kōrero, ki te pānui, ki te tuhi hoki. 

Ka mōhio te mokopuna:  

Te whakawhiti 

• ki ngā rerekētanga i waenga i ngā reo ā-iwi, i ngā hanga ā-rohe, i ngā momo reo rānei (h.t. te ‘ngōku’, te ‘tōku' rānei, te whaikōrero, te whakawhitinga kōrero rānei, te reo toikupu, te reo ā-kura rānei). 

Te whiringa hirikapo 

• ka taea te whakapuaki ngā whakaaro mā roto mai i ngā ara huhua. 

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio: 

• ki te tūhura i ngā rerekētanga me ngā pūtake i te reo 
• ki te whakawhiti i tana mōhio me tana whakamahi i te reo Māori i/ki wāhanga ako kē (h.t. Te Reo Pākehā, Hangarau, Pūtaiao) 
• ki te huritao me te parahau i ngā kōwhiringa reo.

Ka mōhio te mokopuna:  

Te whakawhiti 

• arā ngā āhuatanga āhua rite, arā hoki ngā rerekētanga o ngā pūnaha reo (h.t. ngā rerenga me ngā kīwaha o te reo Māori me te reo Pākehā, te whakamahinga o te reo peha). 

Te whiringa hirikapo 

• ka whai pānga pea te reo (tae noa ki te kōwhiringa kupu, ki te hā hoki) ki te hua o te karere.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio: 

• ki te whakatairite i ngā pūnaha reo 
• ki te whakawhiti i tana mōhio me tana whakamahi i te reo Māori i/ki wāhanga ako kē (h.t. Te Reo Pākehā, Toi Ihiihi, Waiora) 
• ki te huritao me te arotake i te pānga o tāna ake whakamahi, o tā ētahi atu whakamahi anō hoki, i te reo.

Te Mōhiotanga 

Te mōhiotanga aropori 

Ko te mōhiotanga aropori te tūāpapa o te pāhekoheko tika atu ki ētahi atu i te whānuitanga o ngā momo horopaki. Ka whai wāhi ki tēnei te mōhio ki ngā kōrero me puta, te āhua o te whakaputaina, tae atu ki te pānga o ērā ki ētahi atu. E mātuatua ana ēnei akoranga e tika ai te whai wāhi a te mokopuna ki tētahi hapori reo.

Ka mōhio te mokopuna:  

Ngā ture o te kōrerorero 

• ka aro ngā matapakinga ā-rōpū e whai hua ana ki te kaupapa, ā, ka akiaki hoki i te katoa kia whai wāhi atu  
• ki ngā rautaki whakawhiti kōrero, pēnei i: 
  • te mātakitaki i te tuatahi, ka kōrero ai 
  • te whakarongo pīkari 
  • te tautohu i te takiwā, i te hunga e whai wāhi ana, me te pūtake, i mua i te whai wāhi atu 
  • te whakahāngai i te reo tinana (te tū, te hāngai o te titiro, te kahaoro) 
  • te whakamahi i ngā kupukiri e tika ana (h.t. 'E hoa', 'E kui', 'E whae') 
  • te whakamahi i te momo reo e tika ana, ko te ōkawa i ngā wā me ōkawa, ko te ōpaki i ngā wā me ōpaki (h.t. 'Kei taku …', 'E te …') 
  • te whakahāngai i te reo i runga i te āhua o tā ētahi atu whakamāori i ngā kōrero e puta ana (h.t. 'Me pēnei kē pea taku kōrero …', 'Ko te tikanga o taku kōrero …'). 

Te aro ki tirohanga kē 

• mā te reo ka āhei te whakamihi i ngā kare ā-roto me ngā tirohanga a ētahi atu (h.t. 'Āe, e mārama ana', 'Kei te rongo au i ō kōrero', 'Mō taku hē', 'He pēhea ō whakaaro?') 
• ka whai pānga te hauoro me te hā ki te māramatanga me te āhua o te taunga o te karere ki te kaiwhakarongo. 

Ngā āheinga reo 

• ki te reo e hāngai ana ki: 
  • te whakaae (h.t. 'Tika tonu tāu', 'Kei konā au') 
  • te whakanau (h.t. 'Kāore au i te hiahia', 'Kei a koe mō tēnā') 
  • te tuku pātai (h.t. 'Nā wai i ...?', 'Mā wai e …?', 'He aha ō whakaaro mō/e pā ana …?',' He whakaaro anō ōu?') 
  • te tuku tono ōkawa (h.t. 'Tēnā koa, haramai ki konei', 'E pai ana kia noho au ki konei?'). 

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te whai wāhi kia hihiri nei ki ngā matapakinga ā-rōpū, mā: 
  • te tuku pātai e hāngai ana 
  • te tuku whakaaro 
  • te mihi i ngā whakaaro o ētahi atu 
• ki te waihanga me te whakapuaki ā-waha, ā-ataata, ā-tuhi hoki i ngā whakaaro, tae atu ki: 
  • te whakamahuki i te take e pēnei ana, e pērā kē ana rānei tana tirohanga 
  • te hoatu tauira 
  • te mihi i ngā whakaaro o ētahi atu 
• ki te whakahāngai i te reo me te hā ki te minenga, ki te pūtake rānei, ka whakapuaki ana ia i ngā tirohanga whaiaro (i ngā horopaki e taunga ana ia)

Ka mōhio te mokopuna: 

Ngā ture o te kōrerorero 

• i ngā matapakinga ā-rōpū e whai hua ana, ka whāngai, ka aro hoki te katoa ki te kaupapa 
• ki ngā rautaki whakawhiti kōrero, pēnei i: 
  • te whakamihi i ngā whakaaro me ngā tirohanga a ētahi atu (h.t. 'Tēnā koe i tēnā whakaaro', 'He whakaaro hou tēnā') 
  • te whakamahuki me te whakaū māramatanga (h.t. 'I kī mai koe …?', 'Ko te tikanga o tō kōrero, ko …?', 'Kua mārama rānei au?') 
  • te tuku i ngā pātai e hāngai ana, e whai whakaaro ana (h.t. 'He aha te hononga ki …?', 'Ki ō whakaaro, ka pēhea te …?') 
  • te whakamahuki i te take e pēnei ana, e pērā kē ana rānei ōna whakaaro 
  • te āta whakarerekē i tana hā, i tana hauoro, me tana hāpiki.  

Te aro ki tirohanga kē  

• ka rerekē te āhua o te whakapuaki ā-waha, ā-ataata, ā-tuhi rānei i ngā whakaaro i runga i te horopaki 
• ka whakamahia te reo ngākau aroha hei whakamihi i ngā whakaaro e rerekē ana (h.t. 'Āe, e mārama ana ki aua whakaaro', 'Kia whakaarohia ake pea tēnei …', 'He aha ō whakaaro mō te …?') 
• ka whai pānga te reo, te hā, te hauoro, me te reo tinana, ki te whakaaetanga, ki te whakanautanga rānei a ētahi atu i ngā whakaaro. 

Ngā āheinga reo 

• ki te reo e hāngai ana ki:  
  • te tīmata i te whakawhitinga kōrero ā-waha, ā-tuhi rānei (h.t. 'Tēnā koe ...', 'Kua rongo rānei koe i ...', 'Nau mai, haere atu taku reta ki te mihi atu …') 
  • te whakamanahau (h.t. 'Kei hea mai nei koe', 'Kāore i tua atu i a ... mō te ...') 
  • te tuku pātai (h.t. 'He aha te pānga o tēnā āhuatanga ki ...?', 'Nā te aha i … ai?', 'He aha koe i … ai?') 
  • te whakamahuki i ngā whakaaro o ētahi atu (h.t. 'I kī mai a Mea …', 'Kia hoki ki te kōrero a Mea', 'Hei whai atu i ngā kōrero a Mea').

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio: 

• ki te whakahāngai i te reo me ngā whanonga ki te huhua o ngā horopaki pāpori me ngā horopaki ako 
• ki te huritao ki te pānga o te reo ka whakamahia e ia.
• ki te whakamahi i te huhua o ngā rautaki e whakapuaki whakaaro ai ia i runga i te āta whai whakaaro 
• ki te whāngai, ki te mahi ngātahi kia whai tikanga, i ngā matapakinga 

Te Mōhiotanga 

Te mōhiotanga kōrero ā-waha, ā-tuhi

Ko te mōhiotanga kōrero ā-waha, ā-tuhi te māramatanga ki te āhua o te takoto o ngā kōrero, ki te whakamahinga hoki o aua kōrero mō ngā momo take, i mua i ngā momo minenga, e puta ai hoki ngā momo pānga. Ka whai wāhi ki tēnei te mōhio ki te pūtake o te kōrero, ki te takoto o te kōrero, ki te momo kōrero hoki.

Ka mōhio te mokopuna:  

Te pūtake o te kōrero 

• ka waihangatia ngā kōrero mō ngā pūtake rerekē, pēnei i: 
  • te whakapuaki tuakiri ahurea 
  • te whakangahau (h.t. ngā mahi a te rēhia, te whakahihiko i te pohewatanga, te whakaoho i ngā kare ā-roto) 
  • te whakamōhio atu (h.t. te tuku i ngā kōrero e mārama ana, e pono ana) 
  • te tohutohu (h.t. te whakamahuki i te huarahi e tutuki ai tētahi mahi) 
  • te whakaahua (h.t. te hoatu i ngā taipitopito e pā ana ki te hunga, ki te mahi, ki te wā rānei) 
  • te whakawhere (h.t. te whakapakepake i tētahi kia mahi i tētahi mahi, kia pēhea kē rānei ngā whakaaro) 
  • te whakamahuki (h.t. te whai kia mārama te huarahi, te pūtake rānei e puta ai tētahi āhuatanga) 
  • te taki (h.t. te taki i tētahi āhuatanga i pā). 

Te takoto o te kōrero 

• ka whakaraupapatia te kōrero e mārama ai, e miramira ai rānei tētahi ariā (h.t. mā te panoni i te raupapa, te whakamahi upoko) 
• ko ngā āhuatanga whakanahanaha me ngā āhuatanga tuhi ka whakamahia e ngā kaituhi, ko ngā kōwae, ko ngā upoko, ko ngā whakaahua, ko ngā whakapūaho hoki. 

Te momo kōrero 

• ka whakaputaina ngā momo kōrero ki ngā āhua rerekē, pēnei i: 
  • te taki (h.t. te taki whaiaro, te tuhi rātaka) 
  • te tuhinga taki (h.t. te paki, te waiata, te pūrākau) 
  • te tohutohu (h.t. te tohutaka, ngā ture, ngā tohutohu mō te ahunga) 
  • te whakamahuki (h.t. ngā hōpara pūtaiao, ngā mahi tūhura) 
  • te kōrero (h.t. te whakahoahoa, te whaikōrero, te kauhau) 
  • te ihiihi (h.t. te whakataukī, te ruri, te waiata, te haka). 

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te whakaahua i ngā āhuatanga me ngā pūtake o ngā momo kōrero kua mātaihia 
• ki te whakamahi i ngā āhuatanga whakanahanaha me ngā āhuatanga kōrero hei whakaraupapa i te kōrero, tae atu ki ngā whiti, ki ngā kōwae, ki ngā upoko, ki ngā whakaahua, me ngā whakapūaho. 

Ka mōhio te mokopuna: 

Te pūtake o te kōrero 

• ka waihangatia ngā kōrero mō ngā pūtake rerekē, pēnei i: 
  • te whakapuaki tuakiri ahurea 
  • te whakangahau (h.t. ngā mahi a te rēhia, te whakahihiko i te pohewatanga, te whakaoho i ngā kare ā-roto) 
  • te whakamōhio atu (h.t. te tuku i ngā kōrero e mārama ana, e pono ana) 
  • te whakaahua (h.t. te hoatu i ngā taipitopito e pā ana ki te hunga, ki te mahi, ki te wā rānei) 
  • te tohutohu (h.t. te whakamahuki i te huarahi e tutuki ai tētahi mahi) 
  • te whakawhere (h.t. te whakapakepake i tētahi kia mahi i tētahi mahi, kia pēhea kē rānei ngā whakaaro) 
  • te whakamahuki (h.t. te whai kia mārama te huarahi, te pūtake rānei e puta ai tētahi āhuatanga) 
  • te taki (h.t. te taki i tētahi āhuatanga i pā). 

Te takoto o te kōrero 

• ka whakapakari ngā nuka tūhonohono i te takoto o te kōrero (h.t. 'Heoi anō', 'Hei whakamutunga', 'I te tuatahi', 'Waihoki', 'Hei tauira') 
• ka whakamahia ngā kōwae whakataki me ngā kōwae whakakapi hei whakataki, hei whakarāpopoto hoki i ngā ariā matua 
• mā te whakamahi kupu matua, te whakarite mōrahi kupu, me te whakaraupapa whakaaro ka pīhangaiti ake te kōrero. 

Te momo kōrero 

• ka whakaputaina ngā momo kōrero ki ngā āhua rerekē, pēnei i: 
  • te kōrero whakawhere (h.t. te tuhinga whakaaro me te hau ētita) 
  • te kōrero whakamahuki e whai wāhi nei ngā āhuatanga ā-ataata (h.t. te pūrongo, te taki, te tohutohu, te kauwhata) 
  • te kōrero whakaahua, tae atu ki te kōrero ataata e whai wāhi nei ngā āhuatanga tuhi (h.t. te hoahoa, te pārongo whakairoiro, te pānui whakaahua, te tuhinga roa ā-whakaahua, te whakaaturanga ataneke) 
  • te kōrero ahurea (h.t. te whaikōrero, te karanga, te mōteatea, te haka). 

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio: 

• ki te whakaahua i ngā āhuatanga me ngā pūtake o ngā kōrero ka whai wāhi atu ia 
• ki te whakapai ake i te nahanaha o te kōrero e pūaho ake ai te mārama, e hāngai pū ai, e mārama ai hoki ki te minenga. 

Te Mōhiotanga 

Te mōhiotanga mātākōrero

Mā te mōhiotanga mātākōrero, ka whai wāhi atu te mokopuna ki ngā tikanga me ngā āhuatanga reo e āta puta ai ngā pānga me ngā hua. Ka whakawhanake ia i tana mōhio me tana mārama ki ngā hanga kōrero taki me ngā āhuatanga reo whāiti ka tautoko i te kaha ake o te whai māramatanga ki te ahurea me te reo. 

Ka mōhio te mokopuna:  

Ngā hanga kōrero taki 

• ka tāraitia ngā paki kia miramira i ngā tūāhua kare ā-roto, i ngā tūāhua tāpua rānei, me ngā wāhi whai tikanga, mā roto mai i ngā kiripuaki, i te takiwā, me te tāhū. 

Ngā āhuatanga reo  

• ki te reo ihiihi (h.t. te kupu whakarite, ngā tūmahi kakare, me ngā tūāhua) 
• ka tuku ngā tūkē i ngā taipitopito e pā ana ki te huarahi, ki te wā, ki te wāhi rānei i puta rā tētahi āhuatanga (h.t. 'I āta whakarongo ngā tamariki', 'Ka noho wahangū ia', 'I wehe wawe atu rātou') 
• ko ngā kupu taurite, he kupu e ōrite nei te tikanga engari ka rerekē pea te hā, te kaha rānei, pēnei i: 
  • te nui (h.t. te hira, te whai take, te whai tikanga) 
  • te makariri (h.t. te mātao, te mātaotao) 
  • te māeke (h.t. te anu) 
• ko ngā kupu tauaro, he kupu e tauaro nei te tikanga (h.t. te 'tere' me te 'pōturi', te 'makariri' me te 'wera') 
• ka āwhina ngā tūāhua inati i te whakapuakitanga o te pai katoa, o te kino katoa rānei, o te nui katoa, o te iti katoa rānei o tētahi mea (h.t. 'tino pai rawa atu', 'kāore i tua atu') 
• ka hono te kīpeha tauaro i ngā kupu, i ngā ariā rānei, e tukituki ana (h.t. 'He kino te pai', 'He ahi mātao') 
• ka āwhina te kōwhiringa o tētahi kupu whāiti ki te whakaatu i te tikanga pū o te kōrero.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te tautohu i ngā kiripuaki, i te takiwā, me te tāhū o te paki 
• ki te waihanga kōrero taki e whakaata ana i ngā mōhiotanga ahurea, i te tuakiri whaiaro rānei 
• ki te whakamahi me te whakamāori i te kīrehu, i te whakataukī, me te whakatauākī 
• ki te whakamahi i te tūkē, i te kupu taurite, me te kupu tauaro e hāngai pū ake ai te tikanga o te kōrero, e kitea ai hoki ngā āhuatanga rehurehu o te tikanga o te kōrero  
• ki te tākaro ki te kupu (h.t. te tito manawataki, te tito huarite, te waihanga kupu hou rānei) 
• ki te whakamahi i te reo e puta ai he pānga ka kōrero ana, ka tuhi ana ia. 

Ka mōhio te mokopuna: 

Ngā hanga kōrero taki 

• kei te pai kia noho he kaupapa hei tūāpapa mō te tuhinga taki, kaua ko te tūāhua 
• ka waihangatia te paki kia tākirikiri i ngā pareparenga o te ngākau (h.t. te āmaimai, te ohorere rānei). 

Ngā āhuatanga reo  

• i ōna wā, ka whakamahukitia ngā whakaaro tuatini mā roto mai i te ruarua kupu, arā, mā te huahuatau, mā te kīwaha, mā te kīanga rānei 
• he kīanga te kīwaha e whai tikanga ana, engari he rerekē te tikanga i tā ngā kupu ake e tohu mai ana (h.t. 'kua pau te hau', 'tēnā pōhēhē tēnā')  
• he kīanga whakaaro nui te whakataukī (h.t. 'He aha te mea nui o te ao? He tangata, he tangata, he tangata') 
• ka whai mana ngā whakatauākī nā runga anō i te tangata nāna te kōrero, nā te wā, nā te take rānei i whakapuakina ai (h.t. 'Mahia te mahi hei painga mō te iwi' – Te Puea Herangi) 
• ka mea te huahuatau he mea kē tētahi mea (h.t. 'He manu tīoriori a Kere') 
• ka whakaahua te kupu whakarite i tētahi mea mā te āta whakatairite i tērā mea ki mea kē (h.t. 'Me he …', 'Ānō nei ...', 'Me te mea nei …') 
• ki ētahi āhuatanga o ngā reo ā-iwi (h.t. tēneki, teenaa koe, erangi, mounga).

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio: 

• ki te panui ā-waha kia whai manawataki 
• ki te huritao takamuri me te tārai anō i ana kōrero taki e tākirikiria ai ngā pareparenga o te ngākau, e kaha ake ai hoki te kōkiri i te kaupapa 
• ki te tautohu i ētahi āhuatanga o ngā reo ā-iwi (h.t. ngā kupu whāiti, te oropuare rua) 
• ki te whakapuaki kōrero mā ngā ara huhua (h.t. mā te whakapuaki anō, mā te whakamahi kupu taurite, mā te panoni i te hanga, i te kātū, i te aronga rānei ki minenga kē) 
• ki te whakamahi i te reo whakaahua, mā: 
  • te whakamahi i te kupu whakarite me te huahuatau 
  • te tāwhai i te reo whakaahua o ngā kōrero kua kitea, kua pānuitia, kua rangona rānei 
  • te whakaahua i ngā kare ā-roto 
  • te whakamahi i ngā kupu me ngā kīanga whakaahua 
  • te whakamahi i te kīwaha, i te kīrehu, me te whakataukī, tae atu ki ērā ka kaha kitea, ki ngā whakataukī ā-rohe hoki.