Te Reo Rangatira - Te Tūārere 1 - Ngā Tau 0–3

Te Mōhiotanga

Te mōhiotanga weteoro 

Ko te āhukahuka, ko te whakaputa, me te rāwekeweke i ngā oro me ngā pū ētahi āhuatanga e tūāpapa ana i Te Tūārere 1. Ko te mōhiotanga ki te pūnaha weteoro o te reo te tūāpapa o te reo ā-waha, e taea ai e te mokopuna te pānui, te tātaki kupu, te whakaputa reo hoki, mā te mōhio ki te ara e puta ai ngā oro me te ara e hua mai ai ngā kupu i ngā oro. 

Ka mōhio te mokopuna:  

• ka whakaata ngā pū o te arapū i ngā oro, pēnei i: 
  • ngā oropuare poto me ngā oropuare roa (a, ā, e, ē, i, ī, o, ō, u, ū) 
  • ngā orokati (h, k, m, n, p, r, t, w) 
  • ngā orokati pūrua (ng, wh) 
  • ngā oropuare pūrua (h.t. ae, ai, ao, au, ea, ei, eo, eu, …) 
  • ngā kupu ka tīmata ki te oro kotahi (h.t. te 'pea' me te 'pepa'), ki te huarite kotahi rānei (h.t. te 'nui' me te 'hui') 
  • ngā kupu āhukahuka māmā (h.t. tana ingoa, ngā rā o te wiki). 

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio: 

• ki te whakahua kupu kia tika 
• ki te whakahua motumotu i ngā oromotu 
• ki te whiriwhiri i waenga i ngā oro o te oropuare poto me ngā oro o te oropuare roa 
• ki te whakarongo me te whiriwhiri i ngā oro tuatahi i ngā kupu 
• ki te tautohu i ngā kupu āhukahuka. 

Ka mōhio te mokopuna:  

• e whakaataria ana ngā oro (ngā oromotu) ki ngā pū (ngā orotuhi)  
• ki te whānuitanga o ngā oro, pēnei i: 
  • ngā oromotu poto me ngā oromotu roa 
  • ngā oromotu oropuare me ngā oropuare pūrua 
  • ngā oromotu orokati  
  • te tūhono i te oro ki te pū (ngā orotuhi) 
  • ngā oro puare (ngā oropuare) 
  • ngā oro kati (ngā orokati) 
  • ngā oro tuatahi i ngā kupu. 

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio: 

• ki te whakahua momotu i ngā kupu māmā 
• ki te tūhono i ngā pū (ngā orotuhi) ki ngā oro (ngā oromotu) 
• ki te tūhono i ngā oro (ngā oromotu) ki ngā pū (ngā orotuhi) 
• ki te pānui i ngā rerenga kōrero māmā e whai wāhi nei ngā kupu āhukahuka māmā. 

Ka mōhio te mokopuna:  

• he pānga horipū tō ngā oro ki ngā pū (ngā pū takitahi, ētahi pū rānei) 
• ki ngā kūoro kotahi te orokati, kotahi te oropuare (h.t. ha, he, hi) 
• ki ngā kupu māmā e rua ngā kūoro (h.t. te hae-re) 
• ki ngā oropuare pūrua (h.t. ae, ai, ao, au, ea, ei, eo, eu) 
• ki ngā tauira huarite (h.t. 'Hei tiratira, te poti me te whira’, 'Ka purei te kurī, i te kirikiti’). 

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio: 

• ki te whakahua i ngā oro kia mārama, kia tika hoki 
• ki te wāwāhi i ngā kupu ki ngā kūoro hei weteoro, hei tuhi kupu hoki kia tika (h.t. te hae-re, te o-ma) 
• ki te āhukahuka ki ngā oro kūoro whakamutunga i te kupu 
• ki te āhukahuka ki ngā kupu huarite 
• ki te tūhono i te nuinga o ngā kupu ā-tuhi ki ngā kupu ā-waha ka pānui ana ia 
• ki te whakahua motumotu ā-waha hei pānui, hei tuhi (hei tātaki) hoki i ngā kupu māmā 
• ki te pānui me te tuhi i te whānuitanga o ngā kupu anganui me ngā kupu kaupapa e auau ana

Ka mōhio te mokopuna:  

• ki ngā motuhaketanga ā-oro e matahuna ana (h.t. te ‘e’ me te ‘i’, te ‘au’ me te ‘ou’, te ‘ti’ me te ‘te’). 

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio: 

• ki te whiriwhiri i ngā oro matahuna hei whakahua kupu 
• ki te whakahanumi kūoro hei whakahua i te katoa o te kupu.
• ki te tautohu, ki te pānui, me te tuhi aunoa i te huhua haere o ngā kupu auau
• ki te tautohu me te weteoro i ngā kupu kāore e kaha mōhiotia ana 

Te Mōhiotanga

Te mōhiotanga kupu

Ko te mōhiotanga kupu, ko te māramatanga ki te kupu me te āhua o te whakamahia i tētahi horopaki. E kaha ai tana whakawhiti kōrero, me mātua whai puna kupu te mokopuna, ahakoa whāiti nei pea. Hei tautoko i tana angitu i te kura, me mōhio te mokopuna ki te hanganga mai o te kupu, ki te āhua o te whakarōpūtia o ngā kupu, me te whānuitanga o ngā kupu kaupapa me ngā kupu ā-kura. 

Ka mōhio te mokopuna:  

• ki ngā tūingoa o ia rā (h.t. māmā, kaiako, hoa, tama, kōtiro) 
• ki ngā tūmahi o ia rā (h.t. oma, noho, tākaro, moe, haere, waiata, āwhina) 
• ki ngā tūāhua o ia rā (h.t. nui, iti, pōuri, koa, wera, makariri, tere) 
• ki ngā tūpou o ia rā (h.t. au, koe, ia, rāua, tātou, koutou) 
• ki ngā kupu pātai māmā (h.t. aha, wai, hea) 
• ki ngā mihi me ngā kupu māmā o ia rā (h.t. kia ora, tēnā koe, āe, kāo) 
• ki ngā tau tae atu ki te 10 
• ki ngā kupuhono māmā (h.t. me, engari, nā te mea). 

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio: 

• ki te whakawhiti kōrero e pā ana ki ngā āhuatanga o ia rā mā te whakamahi i tētahi puna kupu whāiti. 

Ka mōhio te mokopuna:  

• ki ngā kupu āhukahuka māmā 
• ki ngā kupu mō ngā wāhanga o te pukapuka (h.t. te ingoa, te kaituhi, te whārangi) 
• ki ngā tūingoa ka kaha whakamahia (h.t. ngā taputapu i te akomanga, i te kura, ngā kai, ngā kararehe) 
• ki ngā tūmahi ka kaha whakamahia (h.t. hītoko, pupuri, tiki, whai) 
• ki ngā tūāhua ka kaha whakamahia (h.t. reka, kawa, ngāwari, whakaaro) 
• ki ngā tūpou ka kaha whakamahia (h.t. māua, tāua, mātou, rātou) 
• ki ngā kupu pātai (h.t. aha, wai, hea) 
• ki ngā tau tae atu ki te 20. 

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio: 

• ki te āhukahuka me te whakamahi kupu auau 
• ki te whakarōpū kupu i runga i te tikanga (h.t. ngā ingoa, ngā tae, ngā mahi, ngā kare ā-roto) 
• ki te whakamahi whakamaumahara hei rautaki ako i ngā kupu hou. 

Ka mōhio te mokopuna:  

• ki ngā kupu e hāngai ana ki ngā mahi o ia rā me ngā horopaki e taunga ana ia 
• ki ngā kupu māmā e rua ngā kūoro (h.t. hae-re) 
• ki ngā kūoro kotahi te orokati, kotahi te oropuare (h.t. ha, he, hi) 
• ki ngā kupu (āhukahuka) auau (h.t. ahau, māmā) 
• ki ngā tau tae atu ki te 100. 

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio: 

• ki te āhukahuka inamata ki ngā kupu auau ka pānui ana ia 
• ki te whakamahi i ngā rautaki whāiti hei ako kupu hou (h.t. mā te whakarongo, mā te toai, ka mau). 

Ka mōhio te mokopuna:  

• ki ngā kupu kāore ia e taunga ana 
• ki te whānuitanga o ngā kupu auau  
• ki ngā kupu tohutohu māmā 
• ki ngā kupuhono māmā (h.t. me, engari, ā, nō reira, nā te mea, i te mea, ka … ka) 
• ki ngā tau tae atu ki te 1000. 

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio: 

• ki te tautohu me te whakamahi i ngā kūmua ka kaha whakamahia (h.t. tua + rua = tuarua) 
• ki te whakamahi kūmuri hāngū hei tuku tohutohu, hei tuku whakahau, hei tuku tono rānei (h.t. Mahi + a = Mahia!) 
• ki te tautohu me te whakamahi i ngā kuhi (ngā kūmua me ngā kūmuri) ka kaha te whakamahia, me ngā tumu (h.t. whaka + mārama, moe + nga). 

Te Mōhiotanga

Te mōhiotanga wetereo

E hāngai ana te mōhiotanga wetereo (tae atu ki te tātaikupu me ngā momo kupu) ki te whai māramatanga ki te takoto o te reo Māori. Mā tēnei mōhiotanga e mārama ai, e kaha ai hoki te mokopuna ki te whakaputa i ngā whakawhitinga kōrero whai tikanga. 

Ka mōhio te mokopuna:  

Te tātaikupu 

• ki ngā rereingoa māmā (h.t. 'Ko … tōku ingoa', 'He pene tēnei') 
• ki ngā reremahi māmā (h.t. 'Kei te noho au', 'Ka oma ia') 
• ki ngā rereāhua māmā (h.t. 'He pango te motokā', 'Kei te pai au') 
• ki ngā tohutohu māmā (h.t. 'Homai te pene') 
• ki ngā kīanga (h.t. 'Kei te pēhea koe?', 'Nō … au', 'E noho'). 

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio: 

• ki te whakamahi i ngā rerenga kōrero māmā kia tika, ina āwhinatia ia 
• ki te whakamahi i ngā rautaki ako whāiti, pēnei i: 
  • te tāruarua 
  • te rautaki o: mā te whakarongo, mā te toai, ka mau. 

Ka mōhio te mokopuna:  

Te tātaikupu 

• ki ngā rereingoa māmā (h.t. ‘Ko te Rātapu tēnei’, ‘Ko Pare taku kaiako’)  
• ki ngā reremahi māmā (h.t. ‘I mātakitaki au i te kēmu’) 
• ki ngā rereāhua māmā (h.t. ‘He whero te tae o te motokā’, ‘Kei te pōuri a Pepe’) 
• ki te hanganga o te kupu me te rerenga (te mārama mā te pū e hangaia ai he kupu, mā te kupu e hangaia ai he rerenga). 

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio: 

• ki te whakamahi tīmatanga rerenga hei waihanga i ngā rereingoa me ngā reremahi māmā, ina āwhinatia ia 
• ki te whakamahi i ngā whakatakotoranga kōrero māmā 
• ki te whakarongo me te tautohu i ngā kupu i ngā rerenga. 

Ka mōhio te mokopuna:  

Te tātaikupu 

• ki ngā momo rerenga māmā e kitea mai nei te ka, te kua, te i, te he, te me, te e, te kei, te kei te, te e … ana, te i te, me te ko … (h.t. ‘He tamaiti pai ia’, ‘Kei te kai ia i te āporo’, ‘Me noho koe’, ‘I haere rāua’) 
• ki ngā wāmahi (h.t. i, kei te, kua) 
• ki ngā whakakāhoretanga (h.t. kāore e … ana, kāore i te …, kaua e …). 

Ngā momo kupu 

• ki ngā karangatanga kupu me ngā āheinga e māmā ana (ngā tūingoa, ngā tūmahi, ngā tūāhua). 

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio: 

• ki te waihanga (arā, ki te kōrero me te tuhi) i ngā rerenga kōrero e whai wāhi nei te rua, te neke atu rānei, o ngā karangatanga kupu, tae atu ki ngā whakakāhoretanga 
• ki te tautohu me te hoatu tauira o ngā momo kupu māmā. 

Ka mōhio te mokopuna:  

Te tātaikupu 

• ka mahi tahi, ā-tauira nei, ngā kupu 
• ki ngā ture wetereo māmā, pēnei i te tūmahi-kaimahi-taunga (h.t. 'I haere (tū) ahau (k) ki te kēmu whutupōro (tau)') 
• ki ngā rerenga he pūpānga kei roto (h.t. ‘Ko Hera tōku ingoa’, ‘Koinei ōku tōkena’, ‘Nōku ēnei kākahu’) 
• ki ngā pūpānga (te ‘tōku’ me te ‘ōku’, te ‘a’ me te ‘o’, te ‘tana’ me te ‘ana’, te 'tā’ me te ‘ā’, te ‘tō’ me te ‘ō’). 

Ngā momo kupu 

• ki ngā karangatanga kupu māmā me ōna āheinga (h.t. ngā tūpou, ngā kupuhono) 
• ka whai wāhi atu ki te kupu te tumu, ā, tērā anō pea ka whai kuhi (h.t. kōrero-tia). 

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio: 

• ki te tūhono i ngā whakaaro mā ngā kupuhono māmā 
• ki te tautohu i ngā tauira i te reo hei whakaputa anō i ērā tauira me ērā takotoranga wetereo kia tika 
• ki te whai i ngā ture wetereo māmā ka kōrero ana, ka tuhi ana ia 
• ki te tautohu me te whakamahi i ngā tūpou me ngā kupuhono māmā (h.t. me, ā, au, koe) 
• ki te tautohu i ngā wāhanga o tētahi kupu (te kumu me te kuhi) 
• ki te tautohu i ngā ingoa me ngā āheinga o ngā momo kupu māmā (arā, o te tūingoa, o te tūmahi, o te tūāhua). 

Te Mōhiotanga

Te mōhiotanga tikanga tuhi

Ko te mōhiotanga tikanga tuhi, ko te whai māramatanga ki te takoto ā-tuhi o tētahi reo, tae atu ki te mōhio ki te arapū, ki te tuhi ā-ringa, ki te tātaki kupu, me ngā kārawarawa. Ka āwhina tēnei i te mokopuna ki te pānui me te tuhi i te reo kia tika, kia matatau. 

Ka mōhio te mokopuna:  

Te arapū 

• ka whakamahia te arapū ā-tuhi hei tuhi kupu 
• ka whakaata ngā pū i ngā oro 
• ka whakaata ngā kupu me ngā tohu i te tikanga o te kōrero. 

Te tuhi ā-ringa 

• ki ngā tauira pū māmā 
• ka pānuitia, ka tuhia hoki te kōrero mai i runga ki raro, mai i te mauī ki te matau. 

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio: 

• ki te pupuri i te pene rākau 
• ki te tārua i ngā pū (te pūmatua me te pūriki) me ngā kupu māmā 
• ki te tuhi i te āhua o ētahi pū o te arapū 
• ki te whakamahi i tāna ake uhingaro tuhi hei whakapuaki i ōna whakaaro, hei tauira: 
  • te whai kia tuhi i te pū hei whakaatu i te kupu 
  • te whakamahi i ngā tohu māmā hei whakaata i te whakaaro (h.t. te koru hei whakaata i te whānau) 
• ki te āhukahuka me te whakamahi i ngā tikanga māmā o te tā (h.t. te ahunga – te pānui me te tuhi mai i te mauī ki te matau, mai i runga ki raro). 

Ka mōhio te mokopuna:  

Te arapū 

• ka whakamahia te arapū ā-tuhi hei tuhi kupu 
• he tikanga tō ngā kupu me ngā tohu. 

Te tuhi ā-ringa 

• ki te hanganga o te pū 
• ki ngā orotuhi orokati (m, k, n, w, h, p, t, ng, r, wh). 
• ki ngā orotuhi oropuare (a, ā, e, ē, i, ī, o, ō, u, ū) 
• ki ngā orotuhi pūmatua 

Te tātaki kupu 

• ki ngā kupu māmā (au, te, ngā). 

Ngā kārawarawa 

• ki ngā kārawarawa māmā (h.t. te kopi, te piko). 

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio: 

• ki te whakahua motumotu me te whakaingoa i ngā pū o te arapū 
• ki te whai i tētahi whakaahua hei tuhi ā-ringa 
• ki te tātaki i ngā kupu māmā (h.t. au, te, ngā) me te whai kia tātaki i ētahi atu mā te whakamahi i tana mōhio ki ngā pū me ngā oro 
• ki te whakahua motumotu hei pānui me te tuhi (te tātaki) i ngā kupu māmā 
• ki te āhukahuka me te whakamahi i ngā kārawarawa māmā (h.t. te kopi, te pūmatua) 
• ki te whakamahi i ngā tikanga tuhi māmā (h.t. te tuhi mai i te taha mauī ki te taha matau, mai i runga ki raro, ngā āputa i waenganui kupu). 

Ka mōhio te mokopuna:  

Te tuhi ā-ringa

• ki ngā pū me ngā tohu māmā. 

Te tātaki kupu 

• ki ngā kupu auau 
• e ōrite ana ngā tauira tātaki kupu o ētahi kupu. 

Ngā kārawarawa 

• ki ngā kārawarawa māmā me tōna pūtake (h.t. te kopi, te piko, te tohu pātai). 

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio: 

• ki te tautohu me te tā i te pū kia tika 
• ki te tautohu i ngā tauira o te oro-pū ka kaha kitea hei tātaki i ngā kupu māmā (h.t. te, me, he, hau, mau, tau, pau, rau, kau) 
• ki te tātaki kupu kia āwhiwhi mā te whakamahi i te oro-pū e hāngai ana 
• ki te whakamahi i ngā kārawarawa māmā (h.t. te kopi, te piko, te tohu pātai). 

Ka mōhio te mokopuna:  

Te tuhi ā-ringa

• mā te mārama o te tuhi e māmā ake ai te pānui. 

Te tātaki kupu 

• ki ngā tauira kupu e ōrite ana ngā whiore (h.t. te 'hanga’ me te ‘tanga’, te ‘heke’ me te ‘tūmeke’, te ‘raiti’ me te ‘ngāti’) me ngā kupu e ōrite ana ngā oro (h.t. tau, pau, mau). 

Ngā kārawarawa 

• ki ngā kārawarawa māmā (h.t. te tohu kī, te tohu oho). 

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio: 

• ki te tuhi ā-ringa kia mārama 
• ki te whakamahi i ngā tauira tātaki kupu e mōhiotia ana, me te whakaraupapa ā-oro i ngā kūoro hei tuhi kupu hou 
• ki te whakamahi me te whakamahuki i te wāhi ki ētahi kārawarawa māmā (h.t. te tohu kī me te tohu oho). 

Te Mōhiotanga

Te mōhiotanga tikanga reo  

Ko te mōhiotanga tikanga reo, ko te whai māramatanga ki ngā kupu me te āhua e mahi tahi ai ngā kupu i te horopaki. Mā reira e whai māramatanga ai te mokopuna ki tāna e kite ai, e rongo ai, e pānui ai, mā tēnei hoki e kaha ai tana whakapuaki i ana whakaaro kia mārama, ka tuhi ana, ka kōrero ana, ka whakaatu ana hoki ia. 

Ka mōhio te mokopuna:  

Te reo torohū 

• me urupare horipū ki ētahi momo whakawhitinga kōrero (h.t. ngā mihi, ngā pātai, ngā tohutohu) 
• kāore he take o te urupare horipū ki ētahi momo whakawhitinga kōrero (h.t. te pānui i ngā paki māmā, te ako i ngā ariā hou) 
• ki te whānuitanga o ngā rautaki aroā māmā, pēnei i: 
  • te matapae (arā, te whakamahi i ngā whakaahua me ngā ingoa hei matapae i te tikanga o te kōrero) 
  • te whakaahua ā-hinengaro (arā, te waihanga i ngā whakaahua ā-hinengaro e pā ana ki tērā e rangona ana) 
  • te patapatai – te tuku i ngā pātai māmā e pā ana ki tāna e kite nei, e pānui nei, e rongo nei, e wheako nei (h.t. 'Kei te aha ia?' 'Ko wai tōna māmā?') 
  • te tohu ina kāore ia i te mārama (h.t. ‘He aha tēnā?’, ‘Anō?’, ‘Kāore au i te mārama’, ‘He aha te tikanga o …?’, ‘Kōrero mai anō’) 
  • te whakarongo pīkari e mau ai ngā kupu, ngā oro, me ngā wāhanga o ngā rerenga e whai tikanga ana. 

Te reo whakaputa 

• ka taea e ia te whakamahi te reo e mōhiotia ana hei kawe i ana whakaaro 
• ka taea te tuku ana whakaaro mā te kōrero, mā te tuhi, mā te ataata rānei (h.t. te whakamahi i ngā tuone, i ngā tohu ā-tā rānei hei kawe i tētahi whakaaro). 

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio: 

• ki te urupare ki tāna e pānui ai, e kite ai, e rongo ai 
• ki te whai i ngā tohutohu ā-waha, ā-tuhi hoki, e māma ana (h.t. 'E tū’, 'Tīkina ētahi pene’) 
• ki te whai māramatanga i ngā paki māmā, kotahi anake te ariā o roto (h.t. 'He kōtiro a Pare', 'He kōtiro a Mere', 'He uwha te kurī') 
• ki te whakamahi i ngā rautaki ariā māmā hei tautoko i te whai māramatanga ki ngā kupu me ngā kōrero 
• ki te whakarongo kia ako ai ia i te ariā hou (h.t. 'He porohita te āhua o te pōro') 
• ki te matapaki i tāna e hiahia nei ki te kawe i mua i te tuhi, i te kōrero, i te whakaatu rānei 
• ki te tuku i tētahi whakaaro māmā (h.t. 'He pai te ngeru') 
• ki te whakapuaki i ana whakaaro mā te whakamahi i tāna ake uhingaro tuhi (h.t. ngā pū māmā, ngā kupu, ngā tau, ngā tohu, me ngā rārangi). 

Ka mōhio te mokopuna:  

Te reo torohū 

• ​​​​ka whai tikanga ngā kōrero ā-waha, ā-tuhi, ā-ataata hoki 
• mā te whakamahi i ngā rautaki aroā e mārama ai ia ki tāna e pānui ai, e kite ai, e rongo ai 
• ki te whānuitanga o ngā rautaki aroā, pēnei i: 
  • te weteoro me te hoatu tikanga ki ngā kupu ā-tuhi me ngā tohu kua oti te weteoro 
  • te kōrero e pā ana ki tāna i pānui ai, i waihanga ai, i kite ai, i rongo ai 
  • te matapae (h.t. te whakamahi i ngā whakaahua me ngā kupu e mōhiotia ana hei matapae i te tikanga) 
  • ngā tīwhiri horopaki (h.t. te whakamahi i ngā whakaahua hei whiriwhiri i te tikanga) 
  • te waihanga whakaahua ā-hinengaro (te whakamahi i te tae me te āhua). 

Te reo whakaputa 

• ka taea e ia te whakamahi te reo e mōhiotia ana hei kawe i ana whakaaro 
• ki tāna e tuhi ai i mua i te tahuri ki te tuhi. 

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio: 

• ki te whakamahi i ngā rautaki aroā hei tautoko i te whai māramatanga 
• ki ngā ariā hou me te whakarongo ki aua ariā (h.t. 'E whā ngā taha o te tapawhā') 
• ki te tautohu i ngā pārongo māmā (h.t. ngā rā, ngā tau, ngā ingoa) 
• ki te kōrero mō tāna e pānui ai, e waihanga ai, e kite ai, e rongo ai 
• ki te waihanga i ngā karere ā-tuhi mā te whakamahi i ngā kupu māmā, i ngā kīanga, i te rerenga kotahi. 

Ka mōhio te mokopuna:  

Te reo torohū 

• kei tēnā momo kōrero, kei tēnā momo kōrero tōna ake pūtake (h.t. ko te pūtake o te paki, he whakangahau, ko tō te tohutohu ahunga, he whai kia mārama te haere, ko tō te tohutohu noa, he āwhina kia tika te mahi) 
• ki te whānuitanga o ngā rautaki aroā, pēnei i: 
  • te hīkaro māmā 
  • te kite i ngā tuone 
  • te whakamahi whakaahua i ngā pukapuka 
  • te tuku pātai hei whakawhānui i ngā whakaaro, hei whakaū rānei i te mārāmatanga (h.t. 'He aha te kupu mō …?', 'He aha tēnā?', 'Kei hea te/ngā …?') 
  • te urupare ina kāore e mārama ana tētahi kōrero e pānuitia ana 
  • te hono ki ngā mōhiotanga o mua 
  • ngā tuone – te tautohu i ngā tuone me te mōhio e whai tikanga ana ngā tuone. 

Te reo whakaputa 

• ka taea e ia te whakamahi te reo e mōhiotia ana hei kawe i ana whakaaro 
• ki tāna e tuhi ai i mua i te tahuri ki te tuhi. 

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio: 

• ki te urupare ki ngā kōrero e rerekē ana te pūtake (h.t. ngā tohutohu, ngā whakamihi, ngā mihi, ngā ahunga) 
• ki te whakamahi i ngā rautaki aroā me ngā rautaki ako kia whai māramatanga ki tāna e kite ai, e rongo ai, e pānui ai 
• ki te tuku pātai e pā ana ki tāna e kite ai, e rongo ai, e pānui ai 
• ki te kōrero mō ngā kaupapa matua ka whakatika ana ia ki te tuhi 
• ki te tā pikitia hei tīmatanga mō te tuhinga  
• ki te tuhi i ngā rerenga e poto ana, e māmā ana (h.t. ‘Anei taku whare’, ‘E whā ngā matapihi’, ‘He mā te tae’). 

Ka mōhio te mokopuna:  

Te reo torohū 

• he takirua, he whakawhere, he whakaahua rānei tā te kōrero (ā-waha, ā-tuhi, ā-ataata hoki) 
• ki te whānuitanga o ngā rautaki aroā, pēnei i: 
  • ngā kupu matua – te tautohu i ngā kupu matua me ngā taipitopito e tohu ana i te ariā matua 
  • ngā wāhanga kupu – te whakamahi i tana mōhio ki ngā wāhanga kupu (h.t. te tumu, te kuhi) e mārama ai ia ki ngā kupu hou 
  • ngā momo kupu – te whakamahi i tana mōhio ki ngā momo kupu māmā (h.t. te tūingoa, te tūmahi, te tūāhua) e mārama ai ia ki te rerenga 
  • ngā tīwhiri horopaki, ā-ataata – te whakamahi me te kōrero mō ngā tīwhiri me ngā rautaki i whakamahia rā hei whakaū, hei whakamahuki hoki i te tikanga, i ngā kupu rānei kāore e mōhiotia ana 
  • te pūtakenga whakawhiti kōrero – te tautohu i te pūtake o te whakawhiti kōrero 
  • ngā tuone – te kite i ngā tuone e mārama ai te tikanga o tāna e kite ai, e rongo ai.

Te reo whakaputa 

• mā te whiriwhiri i ngā whakaaro i mua i te tuhi ka māmā ake te tuhi 
• mā te hoatu i ētahi taipitopito ka tautokona te māramatanga 
• mā te whakaraupapa i ngā whakaaro ka tautokona te māramatanga. 

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio: 

• ki te whakamahi i ngā rautaki aroā me ngā rautaki ako hei whakaū, hei whakamahuki hoki i te tikanga o te kōrero 
• ki te tuku i ngā urupare whaiaro e pā ana ki tētahi kōrero ā-waha, ā-tuhi rānei 
• ki te matapaki i ngā whakaaro ka whakatika ana ia ki te tuhi 
• ki te whakaraupapa ariā kia tau ai he māramatanga (h.t. 'Ka …, ā, ka…', 'Tuatahi…, tuarua …') 
• ki te tuku tohutohu ā-waha kia whai raupapa 
• ki te whakamahi i ngā rerenga e poto ana, e mārama ana, e raupapa ana, hei kawe i ngā ariā (h.t. 'Ko te Paraire tēnei. Kei te haere au ki te tāone. He pai ki a au te haere mā runga i te tereina. He tino tere te tereina.') 
• ki te whakamahi i te reo whakaahua e māmā ana hei hoatu taipitopito (h.t. 'He pango te motokā o Hone.') 
• ki te whakamahuki i ōna ake whakaaro mā roto mai i te tuhi, i te kōrero rānei.

Te Mōhiotanga

Te mōhiotanga ahureo

Mā te mōhiotanga ahureo e taea ai e te mokopuna te whakarite tūhononga i waenganui i ngā reo (h.t. te NZSL, tētahi atu reo taketake, te reo ā-kāinga, tētahi anō reo rānei), hei tautoko, hei whakatere hoki i tana ako i te reo Māori. Mā te whakapakari i tana aroā me tana mōhio ki te mātai ahureo, ka kaha ake te mokopuna ki te ako i te reo, ki te kōrero, ki te pānui, ki te tuhi hoki. 

Ka mōhio te mokopuna:  

Te whakawhiti  

• ki ngā kupu o te kāinga ka taea te whakamahi i te kura (h.t. ngā mihi, ngā tohutohu māmā). 

Te whiringa hirikapo 

• ki te whai wāhi o te kupu, o te oro, me te tauira, ki te reo. 

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio: 

• ki te kite ake, ki te rongo ake i te reo, ki te tākaro ki te reo, me te kōrero e pā ana ki te reo  
• ki te kite me te tautohu i ngā kupu me ngā oro e pai ana ki a ia. 

Ka mōhio te mokopuna:  

Te whakawhiti  

• ki ngā āhuatanga e rite ana, e rerekē ana i te reo Māori o te kura me te reo o te kāinga. 
• he oro motuhake, he tauira motuhake hoki tō te reo Māori kāore e rangona, e kitea i te reo Pākehā (h.t. ng, wh, r) 
• e hāngai ana ētahi huatau o te reo Māori ki ētahi atu mahi ako, ā, e hāngai ana hoki ētahi atu mahi ako ki ngā huatau o te reo Māori. 

Te whiringa hirikapo 

• ki ētahi pātai huritao (h.t. 'I tika taku kōrero?', 'He aha te tikanga o taua kupu?'). 

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio: 

• ki te kite me te whakaingoa i ētahi āhuatanga o te reo 
• ki te tautohu i ngā kupu, i ngā kīanga rānei, kua rangona i horopaki kē 
• ki te tuku pātai e pā ana ki ngā kupu me te āhua o te whakapuaki i ētahi mea 
• ki te whakawhiti i tana mōhio ki ngā tohu hei whakaahua i te tikanga o te kōrero, me te ariā o te hohoko o te karawhiu ki ētahi atu wāhanga ako, i ētahi atu wāhanga ako rānei (h.t. te whakawhiti ki/i Toi Ihiihi me te whakawhiti ki/i Waiora).

Ka mōhio te mokopuna:  

Te whakawhiti 

• ka whakawhiti ētahi huatau māmā ki ētahi atu reo (h.t. te mārama he ōrite te tikanga o te ‘cat’ me te ‘ngeru’) me ētahi atu mahi ako (h.t. he āhuatanga reo motuhake tō te karakia, tō te waiata, tō te haka, tō te pūrākau, tō te whakapapa) 
• he rerekē ngā takotoranga o te reo Māori i ērā o reo kē. 

Te whiringa hirikapo 

• ki ngā rautaki huritao ka āwhina i te ako reo. 

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio: 

• ki te kōrero mō ngā huatau me ngā takotoranga o te reo 
• ki te whakawhiti i ngā tauira rerenga kōrero, i ngā kupu rānei e mōhiotia ana, ki ngā horopaki hou (h.t. te hari i ngā kupu, i ngā kīanga rānei ka whakamahia i te kāinga ki te kura, te hari i ngā tau o te Pāngarau ki ētahi atu mahi ako) 
• ki te whakawhiti i tana mōhio ki te hohoko o te karawhiu me te kōrero paki ki ētahi atu wāhanga ako (h.t. Waiora, Te Ao Māori) 
• ki te kite i ngā hapa o ngā rerenga kōrero, ā, ka whai kia whakatikaina 
• ki te whakamahuki i ngā kōwhiringa kupu, i ngā kōwhiringa reo rānei. 

Ka mōhio te mokopuna:  

Te whakawhiti 

• ki ētahi āhuatanga e rite ana, e rerekē ana i ētahi reo (h.t. te reo Māori me tētahi anō reo) 
• ki ngā rerekētanga o te reo ōkawa me te reo ōpaki. (h.t. te karakia me te kōrero ki ngā hoa, te 'kia ora' me te 'tēnā koe'). 

Te whiringa hirikapo  

• arā ngā huarahi rerekē hei whakapuaki i te whakaaro kotahi (h.t. mā te whakamahi kupu taurite, mā te whakapuaki anō rānei). 

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio: 

• ki te whakaahua me te whakatairite i ētahi reo 
• ki te whakawhiti me te whakamāori i ngā kupu me ngā rerenga e mōhio nei ia i reo kē ki te reo Māori, tae atu ki te huringa o te raupapa kupu (h.t. the big house, te whare nui) 
• ki te whakawhiti i tana mōhio ki te reo Māori i/ki wāhanga ako kē (h.t. Te Ao Māori, Waiora, Pāngarau, Toi Ihiihi) 
• ki te huritao ki ngā kōwhiringa reo hei whakapai ake i te whakawhitinga kōrero (h.t. te whakamahi i tētahi kupu pai ake).

Te Mōhiotanga

Te mōhiotanga aropori 

Ko te mōhiotanga aropori te tūāpapa o te pāhekoheko tika atu ki ētahi atu i te whānuitanga o ngā momo horopaki. Ka whai wāhi ki tēnei te mōhio ki ngā kōrero me puta, te āhua o te whakaputaina, tae atu ki te pānga o ērā ki ētahi atu. E mātuatua ana ēnei akoranga e tika ai te whai wāhi a te mokopuna ki tētahi hapori reo. 

Ka mōhio te mokopuna:  

Ngā ture o te kōrerorero 

• ki ngā rautaki me te reo whakawhiti kōrero, pēnei i: 
  • ngā tikanga māmā (h.t. ngā mihi, kia ora, tēnā koe, tēnā koa, homai te …) 
  • ngā tīwhiri tinana māmā, pēnei i tā te kanohi (h.t. te menemene, te kōruru o te rae, te matahī), i ngā tuone (h.t. te ringaringa, te tungou, te rūrū o te māhunga, te tū o te ringa i mua i te kōrero, te tono āwhina rānei). 

Te aro ki tirohanga kē 

• he pānga tonu tō te āhua o te kōrero ki te tangata e ahu atu ana te kōrero ki a ia – he pānga pai rānei, he pānga kino kē rānei  
• ki te whakarongo pīkari me te āta mātai – me whakarongo, me mātai hoki i tētahi atu e mōhio ai ki ana kare ā-roto (h.t. 'Kei te pēhea ia?', 'Kei te … ia'). 

Ngā āheinga reo 

• ki te reo e hāngai ana ki:  
  • te mihi me te poroporoaki i ētahi atu (h.t. ‘Mōrena’, ‘Kia ora’, ‘Ka kite anō’) 
  • te whakamihi i ētahi atu (h.t. ‘E mihi ana ki a koe’, ‘Tēnā koe i tō karakia') 
  • te tono āwhina (h.t. 'He pātai tāku', 'Tēnā koa, āwhina mai'). 

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio: 

• ki te whakamahi i ngā kīanga me ngā tuone māmā kia whai hua ai te pāhekoheko tahi ki ētahi atu, pēnei i:  
  • te mihi i ētahi atu 
  • te whai i ngā tikanga māmā 
  • te whakamahi i ngā tīwhiri tinana māmā me te noho mārama ki te tikanga o ēnei tūmomo tīwhiri

Ka mōhio te mokopuna:  

Ngā ture o te kōrerorero 

• he tikanga tō te whakawhitinga kōrero, e kōrero ai tētahi tangata, e whakarongo ai ētahi atu 
• ki ngā tikanga māmā (h.t. 'tēnā koa …', 'mō tōku hē') 
• ki te hohoko o te karawhiu ka whai wāhi atu ana ki ngā pāhekoheko takirua, ā-rōpū, ā-akomanga rānei, mā: 
  • te tatari kia riro māna e kōrero (h.t. 'Kei a koe, e Mere', 'He kōrero tāku …') 
  • te tatari ki tētahi whakamatuatanga 
  • te tatari ki tētahi tīwhiri ataata 
  • te tono hūmārika i tana hiahia ki te kōrero 
  • te whai i te raupapa kua tohua mō ngā kaikōrero. 

Te aro ki tirohanga kē 

• he whakaaro hoki ō ētahi atu tāngata, ka mutu, ka hiahia hoki ki te kōrero 
• mā te haukoti i te kōrero e rongo ai ētahi atu i te tīkai 
• mā te hohoko o te karawhiu e whakaaturia ai tō whakaaro nui ki ētahi atu. 

Ngā āheinga reo 

• ki te reo e hāngai ana ki: 
  • te mihi me te poroporoaki (h.t. 'Tēnā kōrua', 'Ka kite anō i a koe') 
  • te tono kia arohia mai ia (h.t. 'Tēnā koe, e Whae', 'Kei a au?') 
  • te whakamihi i ētahi atu (h.t. 'Ngā mihi ki a koe', 'Tēnā koe', 'Kei te mārama au', 'Ka pai tō kōrero') 
  • te haukoti (h.t. 'He pātai tāku', 'Tēnā koa ...', 'Māku pea ināianei?'). 

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio: 

• ki te whakamahi i ngā ture māmā o te pāhekoheko ki ētahi atu (h.t. te hohoko o te karawhiu, te haukoti kia tika, te tatari) 
• ki te whakahāngai me te whakarerekē i tana reo (te hā, te kahaoro, te tere) 
• ki te kōrero i ngā whakaaro, i ngā kare ā-roto, me ngā hiahia māmā kia mārama.

Ka mōhio te mokopuna:  

Ngā ture o te kōrerorero 

• ki ngā rautaki whakawhiti kōrero, pēnei i: 
  • te tīmata i ngā tono ki tētahi kīanga whakamāmā (h.t. 'Tēnā koa', 'Tēnā', 'E pai ana rānei kia …') 
  • te whakahāngai i tā te kanohi me te reo kōrero ki te whāinga (h.t. te titiro ki te tangata ka tonoa ana tētahi mea, ka whakapāha ana rānei, te kore i hāparangi ka pōuri ana) 
  • te whakarongo ki ngā tīwhiri me te kimi i ngā tohu ka kōrero ana tētahi atu, e mārama ai ia ki ana kare ā-roto 
  • te rongo i ngā piropiro, i te hā, i ngā tīwhiri ataata e mārama ai ia ki ngā kare ā-roto o ētahi atu
  • te whakahāngai me te whakarerekē i tana reo (te hā, te kahaoro, me te tere) 
  • te hohoko o te karawhiu ina whai wāhi atu ki ngā pāhekoheko takirua, ā-rōpū, ā-akomanga rānei. 

Te aro ki tirohanga kē 

• arā ngā ara whakamana me ngā ara āhuaatua hei whakapuaki i tāna e hiahia ana, e rongo ana rānei 
• ka whai pānga te āhua o te kōrero atu ki te āhua o te uruparenga mai a ētahi atu. 

Ngā āheinga reo 

• ki te reo e hāngai ana ki: 
  • te whakapuaki i ngā mea e mātua hiahiatia ana (h.t. 'Kei te hiainu au', 'Tēnā, homai he pene rākau') 
  • te whakapāha (h.t. 'Auē taku hē …', 'Mō tōku hē') 
  • te whakapuaki i ngā kare ā-roto (h.t. 'Kua hōhā au', 'Kei te hiamo au') 
  • te whakaatu i te ngākau aroha me te ngākau whakaute mā te whakamahi i te tangi o te reo me te hā e tika ana (h.t. 'Auē', 'Ka aroha') 
  • te whakapuaki i ngā tino hiahia (h.t. 'He pai ake ki a au te …', 'Kāore i te tino pai ki a au te …', 'He reka ake te … ki a au') 
  • te tuku pātai (h.t. 'He aha te kupu mō …?', 'Kei te pēhea/pai koe?', 'Kei hea te/ngā …?').

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio: 

• ki te whakapuaki i ngā mea e mātua hiahiatia ana, i ngā tino hiahia, me ngā kare ā-roto kia tika 
• ki te whakaatu i te ngākau aroha me te ngākau whakaute, mā te whakamahi i te hā me te piki, heke o te hā e tika ana 
• ki te whakarongo ki ngā tīwhiri, ki te kite hoki i ngā tohu, ka kōrero ana ētahi atu 
• ki te tīpako i ngā kupu me ngā kīanga e hāngai ana ki te hunga me te kaupapa, ā, ka kite hoki i tēnei āhuatanga i ngā kōrero ka pānui ia. 

Ka mōhio te mokopuna:  

Ngā ture o te kōrerorero 

• me whāngai te katoa i ngā matapakinga, i ngā whakawhitinga kōrero rānei 
• ki ngā rautaki whakawhiti kōrero, pēnei i: 
  • te tautohu i te minenga 
  • te whakamahi i ngā mihi me ngā poroporoaki e tika ana 
  • te whakahāngai i te hā me te tangi o tana reo (te hā, te kahaoro, me te tere) 
  • te matapae i ngā kōrero ka puta 
  • te mihi i ngā whakaaro o ētahi atu. 

Te aro ki tirohanga kē 

• me rerekē te momo reo i ngā horopaki rerekē (h.t. i ngā horopaki ōkawa, i ngā pāhekoheko ki ngā hoa, i te kōrero i te kāinga) 
• ka rerekē te kōrero a tēnā, a tēnā (tae noa atu ki ngā rerekētanga reo ā-iwi nei, ahurea nei hoki). 

Ngā āheinga reo 

• ki te reo e hāngai ana ki:  
  • te mihi me te poroporoaki (h.t. 'Nau mai …', 'E noho rā', 'Haere rā', 'Hei konā mai') 
  • te whakatakoto whakaaro, tae atu ki ngā urupare whaiaro ki ngā kōrero ā-waha, ā-tuhi rānei (h.t. 'Nā ki a au nei …', 'Ki ōku nei whakaaro ...', 'Tēnā pea …') 
  • te whakamahuki i ngā whakaaro (h.t. 'Kia mārama mai koe …', 'Kia mōhio koe …', 'E pā ana ki …') 
  • te mihi i ngā whakaaro o ētahi atu (h.t. 'Tēnā koe i tēnā whakaaro', 'Tino pai ki a au tēnā whakaaro')

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio: 

• ki te āhukahuka ki te rerekē o te āhua o te kōrero, e hāngai ai ki tēnā, ki tēnā minenga 
• ki te aro, ki te whakaute i te āhua o te kōrero a ētahi atu tāngata (tae atu ki ngā rerekētanga reo ā-iwi) 
• ki te tautohu i te rerekē o ētahi momo reo ōpaki, reo ōkawa hoki e kite ai, e rongo ai ia 
• ki te whakamahi i ngā rautaki whakawhiti kōrero kia tika ai te whai wāhi atu ki tētahi atu, ki tētahi tokorua rānei. 

Te Mōhiotanga

Te mōhiotanga kōrero ā-waha, ā-tuhi 

Ko te mōhiotanga kōrero ā-waha, ā-tuhi te māramatanga ki te āhua o te takoto o ngā kōrero, ki te whakamahinga hoki o aua kōrero mō ngā momo take, i mua i ngā momo minenga, e puta ai hoki ngā momo pānga. Ka whai wāhi ki tēnei te mōhio ki te pūtake o te kōrero, ki te takoto o te kōrero, ki te momo kōrero hoki. 

Ka mōhio te mokopuna:  

Te pūtake o te kōrero 

• he rerekē ngā pūtake o ngā kōrero, pēnei i: 
  • te whakapuaki tuakiri ahurea 
  • te whakangahau (h.t. te pakiwaitara, te rotarota)  
  • te tohutohu (h.t. ngā tohu, ngā tohutaka). 

Te takoto o te kōrero 

• he tīmatanga tō te paki (h.t. 'I tētahi rā …') 
• he tauira tāruarua tō te pukapuka pānui (h.t. 'He ... tēnei, he … tēnei, he … tēnei') 
• he raupapa tō ngā tohutohu (h.t. 'Tuatahi, ka ...', 'Kātahi ka …'). 

Te momo kōrero 

• ki ngā ingoa o ngā kōrero ā-waha, ā-tuhi hoki o ia rā (h.t. te mihi, te waiata, te karakia, ngā tapanga, ngā paki, ngā tohutohu). 

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio: 

• ki te taki i ngā huarite, i ngā waiata māmā, me ngā karakia 
• ki te āhukahuka ki ētahi momo kōrero o ia rā. 

Ka mōhio te mokopuna:  

Te pūtake o te kōrero 

• ka whakamahia ngā kōrero mō ngā pūtake rerekē, pēnei i: 
  • te whakapuaki tuakiri ahurea 
  • te kōrero taki (h.t. te pakiwaitara, te pūrākau)  
  • te tuku tohutohu 
  • te taki i tētahi tūāhua. 

Te takoto o te kōrero 

• e hāngai ana te takoto o te kōrero ki te pūtake o te kōrero 
• he tīmatanga tō te kōrero 
• e raupapa ana ngā ariā i tētahi kōrero. 

Te momo kōrero 

• ki ngā ingoa o ngā momo kōrero māmā (h.t. te paki, te rārangi, te tohu, te pānui) 
• ki ngā āhuatanga o te karakia, o te pepeha, o te mihi, o te haka, me te waiata. 

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio: 

• ki te tūhono i te kōrero ki te pūtake 
• ki te waihanga kōrero māmā mō tētahi pūtake (h.t. te tā i tētahi tohu, te kōrero i tētahi paki) 
• ki te whakamahi waiata, haka rānei, hei whakapuaki i a ia anō 
• ki te whakamahi i te tuhinga a te kaiako hei tauira mō tana waihanga i āna ake tuhinga. 

Ka mōhio te mokopuna:  

Te pūtake o te kōrero 

• ka waihangatia ngā kōrero mō ngā pūtake rerekē, pēnei i: 
  • te whakapuaki tuakiri ahurea 
  • te mihi i ētahi atu (h.t. 'Tēnā koe i ō whakaaro') 
  • te tuku tohutohu (h.t. 'Peitahia kia whero') 
  • te whakangahau (h.t. te paki māmā pērā i ērā kei ngā pukapuka pānui) 
  • te whakamōhio (h.t. te kōrero whaiaro, te wā, te rangi me ētahi atu meka māmā) 
  • te whakaahua i te tangata me ngā mea. 

Te takoto o te kōrero 

• he tāhū tō te kōrero, hei tauira: 
  • te tuatahi, te tuarua, te tuatoru 
  • te tīmatatanga, te waenganui, te mutunga 
• ka whakarōpūtia ngā whakaaro ki ētahi kaupapa. 

Te momo kōrero 

• ki ngā āhuatanga o ngā kōrero e māmā ana, e poto ana, pēnei i: 
  • te waiata me ngā haka 
  • te kōrero taki (h.t. te paki, te pakiwaitara, te pūrākau) 
  • te tohutohu 
  • te whakaahua (o te tāngata, o te wāhi, o te mea) 
  • ngā whakamahuki pūtaiao (h.t. 'Ka inu ngā pakiaka i te wai, ka tipu te rākau'). 

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio: 

• ki te whai wāhi atu ki te maha atu o ngā momo kōrero (h.t. te karakia, te pepeha, te mihi, te waiata, te taki whaiaro) 
• ki te whakarongo kia mārama ki ngā ariā hou (h.t. 'Tāpirihia te rua ki te toru, ka rima') 
• ki te whakarongo pīkari hei taki, hei whakamāori paki 
• ki te waihanga i ngā kōrero poto e māmā ana mō tētahi pūtake whāiti (h.t. te pepeha, te tuku pārongo) 
• ki te whakaahua i tāna e kite ana, e whakaaro ana 
• ki te waihanga i āna ake uhingaro me āna ake whakaahuahanga. 

Ka mōhio te mokopuna:  

Te pūtake o te kōrero 

• ka waihangatia te kōrero mō ngā pūtake rerekē, pēnei i: 
  • te whakapuaki tuakiri ahurea 
  • te tuku tohutohu mō te ahunga 
  • te whakangahau (h.t. te paki me te ataata, pēnei i te paki ā-rohe māmā) 
  • te whakamōhio (h.t. ngā meka māmā me ngā kōrero whaiaro) 
  • te whakaahua i ngā āhuatanga me ngā tukanga (h.t. te tae, te maha, te nui) 
  • te whakamahuki whakaaro hou (h.t. 'He āhua rite te whakahua i ēnei kupu, he āhua rite anō te tātaki i ēnei kupu'). 

Te takoto o te kōrero 

• ka taea te whakaraupapa te kōrero mā te whakamahi i te whakataki me te whakakapi, i ngā wāhanga māmā, i ngā kōwae rānei. 

Te momo kōrero 

• ki ngā āhuatanga o te kōrero e māmā ana, e poto ana, pēnei i: 
  • te reta, i te īmēra, i te pātuhi 
  • te taki 
  • te whakaahua 
  • te pōhiri kia tae ki tētahi kaupapa 
  • te whakamahuki pūtaiao. 

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio: 

• ki te whakaahua i te āhua o ētahi mea ki te titiro atu, i te whāwhātanga atu rānei 
• ki te whai i ngā ahunga ā-waha, ā-tuhi hoki, e māmā ana 
• ki te tuku taki whaiaro 
• ki te whakaraupapa i ngā kōrero māmā mā te whakamahi i ngā tauira e mōhiotia ana 
• ki te tautohu i te whānuitanga o ngā momo kōrero e whai wāhi nei ia

Te Mōhiotanga

Te mōhiotanga mātākōrero 

Mā te mōhiotanga mātākōrero, ka whai wāhi atu te mokopuna ki ngā tikanga me ngā āhuatanga reo e āta puta ai ngā pānga me ngā hua. Ka whakawhanake ia i tana mōhio me tana mārama ki ngā hanga kōrero taki me ngā āhuatanga reo whāiti ka tautoko i te kaha ake o te whai māramatanga ki te ahurea me te reo. 

Ka mōhio te mokopuna:  

Ngā hanga kōrero taki 

• he kiripuaki tō te paki 
• mā ngā tuone, mā te kanohi, mā te reo kōrero e pārekareka ake ai te kōrero. 

Ngā āhuatanga reo  

• ka āwhina ngā oro me ngā manawataki (h.t. ngā ruri me ngā huarite) i te reo kia pārekareka, kia mau ki te mahara 
• ki ngā kupu ihiihi me ngā kupu whakaahua e māmā ana (h.t. pai, kino, tere) 
• mā te toai i te kupu, i te kīanga rānei, e puta ai he hua. 

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio: 

• ki te tuku pātai me te kōrero mō tētahi pūāhua e kitea ana i te wā tonu e kōrero ana ia, i kitea rānei i mua 
• ki te whakamahi i te reo ihiihi me te reo whakaahua 
• ki te whakapuaki i a ia anō ka hāpai ana ia i ngā mahi ako tūhura  
• ki te tāwhai i ngā tauira hāpiki, hāheke a te kaiako. 

Ka mōhio te mokopuna:  

Ngā hanga kōrero taki 

• he tangata tūturu, he tipuna, he kararehe, he pohewatanga rānei ngā kiripuaki (h.t. te whakaari – 'Ko Māui ahau', 'He ... ahau') 
• ka taea te whakamahi te reo tinana, ngā tuone, tā te kanohi, me te reo hei whakaatu i ngā kare ā-roto me te tikanga o te kōrero. 

Ngā āhuatanga reo  

• mā te huarite, mā te tauira tāruarua e hangareka ai, e ihiihi ai hoki te reo. 
• ka āwhina ngā kupu whakaahua i ētahi atu kia whakaahua ā-hinengaro i ngā whakaaro, i ngā kare ā-roto rānei 
• ka whakamahia te hā hei tautoko i te tikanga o te kōrero (h.t. te whakapiki i te reo mō te pātai) 
• ka āwhina te toai kupu, te toai kīanga rānei, i te miramiratanga o tētahi ariā.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio: 

• ki te tautohu i ngā kiripuaki o te paki 
• ki te whakamahi i te reo ihiihi me te reo whakaahua hei whakaatu i tāna e kite nei, e rongo nei, e pohewa nei 
• ki te whakamahi i te reo ā-waha me te reo tinana hei whakapuaki i ana whakaaro, i ana kare ā-roto, me ana hiahia 
• ki te tūhura, ki te tā, me te waihanga paki mā te whakamahi i tana pohewatanga. 

Ka mōhio te mokopuna:  

Ngā hanga kōrero taki 

• ka whai wāhi atu ki ngā paki ngā kiripuaki e mahi ana i tētahi mahi 
• he haukiri, he whakaaro, he huatau, he kare ā-roto ō ngā kiripuaki. 

Ngā āhuatanga reo  

• mā te tāruarua, mā ngā kīanga manawataki e ihiihi ake ai, e pārekareka ake ai te reo (h.t. 'Pakipaki, pekepeke, pikipiki e') 
• he nui te tūpono whai a te reo o ngā waiata, o ngā pao, o ngā rotarota i tētahi tauira 
• mā te tā pikitia e hua ake ai ētahi whakaaro, e hua ake ai hoki ko te reo

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio: 

• ki te whakaahua i tāna e kite ana, e whakaaro ana hoki 
• ki te waihanga i āna ake huarite me āna ake waiata māmā 
• ki te whakamahi i ngā hanga o te reo me ngā kupu whakaahua kia hanga māramatanga ki nga pūāhua pohewa me ngā pūāhua o ia rā 
• ki te whakamahi i te reo kia auaha hei whakapuaki i tāna e kite ana, e pohewa ana, e wheako ana hoki. 

Ka mōhio te mokopuna:  

Ngā hanga kōrero taki 

• ka ū ngā kōrero o tētahi paki ki tētahi raupapatanga ā-wā (h.t. 'I ngā wā o mua', 'I te tīmatanga', 'I te tuatahi, …') 
• he tīmatanga, he waenganui, he mutunga tō te paki. 

Ngā āhuatanga reo  

• mā te huarite, mā te manawataki, mā te tāruarua, mā te toai kupu e puta ai ngā tauira i te reo 
• ka whakamahia ētahi kīanga hei mahi pārekareka, hei tāwhai rānei i ngā oro, i ngā nekehanga rānei (te ororite) (h.t. 'Piki, wiki, niki, i!' 'Pakō, pakō, pakū, pakū')

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio: 

• ki te tā, ki te waihanga, ki te kōrero, me te whakaari i ngā paki 
• ki te taki i tētahi paki māmā (h.t. tētahi paki ā-rohe) 
• ki te taki i tētahi wheako whaiaro 
• ki te whakamahi i te tae, i te āhua, me ngā hanga hei kawe i tētahi karere 
• ki te whakamahi i ngā tauira oro me ngā tauira kupu kia whai hua i te reo ā-waha me te reo ā-tuhi.