Te Mōhiotanga

Te mōhiotanga kupu

Ko te mōhiotanga kupu, ko te māramatanga ki te kupu me te āhua o te whakamahia i tētahi horopaki. E kaha ai tana whakawhiti kōrero, me mātua whai puna kupu te mokopuna, ahakoa whāiti nei pea. Hei tautoko i tana angitu i te kura, me mōhio te mokopuna ki te hanganga mai o te kupu, ki te āhua o te whakarōpūtia o ngā kupu, me te whānuitanga o ngā kupu kaupapa me ngā kupu ā-kura.

Ka mōhio te mokopuna:

• ki ētahi kupu kaupapa mō ētahi kaupapa i ākona i Te Tūārere 2 i ētahi atu wāhanga ako o te marautanga (h.t. te Pāngarau, te Pūtaiao)
• ki ngā tūāhua oti (h.t. oti, pōuri, ea, wareware …)
• ki ngā kupu pūhui (h.t. matemoe, Rātapu, manawanui …)
• ki ngā kūmuri ingoa (h.t. te –nga i te hokinga, te –manga i te akomanga, te –hanga i te tangihanga)
• ki ngā tau tae atu ki te 10,000.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te whakamahi i ngā kupu e huhua ana ngā kūoro i roto i ana tuhinga
• ki te whakamahi i ngā kupu kaupapa me ngā kupu kāore e kaha mōhiotia ana hei whakawhiti whakaaro
• ki te tautohu me te whakamahi i ētahi kupu e whai wāhi nei ngā kūmua kāore e auau ana (h.t. te taki- i te takinoho, te kore- i te koretake) i ngā kōrero ā-waha, ā-tuhi hoki
• ki te kimi tikanga i ngā kupu kāore e mōhiotia ana me ngā kupu pūhui mā te whakamahi i te huhua o ngā rautaki (h.t. te whakatau i runga i te horopaki, te wāwāhi kupu ki ngā wāhanga)
• ki te whakamahi i te huhua ngā rautaki hei ako kupu hou, pēnei i:
  • mā te whakarongo, mā te toai, ka mau
  • te arawhata ārepa.

Ka mōhio te mokopuna:

• ki ngā kupu horopaki (h.t. ngā kupu e hāngai ana ki te marae, ki te taiao, ki te kai, ki ngā kararehe)
• ki ngā kupu taurite me ngā kupu tauaro mō ētahi kupu auau
• ki ngā kupu whai kūmuri hāngū (h.t. kōrerotia, karangahia, ākona)
• ki ngā kupu whai kūmuri ingoa (h.t. ākonga, manaakitanga)
• ki ngā tūāhua hei whakaahua i ngā āhuatanga whāiti o te tangata me ngā mea
• ki ngā tau tae atu ki te 100,000.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te tīpako me te whakamahi i ngā kupu o tētahi puna kupu e whānui haere ana
• ki te whakamahi i ētahi kupu kāore e kaha whakamahia (h.t. ngā kupu kaupapa, ngā kupu taurite rānei) kia whāiti ake ai te kōrero
• ki te whiriwhiri me te whakamahi i te kūmuri ingoa e tika ana mō tēnā, mō tēnā tumu (h.t. –tia, –tanga, –hia, –hanga, –ria, –ranga)
• ki te whakamahi i te huhua o ngā rautaki hei ako kupu hou, pēnei i:
  • mā te whakarongo, mā te toai, ka mau
  • te arawhata ārepa
  • ngā nuka whakamahara.

Ka mōhio te mokopuna:

• ki ngā kupu kaupapa puta noa i te marautanga
• ki te huhua noa o ngā kupu taurite mō ngā kupu auau
• ki ngā kupu tauaro mō te whānuitanga o ngā kupu auau
• ki ngā kupu ā-iwi
• ki ngā kupu kāore e kaha ana te kitea, te rangona
• ki ngā tau tae atu ki te 1,000,000.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te huhua noa o ngā kupu kaupapa me ngā kupu whaitua i ngā kōrero ā-waha, ā-tuhi hoki
• ki te whakamahi i ngā kupu kaupapa, i ngā kupu taurite, me ngā kupu tauaro
• ki te tautohu i ngā kupu a iwi kē
• ki te whakarōpū kupu i runga i te takenga mai me te hanga:
  • ngā kupu taketake (h.t. kūmara, whenua, iwi)
  • ngā kupu ororite (h.t. pakipakia, ngunguru, auau)
  • ngā kupu mino (h.t. pene, motokā)
  • ngā kupu pūhui (h.t. wharekai)
  • ngā tūingoa i takea mai i te tāpiringa o te kūmuri ingoa (h.t. tikanga, akoranga) 
• ki te whakamahi i te huhua o ngā rautaki hei ako kupu hou, pēnei i:
  • mā te whakarongo, mā te toai, ka mau
  • te arawhata ārepa
  • ngā nuka whakamahara
  • te whakarōpū kupu i runga i te kaupapa, i te momo, i te tikanga rānei.

Te Mōhiotanga 

Te mōhiotanga wetereo

E hāngai ana te mōhiotanga wetereo (tae atu ki te tātaikupu me ngā momo kupu) ki te whai māramatanga ki te takoto o te reo Māori. Mā tēnei mōhiotanga e mārama ai, e kaha ai hoki te mokopuna ki te whakaputa i ngā whakawhitinga kōrero whai tikanga.

Ka mōhio te mokopuna:

Te tātaikupu

• ki ngā rerepūhui e whakamahi ana i ngā kupuhono e mōhiotia ana
• ki ngā rereāhua oti māmā (h.t. 'Kua pau te kai', 'Kua oti ngā mahi')
• ki ngā whakakāhoretanga o ngā rereāhua oti (h.t. 'Kāore i pau te kai')
• ki ngā reremahi (h.t. 'I pānui a Mere i te pukapuka')
• ki ngā whakakāhoretanga o ngā reremahi (h.t. 'Kāore a Mere i pānui i te pukapuka', 'Kāore anō a Mere kia pānui i te pukapuka')
• ki ngā rerehāngū māmā (h.t. 'I pānuitia te pukapuka e Mere')
• ki ngā whakakāhoretanga o ngā rerehāngū māmā (h.t. 'Kāore i pānuitia te pukapuka e Mere').

Ngā momo kupu

• ki te whānuitanga o ngā kupu e whai wāhi atu nei te tumu, me ngā kuhi ka kaha whakamahia
• ki ngā karangatanga kupu e māmā ana (h.t. te tūingoa, te tūmahi, te tūāhua, te kupuhono).

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te tūhono i ngā ariā e rua mā ngā kupuhono māmā (h.t. me, ā) hei waihanga rerepūhui māmā
• ki te whakarōpū kupu i runga i te momo (h.t. ngā tūingoa, ngā tūmahi, ngā tūāhua, ngā kupuhono)
• ki te whakamahi i te maha atu o ngā momo rerenga ka kōrero ana ia, ka tuhi ana ia
• ki te waihanga rereāhua oti māmā (me ōna whakakāhoretanga e hāngai ana)
• ki te whakawhiti i ngā reremahi hei rerehāngū (me ōna whakakāhoretanga e hāngai ana)
• ki te whakamahi i tana kaha ki te weteoro, mā roto mai i tana mōhio ki te reo Māori, kia tika ake ai te pānui.

Ka mōhio te mokopuna:

Te tātaikupu

• ki ngā rereāhua oti (h.t. 'Kua pau katoa te kai i a rātou')
• ki ngā whakakāhoretanga o ngā rereāhua oti (h.t. 'Kāore i pau i a rātou te kai')
• ki ngā rerekaimahi me ōna whakakāhoretanga (h.t. 'Māku tēnā e mahi', 'Ehara māku tēnā e mahi', 'Nāku koe i āwhina')
• ki ngā rereāhua hei whakaahua i ngā āhuatanga o te tangata me ngā mea
• ngā whakakāhoretanga (h.t. 'Ehara i a …', 'Ehara i te …', 'Ehara mā …', 'Ehara nā …').

Ngā momo kupu

• ki ngā pūpānga takitini (h.t. ā mātou/ō rātou)
• ki ngā kūmuri hāngū (h.t. -tia, -ria, -kia …)
• ki ngā kūmuri ingoa (h.t. -hanga, -tanga, -nga …).

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te whai i ngā ture wetereo o te maha ake o ngā whakatakotoranga kōrero (h.t. te rereāhua oti, te rerekaimahi, me ngā whakakāhoretanga)
• ki te whakamahi i te whānuitanga o ngā āhuatanga reo kia tika, kia mārama hoki, ka pānui ana, ka tuhi ana ia
• ki te tautohu i te tumu, i te kūmua, i te kūmuri hoki o ngā kupu tuatini (h.t. 'whakamāramatia').

Ka mōhio te mokopuna:

Te tātaikupu

• ki te whānuitanga o ngā kupuhono
• ki te reretahi – te tairite o te whakamahi i te wāmahi (h.t. te 'Hei' me te 'ka' i te 'Hei te raumati, ka haere mātou ki tāwāhi')
• ki ngā pūwā (h.t. ā, hei, nō, i)
• ki ētahi āhuatanga wetereo me ētahi kīanga o reo ā-iwi kē (h.t. 'Kei te aha?'/'Kei te pēhea?').

Ngā momo kupu

• ki ngā kupuhono (h.t. 'nā', 'kātahi ka …')
• ki ngā pūpānga, pēnei i:
  • te 'tā' me te 'tō', te 'ā' me te 'ō', te 'wā' me te 'wō', te 'ngaa-' me te 'ngoo-'
  • te 'Arā tā rātou mōkai', me te 'Kei hea tō māua waka?'
• ki ngā pūmuri tohu (h.t. tonu, rawa, kē, noa)
• ki ngā kūmua (h.t. kore-, whai-, pae-, kau-, mata-).

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te whakamahi kupuhono hei tūhono i ngā ariā e rua, neke atu rānei, hei waihanga rerepūhui, hei waihanga rerenga roa ake rānei
• ki te waihanga i ētahi rerenga roa ake kia tika
• ki te whakaputa i te maha atu o ngā rerenga ka tuhi ana ia
• ki te whakamahi i ngā wāmahi me ōna whakakāhoretanga kia tika
• ki te whakamahuki i te pānga o ētahi kūmuri kāore e kaha mōhiotia ana ki te tumu o te kupu
• ki te tautohu me te whakamahi i ētahi kūmua tuatini ake (h.t. kore–, kau–, pae–, mata–).

Te Mōhiotanga 

Te mōhiotanga tikanga tuhi

Ko te mōhiotanga tikanga tuhi, ko te whai māramatanga ki te takoto ā-tuhi o tētahi reo, tae atu ki te mōhio ki te arapū, ki te tuhi ā-ringa, ki te tātaki kupu, me ngā kārawarawa. Ka āwhina tēnei i te mokopuna ki te pānui me te tuhi i te reo kia tika, kia matatau.

Ka mōhio te mokopuna:

Te tātaikupu

• he tikanga tuhi, he tikanga tātaki kupu hoki te tohutō me te oropuare rua
• ka honoa te kūmua me te kūmuri ki te tumu, kia takoto hei kupu kotahi.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te whakamahi i te tohutō, i te oropuare rua rānei, ka tuhi ana ia
• ki te tuhi me te tātaki i te nuinga o ngā kupu auau kia tika.

Ka mōhio te mokopuna:

Te tātaki kupu

• he tikanga tātaki kupu te tohutō me te oropuare rua, ā, mā ēnei e rerekē ai te tikanga o te kupu.

Ngā kārawarawa

• ki ētahi kārawarawa māmā (h.t. te kopi, te piko, te tohu kī, te tohu oho).

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te whakamahi i te tohutō, i te oropuare rua rānei, me te piki haere anō o te tika
• ki te whakamahi i tana mōhio ki ngā whānau kupu hei tātaki kupu hou kia tika
• ki te whakamahi i ngā kārawarawa kia tairite, kia tika hoki.

Ka mōhio te mokopuna:

Te tātaki kupu

• me tairite te āhua o te whakamahi i te tohutō me te oropuare rua hei tikanga tuhi, hei tikanga tātaki kupu hoki
• ki ngā whakatikahanga o ngā hapa tātaki i ngā kupu māmā, pēnei i:
  • te mahuetanga o te tohutō i ngā kupu ka kaha whakamahia (h.t. te ae mō te āe, te nga mō te ngā, te aue mō te auē, te na mō te nā)
  • te āpitihanga o te tohutō ki ngā kupu ka kaha whakamahia (h.t. te manāki mō te manaaki, te whakāro mō te whakaaro)
  • te whitiwhiti i te 'e' me te 'i' (h.t. taki, take), i te 'au' me te 'ou' rānei (h.t.pou, pau)
  • ngā oro matahuna (h.t. te 'oe' me te 'oi', te 'ae' me te 'ai').

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te whakamahi i te tohutō, i te oropuare rua rānei me te āhua tairite anō o te karawhiu
• ki te tātaki me te tuhi i ngā kupu tuatini ake kia tika.

Te Mōhiotanga

Te mōhiotanga tikanga reo

Ko te mōhiotanga tikanga reo, ko te whai māramatanga ki ngā kupu me te āhua e mahi tahi ai ngā kupu i te horopaki. Mā reira e whai māramatanga ai te mokopuna ki tāna e kite ai, e rongo ai, e pānui ai, mā tēnei hoki e kaha ai tana whakapuaki i ana whakaaro kia mārama, ka tuhi ana, ka kōrero ana, ka whakaatu ana hoki ia.

Ka mōhio te mokopuna:

Te reo torohū

• he pūtake tō te whakawhitinga kōrero a te kaikōrero, a te kaituhi, a te kaitito rānei (h.t. te whakamōhio, te whakangahau, te whakawhere, te whakamahuki)
• ka tārai te kaikōrero, te kaituhi, te kaitito rānei i te kōrero kia hāngai ki te pūtake e whāia ana
• ki te whānuitanga o ngā rautaki aroā, pēnei i:
  • ngā rautaki wāhanga kupu (h.t. te wāwāhi i te kupu ki te tumu me te kuhi, te wāwāhi rānei i ngā kupu pūhui)
  • ngā tīwhiri horopaki pēnei i ngā kupu, i ngā kōrero rānei e karapoti ana, i ngā ataata, i te hā rānei hei hīkaro i te tikanga o ngā kupu kāore e mōhiotia ana
  • te tuku pātai (h.t. 'He aha i … ai?', 'He aha i pērā ai …?', 'Nā te aha i pērā ai?')
  • te matapae me te whakaū
  • te whakarāpopoto
  • ngā rautaki wāwāhi rerenga (h.t. te wāwāhi i ngā rerenga ki ōna wāhanga hei tautohu i ngā ariā matua). 

Te reo whakaputa 

• ki ngā rautaki ka tautoko i te kawea o ngā karere kia whai tikanga ka kōrero ana, ka tuhi ana, ka whakaatu ana ia, pēnei i:
  • te kōwhiringa kupu – te whiriwhiri i ngā tūmahi, i ngā tūāhua, i ngā tūingoa e whāiti ana hei whakapuaki pū i te tikanga
  • te whakaawhiwhitanga – te whakamahi i tētahi kupu tauaro e tata ana mō ngā kupu kāore e mōhiotia ana (h.t. te 'pai' mō te 'rawe', te 'paraehe' mō te 'heru', te 'kapu' mō te 'ipu')
  • te aroā o te minenga – te whakahāngai i te reo ki te minenga (h.t. ngā kaumātua, ngā tamariki rānei)
  • te maha atu o ngā rerenga – te whakamahi i te maha atu o ngā momo rerenga ka tuhi ana ia
  • te whakaraupapa i ngā whakaaro hei tautoko i te māramatanga.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te tautohu i te pūtake o te kōrero (h.t. te whāinga a te kaituhi, a te kaikōrero rānei)
• ki te whai wāhi atu ki te maha atu o ngā kōrero me ngā pūtake
• ki te whakapuaki i tētahi whakaaro kia mārama
• ki te whakamahi i te huhua o ngā rautaki hei kimi, hei kawe hoki i te tikanga o te kōrero
• ki te kōrero mō ngā tīwhiri me ngā rautaki ka whakamahi ia hei kawe i te tikanga o te kōrero ka kōrero ana, ka tuhi ana, ka whakaatu ana rānei ia.

Ka mōhio te mokopuna:

Te reo torohū

• ka whai pānga te pūtake o te whakawhitinga kōrero ki te āhua o te whakawhiti kōrero a te kaituhi
• ka whakatau te pūtake o te whakawhiti kōrero a te kaikōrero, a te kaituhi, a te kaitito rānei i ngā rautaki ka whakamahia
• ki ngā rautaki aroā, pēnei i:
  • te aro ki te hā me te momo reo, tae atu ki ngā kōwhiringa kupu, ki ngā momo rerenga, ki te ōkawa hoki, i whakamahia hei whakaata i te whāinga a te kaikōrero, a te kaituhi rānei
  • te āhukahuka ki te tirohanga me te haukume – nā wai te tirohanga e whakaaturia ana, nā wai te tirohanga e mahue ana?
  • te tuhi tīpoka (tae noa atu ki te whakanahanaha whakaaro i runga i tāna e rongo ai, e kite ai, e pānui ai)
  • te whakatau tata mai i te horopaki, mā te hīkaro i te tikanga o te kōrero, mā te kite i ngā tīwhiri horopaki (h.t. ngā kupu me ngā rerenga e karapoti ana), me te āhukahuka ki ngā tīwhiri o te kōrero (h.t. te momo kupu)
  • te whakarāpopoto kia hopukina ngā ariā matua
  • te hīkaro e mau ai te tikanga o ngā kōrero matahuna. 

Te reo whakaputa

• ki te kawe i te tikanga o te kōrero i te wā e kōrero ana, e tuhi ana, e whakaatu ana rānei ia i tētahi kōrero, i ētahi whakaaro rānei
• ka whai pānga te minenga ki te ōkawa, ki ngā whiriwhiringa ā-reo hoki
• ka tutuki i ngā momo kōrero rerekē ngā pūtake rerekē.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te whāinga a te kaituhi, a te kaikōrero rānei
• ki te whakamahi i te huhua o ngā rautaki aroā e whai māramatanga ai ia i ngā kōrero ā-waha, ā-tuhi, ā-ataata, ā-matihiko hoki
• ki te whakamahuki i tana whāinga i mua i te kōrero, i te tuhi, i te whakaatu
• ki te whakahāngai i ngā kupu me te ōkawa ki ngā minenga huhua (h.t. 'E te …', 'Kei taku …')
• ki te waihanga i te maha atu o ngā kōrero mō ngā pūtake rerekē.

Ka mōhio te mokopuna:

Te reo torohū

• ka whai pānga te whāinga a te kaituhi, a te kaikōrero rānei ki te kiko, ki te āhua hoki o tana kōrero, o tana tuhi, o tana whakaatu rānei, ā, mā konei pea e puta ai te haukume
• ki ngā rautaki reo ka kaha whakamahia me te pūtake, pēnei i te whakamahinga o:
  • te reo whakawhere hei whakapakepake i te kaiwhakarongo, i te kaipānui rānei
  • te tāruaruatanga hei miramira (h.t. 'Ake, ake, ake', 'Tēnā koutou, tēnā koutou, tēnā koutou katoa')
  • te reo whakaahua hei miramira (h.t. 'He tino pai te …', 'He tino kaha te …', 'I āta haere …', 'Ko tōku tino hoa, ko …', 'Ko te mea tino pai rawa atu …')
  • te reo peha hei whakamahuki, hei tautoko rānei i ngā whakaaro (h.t. te huahuatau, te whakataukī)
  • ngā ariā matua me ōna taipitopito hei tautoko i te māramatanga
  • te reo kauawhi (h.t. te 'tātou', kaua ko te 'mātou'). 

Te reo whakaputa

• ki ngā rautaki ka āwhina ki te kawe i ngā karere kia whai tikanga i te wā e kōrero ana, e tuhi ana, e whakaatu ana, pēnei i:
  • te whakapūaho i te pūtake o te tuhituhi
  • te whakamahi i te pukuhohe, i ngā tairitenga rānei
  • te hoatu i ngā taipitopito me ngā tauira.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te tautohu i te pūtake o te whakawhitinga kōrero
• ki te tautohu i ngā ariā matua me ngā taipitopito tautoko
• ki te āhukahuka ki te haukume i tāna e tirotiro ai, e pānui ai, e rongo ai hoki
• ki te tautohu me te whakamahi i te reo whakawhere
• ki te whakatakoto me te parahau i ngā whakaaro (h.t. 'Ki a au, he pai ake te … nā te mea …')
• ki te tukurua i ngā rautaki ka whakamahia e ētahi atu kaikōrero me ētahi atu kaituhi.

Te Mōhiotanga 

Te mōhiotanga ahureo

Mā te mōhiotanga ahureo e taea ai e te mokopuna te whakarite tūhononga i waenganui i ngā reo (h.t. te NZSL, tētahi atu reo taketake, te reo ā-kāinga, tētahi anō reo rānei), hei tautoko, hei whakatere hoki i tana ako i te reo Māori. Mā te whakapakari i tana aroā me tana mōhio ki te mātai ahureo, ka kaha ake te mokopuna ki te ako i te reo, ki te kōrero, ki te pānui, ki te tuhi hoki.

Ka mōhio te mokopuna:

Te whakawhiti

• ka whakamahia ngā rerenga kōrero mō te huhua o ngā pūtake (h.t. ngā rereāhua i te wā e tākina ana tētahi tūāhua).

Te whiringa hirikapo

• ka whai pānga te hanga o te rerenga kōrero ki tōna tikanga me tōna pūtake (h.t. 'I haere koe ki te toa', 'Haere koe ki te toa').

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te whakamahuki i ngā takatā māmā ki te tuhinga me te hua o ngā takatā ki te tikanga, ki te pānga, ki te hāngaitanga rānei
• ki te whakawhiti i tana mōhio me tana whakamahi i te reo Māori i/ki wāhanga ako kē (h.t. Te Ao Māori, Waiora, Pāngarau, Toi Ihiihi, Waiora).

Ka mōhio te mokopuna:

Te whakawhiti

• ka whakamahia ngā nuka tūhonohono (h.t. te kupuhono me te tūpou) i ngā tuhinga kia rōnaki ai te rere.

Te whiringa hirikapo

• ki te āheinga o ngā wāhanga rerekē o te wetereo (h.t. te wāmahi, te kupuhono, me te rerenga kōrero)
• ki ngā huarahi hei tūhono i ngā ariā i tētahi rerenga.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te whakawhiti i tana mōhio ki te hā, ki te momo reo, me te ōkawa puta noa i ngā horopaki (h.t. te whaikōrero, te kōrerorero rānei, te kōrero ki te kaumātua, te kōrero rānei ki ngā hoa)
• ki te whakawhiti tana mōhio me tana whakamahi i te reo Māori i/ki wāhanga ako kē (h.t. Toi Ihiihi, Hangarau, Pūtaiao, Waiora)
• ki te huritao i te whai hua o ngā kōwhiringa kupu me ngā kōwhiringa rerenga.

Ka mōhio te mokopuna:

Te whakawhiti

• ka whakahāngaitia, ka raweketia hoki te reo kia mārama, kia whai hua hoki (tae noa ki te whakamahi i ngā reo e rua i te kōrerotanga kotahi, me te whakarerekē i te kōrero kia hāngai ki tētahi hunga rerekē).

Te whiringa hirikapo

• ki te kupu ahureo, pēnei i te whakamahinga o ngā kupu wetereo.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te whakamahi kupuhono hei tūhono i ngā ariā e rua, neke atu rānei, hei waihanga rerepūhui, hei waihanga rerenga roa ake rānei
• ki te waihanga i ētahi rerenga roa ake kia tika
• ki te whakaputa i te maha atu o ngā rerenga ka tuhi ana ia
• ki te whakamahi i ngā wāmahi me ōna whakakāhoretanga kia tika
• ki te whakamahuki i te pānga o ētahi kūmuri kāore e kaha mōhiotia ana ki te tumu o te kupu
• ki te tautohu me te whakamahi i ētahi kūmua tuatini ake (h.t. kore–, kau–, pae–, mata–).

Te Mōhiotanga

Te mōhiotanga aropori

Ko te mōhiotanga aropori te tūāpapa o te pāhekoheko tika atu ki ētahi atu i te whānuitanga o ngā momo horopaki. Ka whai wāhi ki tēnei te mōhio ki ngā kōrero me puta, te āhua o te whakaputaina, tae atu ki te pānga o ērā ki ētahi atu. E mātuatua ana ēnei akoranga e tika ai te whai wāhi a te mokopuna ki tētahi hapori reo.

Ka mōhio te mokopuna:

Ngā ture o te kōrerorero

• ki ngā huarahi hei tīmata i tētahi matapakinga, hei whakataki rānei i tētahi kaupapa (h.t. 'I te whakaaro au ki …', 'I kite au i …', 'He aha ō whakaaro e pā ana ki …?')
• ki ngā rautaki whakawhiti kōrero, pēnei i:
  • te kuhu ki tētahi matapakinga (h.t. 'Ki a au …', 'He whakaaro ōku', 'He rite ōku whakaaro ki …', 'He rerekē ōku whakaaro i …')
  • te whakamahuki i tētahi whakaaro (h.t. 'Nō reira', 'Hei āpiti atu …')
  • ngā tīwhiri ā-reo tinana hei whakaatu i te whai wāhi atu (h.t. te ngāwari o te reo tinana, te aro ki te kaikōrero, te āta whakarongo, te tūngoungou, tae atu ki te hāngai o te titiro, mehemea e tika ana kia pērā)
  • te hoatu kōrero, te hoatu tauira anō rānei
  • te tuku i ngā pātai āpiti
  • te kōrero whaiaro i mua, i muri, i te wā rānei e kōrero ana (h.t. 'He aha hei āpiti māku?', 'Kei te whakaae atu au?', 'Ka riro māku ākuanei', 'Kua mātua rānei, kua nui rawa rānei taku whai wāhi atu?').

Te aro ki tirohanga kē

• ka tohu ngā kaiwhakarongo i te aronga atu, i te kore rānei i aro, mā te hā me te reo tinana
• mā ngā whakamatua i te wā o te kōrero e pai ai te kite ake kua mutu te kōrero a tētahi, e pai ai hoki te whai wāhi atu a ētahi atu.

Ngā āheinga reo

• ki te reo e hāngai ana ki:
  • te tuku me te whakautu pātai (h.t. 'He pēhea ō whakaaro?', 'Tēnā, whakamārama mai …', 'He aha ō whakaaro e pā ana ki …?')
  • te mihi i ngā tirohanga me ngā tāpaetanga a ētahi atu, ahakoa pea e rerekē ana i āna ake (h.t. 'Tēnā koe i ō whakaaro, heoi …', 'E tautoko ana au i ngā kōrero a …')
  • te āpiti whakaaro ki ngā whakaaro o ētahi atu (h.t. 'He pai ki a au tēnā whakaaro', 'I kī mai a Mea …', 'Hei tāpiri atu ki …', 'Kātahi anō ka puta te whakaaro kia …')
  • te kimi māramatanga (h.t. 'He aha anō ō whakaaro?', 'Tēnā whakamārama mai anō', 'He aha te tikanga o …?')

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te whakamahi i te huhua o ngā rautaki kia hihiri, kia tika te whai wāhi atu ki ngā matapakinga ki ngā hoa me ngā pakeke
• ki te whakamahi i te reo e hāngai ana (tae atu ki te reo tinana) ki ngā hunga rerekē me ngā pūāhua o ngā pāhekoheko o ia rā.

Ka mōhio te mokopuna:

Ngā ture o te kōrerorero

• ki te hanga o ngā matapakinga ā-rōpū (h.t. te tīmata, te urupare, te āpiti kōrero, te whakataki whakaaro hou, te whakarāpopoto)
• ki ngā rautaki whakawhiti kōrero, pēnei i:
  • te hā, i te kahaoro, me te reo tinana e hāngai ana hei tautoko i tētahi karere
  • te whakarongo pīkari (h.t. mā te tuku pātai, te whakamihi i tāna i rongo ai, te urupare kia tika, te whakapuaki anō, te aha atu)
  • ngā kīanga hei whakangāwari i te whakahē (h.t. 'Tērā pea …', 'Engari ki a au nei …', 'He pai rānei ki a koe …', 'Arā anō pea ētahi atu tirohanga'). 

Te aro ki tirohanga kē

• he maha pea ngā tirohanga i tētahi matapakinga e tika ana, e whakautea ana anō hoki
• mā ngā whakamatua e āhei ai ētahi atu ki:
  • te whāngai kōrero
  • te hoatu pitopito kōrero
  • te tuku pātai 
• ka whāki atu te hā, tā te kanohi, me te reo tinana i ngā whakaaro me ngā kare ā-roto o tētahi.

Ngā āheinga reo

• ki te reo e hāngai ana ki:
  • te whakaatu i te ngākau aroha (h.t. 'E mārama ana au', 'Kei te riri koe?', 'He aha te mate?')
  • te whakaatu i te akiaki (h.t. 'Kia kaha', 'Haere tonu', 'Kei te tika', 'Ka taea e koe', 'Koinā!')
  • te whakahē (h.t. 'Anei kē pea ...', 'Kāore au i te tino whakaae/tautoko …')
  • te tuku āwhina (h.t. 'Māku pea e tautoko?', 'He mahi pea māku?', 'Kei te tautoko au i tēnā whakaaro')
  • te whakapuaki māramatanga (h.t. 'E mārama ana', 'Kua rongo au i a koe', 'E mārama ana tēnā whakaaro').

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te pāhekoheko i runga i te ngākau aroha me te ngākau whakaute
• ki te whakamahi i te hā, i te kahaoro, me te reo tinana e hāngai ana
• ki te urupare, kia tika, ki te whakaaro o tētahi atu mā te whakapuaki i tana tautoko, i tana whakahē rānei
• ki te huritao ki tāna ake pāhekoheko (h.t. 'He huarahi pai ake rānei hei whakapuaki i taku kōrero?', 'I mārama rānei ia kia tāku i kī ai?', 'Mēnā koinei kē tāku, ..., he aha te hua?').

Ka mōhio te mokopuna:

• ki ngā ture e hāngai ana ki ngā whakawhitinga kōrero ā-rōpū (h.t. te hohoko o te karawhiu, te kōrero kia mārama, te ū ki te kaupapa, te tuku pātai)
• ki ngā rautaki whakawhiti kōrero, pēnei i:
  • te whakarongo pīkari (h.t. mā te tuku pātai, te mihi i tāna i rongo ai, te whakapuaki anō)
  • te tohu wawe i te tāpaetanga o te whakaaro (h.t. 'Ki a au nei …', 'Ki ōku whakaaro …')
  • te kore e whakamōmona kōrero, e tuku rānei i te nui rawa o te kōrero
  • te whakamatua – te kore e haukoti me te tatari kia mutu rā anō te kōrero a tētahi
  • te hoatu whakamahuki, te parahau rānei i ana whakaaro
  • te whakamahi i ngā whakaahua ā-kupu me ngā whakamahuki hei whakapuaki mārire i tana whakaaro
  • te whakapuaki anō, te toai rānei i tētahi whakaaro.

Te aro ki tirohanga kē

• e whai hiranga ana te āhua o te kawe i tētahi karere
• ka whakamāori te tangata i te reo, i ngā karere, me ngā tono i runga i ōna ake whakaaro, i ōna ake wheako, me te aha, ka rerekē pea tāna whakamāoritanga i ā ētahi atu.

Ngā āheinga reo

• ki te reo e hāngai ana ki:
  • te whakapuaki i tētahi whakaaro (h.t. 'Nā, ki a au nei …', 'Ki ōku nei whakaaro …', 'Ki tōku mōhio …')
  • te parahau whakaaro ('Ko te take …', 'Mēnā ka …, kātahi ka …', 'Tēnā koa …', 'Nā, …')
  • te whakahē (h.t. 'Anei kē …', 'Heoi anō …', 'Kāore pea au i te tino whakaae/tautoko')
  • te tautoko i tētahi whakaaro (h.t. 'Tika tonu!', 'Koia!', 'Āe, kei te tautoko au') o te mihi i ngā tirohanga a ētahi atu (h.t. 'I kī mai a Mea, …', 'Nō Mea tēnā whakaaro …', 'E ai ki a Mea ...')
  • te whiriwhiri tahi ki ētahi atu e tau ai tētahi take (h.t. 'Ka pēhea mēnā ka …', 'Kei te whakaae/pai rānei tātou ki …?').

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te ū ki te kaupapa i ngā matapakinga
• ki te whakapuaki tirohanga whaiaro kia mārama, kia tika, kia whakaute, mā te whakamahi i te huhua o ngā kīanga
• ki te whakamahi i te huhua o ngā rautaki hei tautoko, hei whakahē rānei i tētahi ariā
• ki te whakapuaki mārire i tana whakaaro mā te whakamahi i ngā whakaahua ā-kupu me ngā whakamahuki
• ki te whakamahi i te kōrero whaiaro i mua, i waenga, i muri hoki i te kōrero, i te tuhi rānei (h.t. 'Kei te mārama rānei tāku?', 'Me hoatu rānei he tauira?')
• ki te huritao ki te āhua o tana pāhekoheko (h.t. 'I pēhea te urupare mai a ētahi atu?', 'He huarahi pai ake rānei hei whakapuaki i taku kōrero?').

Te Mōhiotanga

Te mōhiotanga kōrero ā-waha, ā-tuhi

Ko te mōhiotanga kōrero ā-waha, ā-tuhi te māramatanga ki te āhua o te takoto o ngā kōrero, ki te whakamahinga hoki o aua kōrero mō ngā momo take, i mua i ngā momo minenga, e puta ai hoki ngā momo pānga. Ka whai wāhi ki tēnei te mōhio ki te pūtake o te kōrero, ki te takoto o te kōrero, ki te momo kōrero hoki.

Ka mōhio te mokopuna:

Te pūtake o te kōrero

• ka waihangatia ngā kōrero mō ngā pūtake rerekē, pēnei i:
  • te whakapuaki tuakiri ahurea
  • te tuku tohutohu
  • te tuku tohutohu mō te ahunga
  • te whakangahau (h.t. te pūrākau ā-rohe, te ataata)
  • te whakamōhio atu (h.t. te huarere, ngā rongo kōrero)
  • te whakaahua i ngā hātepe (h.t. 'ka …, ā, ka …', 'ā muri mai …')
  • te whakamahuki i ngā whakaaro hou (h.t. 'He āhua rite te whakahua i ēnei kupu, he āhua rite anō te tātaki i ēnei kupu').

Te takoto o te kōrero

• ki ngā wāhanga matua o te kōrero (h.t. te upoko, ngā whiti, ngā hoahoa, te whakatakinga, te puku, te whakatepenga). 

Te momo kōrero

• ki ngā āhuatanga o ngā kōrero poto, pēnei i:
  • te karakia
  • te waiata
  • te toikupu
  • te pūrākau
  • te tohutohu
  • te whakamahuki
  • te pārongo
  • te hātepe.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te whakamahuki i te wāhi ki ngā wāhanga o te kōrero hei tautoko i te hanga whānui me te pūtake o te kōrero
• ki te whakaputa i te huhua o ngā kōrero ā-waha, ā-tuhi hoki, e poto ana, mō ngā pūtake rerekē
• ki te whai wāhi atu, i runga i te whai take, ki te huhua o ngā momo kōrero ā-waha, ā-tuhi hoki, e poto ana.

Ka mōhio te mokopuna:

Te pūtake o te kōrero

• ka waihangatia ngā kōrero mō ngā pūtake rerekē, pēnei i:
  • te whakapuaki tuakiri ahurea
  • te whakangahau (h.t. ngā mahi a te rēhia, te whakahihiko i te pohewatanga, te whakaoho i ngā kare ā-roto)
  • te whakamōhio atu (h.t. te tuku i ngā kōrero e mārama ana, e pono ana)
  • te tohutohu (h.t. te whakamahuki i te huarahi e tutuki ai tētahi mahi)
  • te whakaahua (h.t. te hoatu i ngā taipitopito e pā ana ki te hunga, ki te mahi, ki te wā rānei)
  • te whakawhere (h.t. te whakapakepake i tētahi kia mahi i tētahi mahi, kia pēhea kē rānei ngā whakaaro)
  • te whakamahuki (h.t. te whai kia mārama te huarahi, te pūtake rānei e puta ai tētahi āhuatanga)
  • te taki (h.t. te taki i tētahi āhuatanga).

Te takoto o te kōrero

• ka whai pānga te pūtake o te kōrero ki te whakatakoto me te hanga o te kōrero
• ka āwhina te rangaranga o te kōrero i te raupapatanga o ngā kōrero (h.t. te whakatakinga, ētahi kōwae, te whakarāpopototanga)
• ka āwhina te whakaraupapa whakaaro i te rangaranga o te kōrero. 

Te momo kōrero

• ki ngā āhuatanga o ngā kōrero, pēnei i:
  • te karakia
  • te mōteatea
  • ngā pūrongo
  • ngā hātepe (h.t. 'Hei muri i tērā …', 'Whai muri mai …', 'Ko te tuatahi …', 'Kātahi ka whai mai ko …') o ngā tohutohu — te tohutohu i te huarahi e tutuki ai tētahi mahi (h.t. 'Tuatahi, me …', 'Kātahi ka …', 'Me …', 'Kia …').

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te tautohu i te pūtake o te kōrero
• ki te whakaingoa i ngā āhuatanga e hono ana ki tētahi pūtake
• ki te whakatairite i ngā momo kōrero me ngā hanga o roto
• ki te whakaputa i te huhua o ngā kōrero ā-waha, ā-tuhi hoki, e poto ana, mō ngā pūtake rerekē
• ki te tārai kōwae kōrero
• ki te whai wāhi atu, i runga i te whai take, ki te huhua o ngā momo kōrero ā-waha, ā-tuhi hoki, e poto ana, puta noa i te marautanga.

Ka mōhio te mokopuna:

Te pūtake o te kōrero

• ka waihangatia ngā kōrero mō ngā pūtake rerekē, pēnei i:
  • te whakapuaki tuakiri ahurea
  • te whakangahau (h.t. ngā mahi a te rēhia, te whakahihiko i te pohewatanga, te whakaoho i ngā kare ā-roto)
  • te whakamōhio atu (h.t. te tuku i ngā kōrero e mārama ana, e pono ana)
  • te tohutohu (h.t. te whakamahuki i te huarahi e tutuki ai tētahi mahi)
  • te whakaahua (h.t. te hoatu i ngā taipitopito e pā ana ki te hunga, ki te mahi, ki te wā rānei)
  • te whakawhere (h.t. te whakapakepake i tētahi kia mahi i tētahi mahi, kia pēhea kē rānei ngā whakaaro)
  • te whakamahuki (h.t. te whai kia mārama te huarahi, te pūtake rānei e puta ai tētahi āhuatanga)
  • te taki (h.t. te taki i tētahi āhuatanga). 

Te takoto o te kōrero

• ka āwhina te whakarōpū i ngā ariā e āhua ōrite ana i te raupapa o te kōrero
• ka āwhina ngā kōwae, ngā wāhanga rānei, i te whakaritenga o ngā whakaaro kia arorau. 

Te momo kōrero

• ka whakaputaina ngā momo kōrero ki ngā āhua rerekē, pēnei i:
  • te pārongo (h.t. te pānui, te pānui whakaahua, te pūrongo)
  • te kōrero ihiihi (h.t. te huarite, te ruri, te waiata, te haka)
  • te whakatutuki mahi whāiti (h.t. te pōhiri, te tohutohu, te īmēra).

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te tautohu i te pūtake o te whakawhitinga kōrero
• ki te tautohu i ngā ariā matua me ngā taipitopito tautoko
• ki te āhukahuka ki te haukume i tāna e tirotiro ai, e pānui ai, e rongo ai hoki
• ki te tautohu me te whakamahi i te reo whakawhere
• ki te whakatakoto me te parahau i ngā whakaaro (h.t. 'Ki a au, he pai ake te … nā te mea …')
• ki te tukurua i ngā rautaki ka whakamahia e ētahi atu kaikōrero me ētahi atu kaituhi.

Te Mōhiotanga 

Te mōhiotanga mātākōrero

Mā te mōhiotanga mātākōrero, ka whai wāhi atu te mokopuna ki ngā tikanga me ngā āhuatanga reo e āta puta ai ngā pānga me ngā hua. Ka whakawhanake ia i tana mōhio me tana mārama ki ngā hanga kōrero taki me ngā āhuatanga reo whāiti ka tautoko i te kaha ake o te whai māramatanga ki te ahurea me te reo.

Ka mōhio te mokopuna:

Ngā hanga kōrero taki

• he whai takiwā te paki
• ka huri pea te takiwā i te roanga atu o te paki.

Ngā āhuatanga reo

• ka waihanga manawataki, ka miramira rānei te tāruarua kupu i ngā ariā matua
• e pai ana ngā kīpeha māmā hei whakaahua i tētahi mea (h.t. 'He toka tū moana ia')
• mā ngā tūāhua me ngā tūkē e hāngai ake ai te whakaahuatanga o tētahi mea
• ka whakaatu ngā kīwā i te wā ka puta tētahi āhuatanga (h.t. 'I te mutunga', 'I ngā wa o mua', ‘Ā tērā wiki’)
• ka āwhina ngā kupuhono i te rere o ngā whakaaro (h.t. 'nō reira', 'koinā te take', 'kātahi ka').

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te tautohu i te takiwā i ngā paki ka pānui ia, ka rongo ia
• ki te waihanga me te tuku i ngā kōrero taki ā-waha, ā-tuhi hoki, e māmā ana
• ki te whakarite i ana whakaaro kia arorau te raupapa mō te kōrero taki
• ki te whakamahi i te reo whakaahua me te reo whakatairite hei whakaahua i te tangata, i ngā wāhi, me ngā mahi.

Ka mōhio te mokopuna:

Ngā hanga kōrero taki

• ka whai wāhi ki te paki tētahi raupapatanga o ngā tūāhua, ko te pūtake me te hua te hanga e tūhono ana i tētahi ki tētahi
• mā ngā nuka tūhonohono (ngā tūpou, ngā kupuhono, ngā whakakapi, ngā kupu taurite) e rōnaki ai te rere o te paki.

Ngā āhuatanga reo

• mā te tāruarua e puta ai he hua, e rerekē ai hoki pea te tikanga o te kōrero (h.t. te ataata, te hāereere, te ringaringa, te pakupaku, te ririki, te nunui, te matimati, te whakaaroaro)
• e pai ana te kupu whakarite (pērā i a/te ...) me te huahuatau māmā hei whakaahua āhuatanga
• ka whakamahia tahitia ana te kupu taurite me te kupu tauaro, ka whakaaturia te tino noho tauaro o ētahi mea (h.t. he wera tētahi, he mātao tētahi; he poto te tamaiti, he tāroaroa te tamatāne)
• ka whakamahia te tūāhua, te tūkē, te kupu taurite, te kupu tauaro me ētahi atu momo kupu hei whakaahua i ngā āhuatanga ā-tinana, ā-wairua hoki.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te whakaraupapa i ngā tūāhua i tētahi paki
• ki te whakaatu i ngā paki poto ki tētahi minenga
• ki te whakamahi i ngā kupu (ngā tūāhua, ngā tūkē) e tika ana hei whakaahua i ngā āhuatanga o te tangata me ngā mea
• ki te tautohu i ngā nuka tūhonohono ka whakamahia e ngā kaituhi e nahanaha ai te reo o ngā kōrero.

Ka mōhio te mokopuna:

Ngā hanga kōrero taki

• ko te nui ake o te taipitopito o te whakaahuahanga ā-kupu, ko te wana ake o te paki
• ka kōrero paki ana, me whakaaroaro te reo, te hā, me te āhua.

Ngā āhuatanga reo

• ka whakaahua te kupu whakarite i tētahi mea mā te whakatairite i taua mea ki tētahi mea kē atu (h.t. 'He tangata kaha a Tū, he pērā i Te Hulk', 'He tere ia ki te kauhoe, ānō nei he aihe')
• ka mea te huahuatau he mea kē tētahi mea (h.t. 'Ko ia te toka i tū i te moana')
• ko tā te whakatangata, he hoatu i ngā āhuatanga tangata ki tētahi mea, ki te taiao rānei (h.t. 'Ka kōhimuhimu te hau')
• ki te reo whakaahua (h.t. te tūāhua, te tūkē, me te reo peha)
• ka whakamahia te reo peha hei peita i tētahi pikitia ki te hinengaro o te tangata (h.t. 'Ka noho rātou ki te māra a Tāne')
• ka whakaata ngā āhuatanga reo ā-iwi i te wāhi nō reira mai te tangata (h.t. ngōku, mounga).

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te tīpako me te whakarite i ngā kai o te paki
• ki te whakahāngai i tana reo kōrero, i tana hā, me tana tū ka kōrero taki ana
• ki te kuhu i te nui o te taipitopito ki ana whakaahuahanga ā-kupu i ngā kōrero ā-waha, ā-tuhi hoki
• ki te whakamahi kupu whakarite me ētahi huahuatau māmā hei waihanga whakaahua ā-hinengaro
• ki te tautohu i ētahi āhuatanga reo ā-iwi i ngā kōrero ā-waha, ā-tuhi hoki, ka whai wāhi atu ia.