Te Mōhiotanga

Ngā Mōhiotanga Ahurea 

Ka whakawhanake te mokopuna i te kaha o tana māramatanga ki tōna whakapapa, me te āhukahuka anō i te whakaū a ngā hononga ki ngā tūpuna i tana tuakiri me tana noho huānga i roto i tōna whānau, i tōna hapori, i te porihanga whānui hoki. Ka ako ia, ka whakahāngai hoki ia i ngā tikanga hei hāpai i ngā uara, i ngā matatika, i ngā ritenga hoki e taea ai e ia te mahi ana mahi i ngā horopaki kanorau. Mā te uara i te mōhiotanga, i te ahurea, me te tuku ihotanga, ka rongo te mokopuna i ngā mōhiotanga o te ao pūtaiao, o te ao hauropi, o te ao tautake hoki e whakapakari nei i ōna pūkenga me tōna māia kia mārama ki te ao, kia whakamāori, kia hāpai hoki i te ao. 

Ka mōhio te mokopuna:

• he ingoa tō ngā wāhi e tūhonohono ana i te tangata ki te whānau me te whenua
• e whakahirahira ana ngā ingoa o ngā wāhi, nā te mea ka whakaahua i te tuakiri, pēnei i ngā maunga, i ngā awa, i ngā moana, me ngā whenua
• e rerekē ana ngā tikanga me ngā kawatau o ngā rohe rerekē
• ka rerekē ngā whanonga o ngā tāngata e ai ki te wāhi, pēnei i te akomanga, i te marae, i te papa tākaro, i te hōro rānei.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te hōpara i te whakaahua a ngā wāhi, a ngā tikanga, a ngā whakapapa hoki i te tuakiri me te noho huānga i ngā āhuatanga o ia rā i te kura me tana rohe. 

Te whakarite i ngā pātai e whai take ana, e matatini ana hoki 

• Ko hea tēnei wāhi? 
• Ka aha tātou i konei? 
• Ko wai te iwi o konei? 
• He aha e whakahirahira nei tēnei wāhi ki a tātou? 
• He aha ngā whanonga e tika ana mō tēnei? 

Te kohikohi, te whakaraupapa, me te kōtuitui pārongo 

• ki te whai wāhi atu ki ngā wheako o taua wāhi i te kura me te hapori (hei tauira te akomanga, te papa tākaro, te noho ā-marae, te awa, te maunga rānei o te rohe) 
• ki te tuku i ngā kōrero māmā, ki te whakarongo ki ngā kōrero māmā mō te tuakiri me te whakapapa, pēnei i ēnei: 
  • te wāhi nō reira rā ia 
  • ōna hononga whakapapa 
• ki te hōpara i te tuakiri whaiaro e whakaingoa ana i ngā wāhi whakahirahira (ngā maunga, ngā awa, ngā moana, ngā whenua) me te tūhono i aua ingoa ki ngā wāhi motuhenga 
• ki te whakamahi i ngā ataata (ngā whakaahua, ngā tānga, ngā mahere, ngā tohu) hei: 
  • āhukahuka i ngā wāhi e taunga ana ia 
  • tūhono i ngā ingoa o ngā wāhi e torona haerehia ana e ia 
• ki te tautohu i ngā wāhi me ngā tohu e tūhono ana i te tuakiri me te noho huānga (hei tauira ngā tūtohu whenua o te rohe, ngā wāhi i te kura, ngā wāhi tāpua o te ahurea).

Te tautohu i ngā uara me ngā tirohanga, te whakatau kupu whānui hoki 

• ki tana mārama haere ka tiakina ngā wāhi, nā te mea e whakahirahira ana aua wāhi ki te tangata me ngā hapori 
• ki te āhukahuka i te whai wāhitanga o ngā ahurea tini ki Aotearoa, i a ia e whai nei i āna ake tikanga i ētahi wāhi whāiti (hei tauira ngā taiopenga, ngā hāhi, ngā temepara, ngā wāhi hapori). 

Te whakawhiti whakaaro mō ngā kitenga, mā te whakamahi i ngā ara me ngā tikanga e hāngai ana 

• ki te tuhi kauwhata whakaahua o ngā rōpū ahurea whānui i te hapori 
• ki te tā i ngā wāhi e whakahirahira ana ki a ia 
• ki te takirua i ngā paki māmā 
• ki te taki, ki te hāpai rānei i tana tuakiri whaiaro 
• ki te whakapuaki i ngā whakaaro mō te tuakiri, mō te wāhi, me te noho huānga mā roto mai i te mahi whakatau me te nekehanga. 

Te hoahoa, te whakatinana, me te arotake i te koringa pāpori 

• ki te whakapuaki i ngā tohu mihi e whakaata ana i ngā rōpū ahurea rerekē i te hapori 
• ki te waihanga mahere ki te tiaki i ngā wāhi katoa o te taiao o te kura e whakahirahira ana ki a ia. 

Ka mōhio te mokopuna:  

• ka tūhono te whakapapa i te tangata ki te tangata me ngā wāhi, e tūhono nei i te mokopuna ki tētahi rohe, ki tētahi maunga, ki tētahi awa, ki tētahi moana rānei, me ngā haerenga o ngā tūpuna me ngā wāhi i nōhia rā 
• ko tēnei mea te tuakiri, nō te takitahi, nō te takitini hoki, e whakaahuatia nei mā roto mai i ngā hononga ki te whānau, ki te hapū, ki te iwi, me ngā hononga tōpū ki te whenua me ngā wāhi. 

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te hōpara, ki te whakapuaki hoki i te whakaahuatia o te tuakiri me te noho huānga mā roto mai i ngā hononga o te whānau, i te whakapapa, i ngā tikanga, i ngā hononga hoki ki te whenua me te wāhi. 

Te whakarite i ngā pātai e whai take ana, e matatini ana hoki 

• ki te ui me te whakamarohi i ngā pātai e hōpara nei i te tūhono me te noho huānga, pēnei i ēnei: 
  • Kei hea au e noho ana, ā, e tūhono ana au ki ēhea wāhi? 
  • E tūhono ana au ki ēhea tāngata? 
  • Ko hea ngā wāhi e whakahirahira ana ki taku whānau, ki taku hapori rānei, he aha hoki te take? 
  • Ka pēhea tā ngā tikanga āwhina i te tangata kia tūhono ki ngā wāhi rerekē? 
  • Ka pēhea tā te taiao whakaahua i tā te tangata noho i ngā wāhi rerekē i te ao? 

Te kohikohi, te whakaraupapa, me te kōtuitui pārongo 

• kia tukua, kia whakarongohia, kia whakapuakina anō hoki ngā kōrero e whakaatu ana i te hononga ki te whānau, ki te hapū, ki te iwi, ki te hapori rānei 
• ki te whakaingoa i ngā tāngata me ngā wāhi kua tūhonotia mā roto mai i te whakapapa, me te tuitui anō i aua hononga i roto i ngā whakareanga mēnā e mōhiotia ana 
• ki te hōpara i te whakaahua a ngā maunga, a ngā awa, a ngā moana, a ngā whenua hoki i te tuakiri mā roto mai i ngā kōrerorerotanga mō ngā āhuatanga me ngā tikanga o te rohe 
• ki te kimi i ngā wāhi e taunga ana ia (hei tauira tōna kāinga, tōna kura, tōna marae, ngā tūtohu whenua o te rohe) mā te whakamahi i ngā mahere māmā, i ngā whakaahua, i ngā ingoa o ngā wāhi, me ngā tohu 
• ki te kimi i te wāhi ki a Aotearoa i Te Moananui a Kiwa, me te hōpara i ngā kōrero mō ngā haerenga me ngā nōhanga i Te Moananui a Kiwa 
• ki te tūhura i te noho a ngā tāngata i ngā taiao rerekē (hei tauira Te Moananui a Kiwa, Te Tiri o te Moana ki te Raki), e hānga ana ki te āhua o te whenua, o te moana, me te āhuarangi. 

Te tautohu i ngā uara me ngā tirohanga, te whakatau kupu whānui hoki 

• ki te whakatairite i ngā tuakiri o te takitahi me te takitini i roto i te whānau me ngā hapori 
• ki te whakamārama i te whakaahua a te whakapapa me ngā wāhi i te tuakiri Māori me te noho huānga 
• ki te kōrero i ngā ara whānui o te whakapuakanga o te noho huānga, tae atu ki ngā ara rerekē o te mōhio ki te whakapapa 
• ki te tautohu i ngā tikanga e whāia ana i te kura, i ētahi atu wāhi hoki, me te whakamārama i tā aua tikanga ārahi i te whakaute 
• ki te whakatairite i ngā kawatau me ngā whanonga i ngā wāhi rerekē (h.t. te marae, te kura, te papa tākaro, i ngā wāhi whakahirahira hoki o waho). 

Te whakawhiti whakaaro mō ngā kitenga, mā te whakamahi i ngā ara me ngā tikanga e hāngai ana 

• ki te tuku kōrero mō te tuakiri me te noho huānga mā roto mai i ngā tānga, i ngā whakaahua o te whānau, i ngā tohu, i te tuakiri whaiaro, me ngā mahere māmā 
• ki te waihanga whakaahuahanga e whakaatu ana i te hononga i waenga i ngā tāngata me ngā wāhi 
• ki te whai wāhi atu ki ngā tikanga o te ahurea (hei tauira ngā waiata me ngā mōteatea) e whakapuaki ana i te noho huānga. 

Te hoahoa, te whakatinana, me te arotake i te koringa pāpori 

• ki te matapaki i ngā wāhi e whakahirahira ana ki a ia, ki te hapori rānei, me te āhua o te whakamahinga o aua wāhi 
• ki te whakatau me te kawe i ētahi mahi māmā e whakaatu ana i te whakaaro nui ki aua wāhi me te whakaute i aua wāhi, pēnei i te kōrero i ngā ingoa tika mō ngā wāhi, i te whakatikatika i ngā wāhi, i te waihanga rānei i ētahi tohu reo Māori mō tētahi papa rēhia o te rohe, o te kura rānei.

Ka mōhio te mokopuna:  

• ki te whāia o ngā ritenga me ngā tikanga puta noa i ngā wāhi maha, tae atu ki te kura, ki te marae, ki ngā tūāhua o te hapori, ki ngā tangihanga, ki ngā hui, me ngā kaupapa whakanui, ka mutu, ka rerekē ēnei tikanga e ai ki te hapū, ki te iwi, me te wāhi  
• kua whakaūria te reo Māori me ngā mātauranga Māori ki roto i ngā ingoa o ngā wāhi, i ngā whakataukī, i ngā whakatauākī, me ngā pūrākau e pā nei ki ngā hanganuku whāiti, ki ngā ara wai, me ngā horanuku. Ka whakaawe ngā hanganuku, pēnei i ngā awa, i ngā takutai, i ngā maunga hoki i te āhua o tā te Māori me tā ngā hapori noho. 

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te hōpara, ki te whakamārama hoki i te whakaahuatia o te tuakiri, o te noho huānga me te haepapatanga mā roto mai i te reo Māori, i ngā tikanga, me ngā mātauranga Māori, e āhukahuka nei i te whāia o ēnei āhuatanga puta noa i ngā wāhi rerekē me te tuku ihotanga hoki o aua āhuatanga ki ngā whakareanga. 

Te whakarite i ngā pātai e whai take ana, e matatini ana hoki 

• ki te ui me te whakamarohi i ngā pātai e mātai nei i te reo, i ngā wāhi, i ngā haepapa hoki, pēnei i ēnei: 
  • Ka pēhea tā tēnei wāhi whakaahua i ngā tikanga o te hapū, o te iwi, o ngā rohe rānei? 
  • Kua pēhea tā te whānau, tā te hapū, tā te iwi hoki tiaki i te reo Māori puta noa i ngā whakareanga? 
  • He aha i whakatūria ai ngā Kōhanga Reo, ngā Kura Kaupapa Māori, me ngā Kura ā-Iwi? 
  • Ka pēhea te whakaawe a ngā awa, a ngā takutai, a ngā maunga, a ngā whenua hoki i te āhua o tā te tangata noho, o tana hui, o tana ako hoki? 
  • He aha ngā ara i whāia e ētahi atu iwi taketake hei tiaki, hei whakarauora anō hoki i ō rātou reo me ō rātou pūnaha mōhiotanga? 

Te kohikohi, te whakaraupapa, me te kōtuitui pārongo   

• ki te mātirotiro me te whai i ngā ritenga me ngā tikanga i ngā wāhi rerekē (hei tauira ngā kura, ngā marae, ngā hui, ngā kaupapa whakahui), me te tūtohu i ngā āhuatanga e rite ana me ngā āhuatanga e rerekē ana i waenga i ngā wāhi 
• ki te hōpara i te whakaūria o te reo Māori me te mātauranga Māori i ngā ingoa o ngā wāhi, i ngā whakataukī, i ngā whakatauākī, i ngā pūrākau hoki kua tūhono ki ētahi hanganuku me ētahi horanuku whāiti 
• ki te whakatairite i te rerekētanga i waenga i ngā tikanga, i ngā reo, me te ao o ia rā puta noa i ngā momo taiao rerekē (hei tauira te takutai me ngā hapori o tuawhenua) 
• ki te tūhura i tā ngā Kōhanga Reo, i tā ngā Kura Kaupapa Māori, me tā Kura ā-Iwi whakapakari i te reo, i te ahurea, me te tuakiri 
• ki te mātai i ngā tauira o te whakarauoratanga o ngā reo taketake (hei tauira te ‘Aha Pūnana Leo, ngā kura o te reo Inuit, ngā hōtaka mātauranga a te iwi Sámi), me te whakatairite i aua tauira ki ā te Māori 
• ki te whakamahi i ngā mahere, i ngā ingoa o ngā wāhi, me ngā tūtohu whenua o te rohe ki te tautohu i te wāhi i puta ai ētahi tikanga me te āhua o te whakaawenga a te wāhi i te mātauranga me te akoako. 

Te tautohu i ngā uara me ngā tirohanga, te whakatau kupu whānui hoki 

• ki te tautohu i ngā tauira me ngā rerekētanga o te whāia o te reo, o ngā tikanga, me te tuakiri puta noa i ngā hapū, i ngā iwi, me ngā rohe 
  • te whakamārama i te wāhi ki te tangata hei kaitiaki mō te reo Māori, mō ngā tikanga Māori, me ngā mātauranga Māori, me te āhua o te tukua o aua haepapa puta noa i ngā whakareanga 
  • te tūhonohono i ngā uara, pēnei i te kaitiakitanga kia tiakina te whenua, ngā wai me ngā mātauranga ahurea i ngā wāhi rerekē 
  • te whakatau kupu whānui mō te āhua o tā ngā momo taiao me tā ngā kōrero o mua whakaahua i ngā haepapa, i ngā tūranga, i ngā āhuatanga hoki o te noho.

Te whakawhiti whakaaro mō ngā kitenga, mā te whakamahi i ngā ara me ngā tikanga e hāngai ana   

• ki te whakawhitiwhiti kōrero mō te akoako mā roto mai i ngā mahi toi, i te whakaari, i te kōrero taki, i ngā matapakinga rānei, e whakaatu nei i ngā tūhonohonotanga i waenga i te reo, i ngā wāhi, me te tuakiri 
• ki te whakamahi i ngā whakaahuahanga, i ngā whakaari, i ngā matapakinga rānei a te rōpū hei whakaatu i te mārama ki ngā whakataukī, ki ngā whakatauākī, ki ngā tūreo, me ngā tikanga 
• ki te whakauru i ngā whakaahuahanga (hei tauira ngā mahere, ngā hanganuku, me ngā ingoa o ngā wāhi) hei whakaatu i te taketakenga o aua kōrero me aua tikanga. 

Te hoahoa, te whakatinana, me te arotake i te koringa pāpori 

• ki te whakamahere me te whakatutuki i tētahi koringa kaitiakitanga māmā kua tūhonotia ki tētahi wāhi whāiti, pēnei i te tiaki i tētahi roma, i te whakaute i tētahi wāhi tāpua, i te tautoko rānei i te whakamahinga o te reo Māori i te kura. Me huritao ki te āhua o tā taua mahi tautoko i te reo, i ngā tikanga, i te wāhi rānei, me te āhua hoki o tana hāpai i te oranga tōpū me te haepapa kua tukua iho. 

Te Mōhiotanga

Ngā Mōhiotanga o Nehe

Ka whakawhanake te mokopuna i ōna pūkenga ki te whakamāori me te waihanga i ngā kōrero taki hītori, e āhukahuka nei i te huanga mai o te hītori mā roto mai i te tiritiri kōrero, i te taunakitanga, me ngā tirohanga. Ka whāia e ia tētahi pakirehua ā-kaupapa, mā te whakamahi i ngā puna mātāmua me ngā puna mātārua kia hōhonu ai tana mōhiotanga ki te tangata, ki ngā wāhi, me ngā tūāhuatanga; ma te arohaehae o te arotake i ngā taunakitanga; mā te whakatairite i ngā pūrākau; mā te whakawhanaketanga hoki o ngā whakamāoritanga nā runga i te whakaaroaro. Mā ngā huatau hītori matua—pēnei i te pūtaketanga me te pānga, i te panonitanga, i te hiranga, me te tirohanga—ia e ārahi kia kimi māramatanga ai ia mō te ao o mua, e mārama ai ia ki tā te ahurea me tā te tuku ihotanga whakaahua i te tuakiri, e mātai ai hoki ia i te āhua me ngā hua o ngā pāhekotanga ahurea.

Ka mōhio te mokopuna:  

• ka maumahara tonutia ngā hītori Māori mā roto mai i ngā pūrākau, i ngā kōrero tuku iho, me ngā whakapapa, e tukua iho nei i tētahi whakareanga ki tētahi. 

NGĀ HEKENGA KI AOTEAROA 

Aotearoa: tō tātou taketakenga mai 

• ehara i te mea he tangata i konei i ngā wā katoa, ā, i ahu mai ngā tūpuna o te katoa i wāhi kē atu 
• ko te iwi Māori te iwi taketake o Aotearoa, ka mutu, he nui ā te Māori kōrero mō te hekenga ki Aotearoa 
• he ingoa, he tikanga hoki tō ngā wāhi e tūhono ana ki te ao o mua. Ka rongo te tangata i te kaha o te hononga ki te whenua e noho nā ia. He nui ngā kōrero mō ngā ingoa o ngā tāone, o ngā whare, o ngā tiriti, me ētahi atu wāhi. I ētahi wā, e nui ake ana i te kōrero kotahi 
• ko ngā wāhi e noho nā te tangata i ēnei wā ngā wāhi i nōhia rā i mua 
• ko ngā haerenga o ngā whānau he wāhanga nō te hītori, ā, mā aua hītori e mārama ai te tangata ki te rerekē haeretanga o te ao o te tangata me ngā wāhi i te takanga o te wā 
• ka whakamahia ngā tohuwā whānui hei whakaahua i ngā tūāhuatanga i puta: e 365 ngā rā i te tau, 10 ngā tau i te ngahurutau, ā, 100 tau i te rautau. Me mārama ngā mokopuna ki te āwhata wā i waenga i ēnei haerenga me te ako ki te whakatau i aua tūāhuatanga ki tētahi rārangi wā māmā.

Nō ngā wāhi maha ngā whānau 

• he kaumoana nō Te Moananui a Kiwa ngā tūpuna Māori me ō rātou whānau 
• i ahu mai ngā whānau i ngā wāhi maha puta noa i te ao i ngā tau 175 kua hori (hei tauira ngā kaimaina nō Haina i tae mai i te ngahurutau 1860)  
• kua nui te hekenga mai i te 100 tau ki muri, ā, nō Piritana te nuinga o ngā whānau.  

TE ONAMATA ME TE INAMATA 

Mā te hōpara i ngā hītori o mua tata nei o tōna whānau, ka mōhio te mokopuna:  

• ki te rerekē o te ao o mua i ō tēnei wā, ā, tērā ētahi āhuatanga kāore e taunga ana ki a ia (hei tauira ngā taputapu tākaro, ngā kura, ngā tikanga a te whānau)  
• ko tēnei mea, ko te wā, ka toro ki tua atu o tō te tangata maumahara, tae atu ki ngā wheako o ngā tāngata i konei i mua i te whānautanga mai o te tamaiti 
• arā ētahi kupu e hāngai ana ki te wā, pēnei i te ‘i tēnei rā’, i te ‘inanahi’, i te ‘āpōpō’, i te ‘onamata’, i te ‘inamata’, i te ‘i mua’, i te ‘ā muri’, me te ‘i mua noa atu’ me te whakamahi i aua kupu i te kōrerotanga o ngā tūāhuatanga me ngā mahi 
• ka whai wāhi ki te hītori ngā tūāhua i putaputa mai i tētahi raupapatanga whāiti. 

Mā roto mai i ngā kōrero nō te ao o mua noa atu o Aotearoa, ngā kōrero rānei mō aua wā rānei, me ngā kōrero mō ngā wae kai kapua, ka mōhio te mokopuna:  

• mā te tiro ki ngā kōrero o mua mō te whānau e whakaūria ai tāna i ako mai ai mō te ao o mua 
• tērā ētahi tāngata nō te ao o mua ka maumaharatia nā te mea nāna i rerekē ai tētahi āhuatanga, i āwhinatia ai ētahi tāngata, i mahia ai rānei tētahi mahi hou, ā, ka tukua iho ngā kōrero mōna mā roto mai i ngā ara māmā, pēnei i ngā kōrero ā-waha, i ngā pūrākau, i ngā pukapuka, me ngā ara matihiko, hei tauira ngā tuahangata o te rohe 
• ko ētahi o ngā kōrero o mua he pono, ko ētahi he mea pohewa, ko ētahi he whenumitanga i ngā mea e rua. Ka ako te mokopuna i ngā kīanga e whai ake nei: tērā tētahi wāhi, te kōrero paki, te pakiwaitara, te meka, te maumahara, me te pūrongo, hei takirua i ngā kōrero kua ākona e ia.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te āhukahuka me te kōrero mō ngā tāngata, mō ngā wāhi, me ngā hītori o mua. Me te kite i te hononga o ngā kōrero ki ngā wāhi motuhenga kei te kitea tonutia i ēnei rā nei (hei tauira ngā maunga, ngā awa, me ngā marae o te rohe). 

Te whakarite i ngā pātai e whai take ana, e matatini ana hoki   

• ki te waihanga pātai mō ngā kōrero tuku iho me te ao o mua, pēnei i:  
  • He kōrero ēnei mō wai? 
  • I heipū ēnei tūāhua whāiti i hea?  
  • Kei te noho tonu te tangata ki tēnei wāhi i ēnei rā?  
  • E pātata ana rānei te wāhi ki a tātou?  
  • He aha i whakarērea ai e ngā tāngata ō rātou kāinga ki te heke mai ki Aotearoa?  
  • He aha ngā rerekētanga o ngā hekenga ki Aotearoa i ō te ao o mua?

Te kimi, te whakaraupapa, me te kōtuitui pārongo 

• ki te tautohu i ngā ara e maumaharatia ai, e kōrerotia ai hoki te ao o mua (ngā pūrākau, ngā waiata, ngā whakaaro, te peka atu ki ngā wāhi)  
• ki te tautohu i ngā wāhi i te rohe, i ētahi mahere māmā, i ētahi whakaahua rānei  
• ki te kite i te āhua o aua wāhi i te ao o mua, me te āhua o aua wāhi i tēnei wā.  

Te tautohu i ngā uara me ngā tirohanga   

• ki te whakaahua i tā rātou e kite nei, e rongo nei, e oko nei hoki i ngā kōrero me ngā wāhi  
• me te kite haere i te whakamārama a ētahi kōrero i te ao mā roto mai i ngā ara rerekē  
• ki te whakamahi i ētahi tohuāki hei tautohu i ngā uara me ngā tirohanga 
• me te kite i te hiranga o te whenua, o te rangi, o te moana, o ngā koiora hoki i ngā kōrero.  

Te whakawhiti whakaaro mō ngā kitenga, mā te whakamahi i ngā ara me ngā tikanga e hāngai ana   

• ki te waihanga i ngā mahi toi, i ngā whakaahua, i ngā whakaari, i tētahi whakapuakanga anō rānei e tuku ana i tētahi kōrero  
• ki te mahi tahi kia waihangahia tētahi pānui whakaahua a te akomanga e whakaatu ana i te hononga i waenga i te tangata, i te whenua, i te taiao, me ngā wāhi.

Ka mōhio te mokopuna:  

• kua heke mai te tangata ki Aotearoa i ngā wā rerekē mō ngā take rerekē, ā, e whakaata ana āna kōrero hekenga i ngā wheako o ngā panonitanga, o ngā wero, me ngā ara wātea e hou ana (hei tauira ngā kōrero, ngā waiata, ngā whakaahua, ngā whakairo, ngā tohu whakamaumahara, ngā kaupapa whakanui, me te toro atu ki ngā wāhi tāpua). 

TĀ NGĀ KAIPUKE ME NGĀ KAUMOANA WHAKATERE KI AOTEAROA 

Te āhua o tā te tangata ako tuatahi ki te whakaangi me te tere 

• ki ngā pūtere me ngā waka e uhia ana ki te hiako, me te waihanganga o ngā rā māmā i hangā ai i te muka.  

Te hekenga me te hōparatanga i Te Moananui a Kiwa   

• ki te wāhi o Te Tapatoru o Te Moananui a Kiwa   
• ki te hekenga me ngā waka  
• ki te whakatere mā te whai i ngā whetū, i te pupuketanga o te moana, i ngā tauira rere o ngā manu, me te āhua o ngā kapua  
• he kaiwhakatere a Kupe nō Te Moananui a Kiwa, i kitea tuatahitia hoki a Aotearoa e ia  
• i heke mai ngā iwi Māori ki Aotearoa mā runga i ngā waka i tōna 1250–1300 CE  
• i noho ngā tūpuna Māori tōmua i te taha o ngā takutai, o ngā awa, me ngā whenua haumako  
• kei ngā tapanga whenua e mau ana ko ingoa wāhi, o ngā tūpuna, o ngā tūāhua, me ngā āhuatanga o te taiao 
• ki ngā kōrero e hāngai ana ki te maunga o te rohe, ki te awa hoki/rānei o te rohe 
• ki ngā wāhi tōmua i whakanōhia ai ngā kāinga me ngā papakāinga i te rohe. 

Ngā kōrero e puritia ana i te rohe mō ngā wā o mua  

• ki te marae, ki te hāhi rānei o te rohe — he wāhi e hui ai te tangata i te ao o mua, i tēnei wā hoki mō ngā kaupapa whakahirahira, e pupuri nei i ngā kōrero o ngā whānau me te hapori 
• ki te awa, ki te maunga, ki ngā papa rēhia rānei o te rohe — he wāhi i noho ai, i tākaro ai, i hao ika ai, i haere ai rānei te tangata i te ao o mua, ā, e haerehia tonuhia ana i ēnei rā. Ka tukua ngā kōrero mō aua wāhi mā roto mai i ngā pūrākau me ngā kōrero a ngā whānau.  

Te āhua o tā te kaumoana Pākehā tau mai ki Aotearoa me Te Moananui a Kiwa  

• ko te Pākehā tuatahi i tae mai rā ki Aotearoa, ko Abel Tasman i te tau 1642, ā, nō muri noa atu, ka whai mai a James Cook i te tau 1769, nāna hoki te motu i whakamahere, nāna hoki ō te motu tāngata me ō te motu rawa i pūrongo atu 
• ki ngā tūtakihanga tuatahitanga i tū rā i ngā wāhi, pēnei i a Kororāreka me Te Ara a Kiwa, e whai wāhi atu ai te iwi Māori ki te hokohoko, ki te whai hoki i ngā rawa a te Pākehā, pēnei i ngā pū, e whai pānga atu ana ki ngā hononga i waenga i ngā iwi.  

NGĀ IWI O TE TAKIWĀ KŌHATU ME TŌ TĀTOU MŌHIOTANGA KI A RĀTOU 

Te whakaahua i te wā 

• he tohu wā, he tohu takiwā hoki te BC/AD me te BCE/CE  
• ko te hītori tuauri whāioio te wā i mua i tō te tangata mōhio ki te tuhi i ngā kōrero me ngā meka.

Ngā tāngata tuatahi 

• i kuneroa ngā tāngata tuauri whāioio i Awherika i tōna 300,000 tau ki muri. I whakamahi rātou i ngā taputapu me te ahi, ā, i noho ā-rōpū rātou 
• i haere mā raro i te takanga o te manomano tau i Āhia, i Ūropi, i Ahitereiria, ā, nāwai, nāwai, ka pērā hoki ngā whenua o Amerika. 

Te ara o tā tātou rangahau mō te Takiwā Kōhatu 

• ki te korenga o ngā pūrongo ā-tuhi; ki te karangatanga o te hītori tuauri whāioio; ki te wāhi ki ngā kaimātai whaipara tangata i te āta whakatau tata nā runga i ngā taonga o mua e mārama ai ki te ao o ia rā  
• ki ngā taunaki o te āhua o tā te tangata noho nā runga i ngā taputapu, i ngā mahi uku, me ngā whakapīwari; ngā toi o ngā ana me ngā whakairo; ngā waihonga mātātoka, tae atu ki ngā kōiwi me ngā niho; ngā taunakitanga nō ngā wāhi mātai whaipara tangata (hei tauira Skara Brae).  

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te takirua me te whakamārama i tētahi kōrero o mua nō te rohe, tae atu ki ngā tirohanga o te iwi me te hapū.  

Te whakarite i ngā pātai e whai take ana, e matatini ana hoki 

• ki te waihanga pātai hei hōpara i ngā kōrero o mua me ngā kōrero o te rohe, pēnei i ēnei:  
  • I haere mai ō tātou tūpuna i hea?  
  • He aha i noho mai ai ki konei?  
  • He aha ngā kōrero o roto o te ingoa o tēnei wāhi?  
  • Mā hea mai te tangata ki konei? 
  • He aha ngā mea e pātata ana ki te moana, ki te awa rānei?  
  • He aha ngā rerekētanga haeretanga o te whakatere i te moana i te takanga o te wā?  
  • I pēhea tā ngā kaumoana Māori kimi mai i a Aotearoa i te 1250–1300 CE?  
  • He aha ngā akoranga i roto i ngā kōrero tuku iho mō ngā kaiwhakatere Māori?  
  • He aha ētahi o ngā āhuatanga tāpua ā-hītori nei o ngā kaumoana rongonui rerekē? 

Te kimi, te whakaraupapa, me te kōtuitui pārongo   

• ki te hōpara i ngā kōrero whānui mō ngā tūpuna, pēnei i a Paikea, i a Toitehuatahi, i a Kupe, me Hawaiki me ō rātou wheako o te whakatere moana  
• ki te peka atu ki ngā wāhi o te rohe, ki te ako rānei mō aua wāhi, pērā i ngā maunga, i ngā awa, i ngā marae, i ngā kura rānei, me te tūhono i aua wāhi ki ngā kōrero me ngā waiata mō te ao o mua  
• ki te hōpara i ngā kōrero kua tūhono ki ngā maunga o te rohe, ki ngā awa, ki ngā marae, ki ngā waka, me ngā tikanga e hāngai ana ki ngā iwi  
• ki te whakamahi i ngā mahere māmā, i ngā mahere ao porotaka, me ngā ara ataata hei whakaatu i ngā haerenga puta noa i Te Moananui a Kiwa.

Te tautohu i ngā uara me ngā tirohanga   

• ki te āhukahuka me te whakaatu i ngā wāhi, i ngā tāngata, me ngā tūāhua e rerekē ana, hei wāhanga mō ngā kōrero tōpū o te rohe me te motu 
• ki te whai whakaaro ki ngā uara me ngā akoranga kei roto i ngā kōrero (hei tauira te tiaki i te taiao, te haepapa, te māia)  
• ki te kite i te hiranga o te whenua, o ngā wai, me te moana i ngā kōrero, ehara i te mea he wāhi anake ērā.

Te whakawhiti whakaaro mō ngā kitenga, mā te whakamahi i ngā ara me ngā tikanga e hāngai ana   

• ki te whakaingoa, ki te whakaahua, me te takirua i ngā kōrero e whakahirahira ana ki ngā mātua, ki ngā whānau, ki ngā hapū, ki ngā iwi, me ngā wāhi 
• ki te whakamahi i ngā taonga kikokiko (ngā tānga, ngā whakairo, ngā tauira, ngā mahere) hei tautoko i ngā whakamāramatanga  
• ki te whakauru i ngā whakaahuahanga māmā mō ngā haerenga, mō ngā ara wai, me ngā wāhi i nōhia ai. 

Te hoahoa, te whakatinana, me te arotake i te koringa pāpori   

• ki te tuku i tētahi paku kōrero, i tētahi tānga rānei mō te ao o mua ki te whānau, ki tētahi atu akomanga rānei, me te kōrero i te take e whakahirahira ana tēnei kōrero. 

Ka mōhio te mokopuna:  

• i mua i te tāmitanga, i whakahaere te iwi Māori i a ia anō, i toitū tana whakahaere i ngā whenua, i pupuri hoki i ngā pūnaha mōhiotanga hōhonu i tautoko ai i ngā hapori e pakari ana, e ora ana hoki.  

TE PORIHANGA MĀORI (I MUA I TE TAENGA MAI O TE PĀKEHĀ KI AOTEAROA) 

Te whakaahua i te wā 

• ka wāwāhia te wā ki ngā rautau, nā reira ka kitea ngā tohu o ngā rautau i ngā rārangi wā (hei tauira 1200, 1300). 

Te taunga me te hekenga 

• i waenga i te 1250–1300 CE, i whakatere ngā tūpuna Māori i te rāwhiti o Te Moananui a Kiwa ki Aotearoa mā te whai i ngā āhuatanga o te whakatere i te moana e tautōhito ana 
• ko te iwi Lapita, i rongonui rā mō ā rātou mahi uku motuhake e whai tauira ana, ngā tūpuna o ngā iwi o Te Moananui a Kiwa i tīmata ki te nohonoho haere ki ngā moutere kei te rāwhiri o Ahitereiria me Papua Nūkini i tōna 1500–1000 BCE, tae atu ki te motu o Whenuatū, ki Whītī (1200–1000 BCE), ki Tonga (1100–900 BCE), me Hāmoa (1000–800 BCE); i taua wā rā, i whanake tēnei ahurea kia hua mai ai ko te ao o Te Moananui a Kiwa, ā, nō muri mai ka horapa mā roto mai i te āta whakatere i ngā moana ki ngā Marquesas (300–600 CE), ki ngā Kuki Airani (800–1000 CE), ki Tahiti (900–800 CE), ki Hawaiʻi (1000–1200 CE), ki Rapa Nui (1200 CE), me Aotearoa (1250–1300 CE).    

Ngā kāinga me ngā hapori 

• ka whanake ngā hapori i te taha o ngā puna wai me ngā whenua haumako. I puta ngā tūāhua o te hītori i ngā wāhi whāiti 
• i urutau te Māori ki te āhuarangi e mātao ake ana, ki ngā taiao e kanorau ake ana hoki o Aotearoa mā te whakawhanaketanga o ngā hangarau hou, o ngā pūnaha kai hou, me ngā ritenga pāpori hou, i tautoko rā i te oranga me te nōhanga tautini 
• mā ngā kōrero hītori e whakamārama te āhua o te huanga mai o ētahi āhuatanga o te whenua, o ētahi tūāhua e hāngai ana ki aua wāhi, me te take e whakahirahira nei ēnei wāhi ki ngā iwi me ngā hapū o te rohe, hei tauira ngā whenua whakahara o Te Ika a Māui me Te Waipounamu, me ngā hononga whakapapa ki te whenua  
• ki ngā panonitanga i te takanga o te wā: te urutau i ngā taiao pārūrū. Te whakawhiti i ngā puna pīngore o te whānau ki tētahi hapori ā-iwi e whai nei i tētahi anga me ngā takotoranga o ngā papakāinga e tuatini haere ana. 

Ngā kai me te taiao 

• i ora te tangata i te kohikohi, i te aruaru, i te hao ika, me te mahi māra, me te whakamahi anō i ngā mōhiotanga hōhonu ki te whenua me te moana e toitū ai te tautokona o ngā whānau me ngā hapū. I urutau te iwi Māori ki te taiao o Aotearoa mā te whakawhanake i ētahi ara hou o te whakatipu kai, o te aruaru, o te hao ika, me te whakahaere rauemi e ora tonu ai i ngā whenua e mātao ake ana, e whānui ake ana hoki 
• ki te tuatua ngahere me te aruaru moa (ā korehāhā noa i te 1450), e taunakitia ana e ngā paparanga kongawaro me ngā rua wheua 
• ki tētahi mahere kai e kaingia nei te kaimoana e taunakitia nei e ngā rukenga angaanga, e ngā wheua kararehe e whakaatu ana i ngā kai, me ngā rua hāngī e whakaatu ana i tā te tangata tunu tahi. 

Te hanga o te porihanga 

• he mea āta whakarite te porihanga Māori o nehe, ā, i kaha ōna anga porihanga, ōna mātauranga tiketike ki te taiao, me ngā pūnaha o te hokohoko, o te kāwanatanga, me te ahurea e ora ana, e hāngai ana hoki ki ngā whānau, ki ngā hapū, me ngā iwi. Kua whakaahuatia te porihanga e ngā hononga, e ngā whakapapa, e te mana, e te tapu me te noa, me te kaitiakitanga. 

TE TŪĀPORI TUAURI O ĪHIPA 3100–30 BCE 

Te whakaahua i te wā 

• ka tatau whakamua ngā tumu kōrero o mua i te tau 1 (te AD rānei, te CE rānei), ā, ka tatau whakamuri i ngā tau o mua mai o tēnā (te BC rānei, te BCE rānei), ka mutu, kāore he ‘tau kore’. Te manotau — 1,000 tau.  

I hea, inahea hoki?  

• ki te whārua o te Nile (ko Īhipa me Hūtāne o nāianei) 3100–30 BCE. He tūāpori nō te ‘Takiwā Rauwhero’ tae atu ki te 1200 BCE, i te tīmatanga o te ‘Takiwā Rino’ i Īhipa. 

Te mana whakahaere me ngā kaiwhakahaere (te kāwanatanga)  

• ka whakahaerehia e te pāroa kotahi, nōna nei te mana o te katoa, ā, i whakaponotia he atua tonu, he pirihi mana nui, he kaiarataki whakapono anō hoki. Nāna nei ngā ture i whakatatū me ngā tāke i whakatau 
• ki te hanganga mai o ngā kōhatu keokeo me ngā temepara; he mea whakatauira te mana whakahaere o te pāroa, me ngā pūkenga pūhanga o ngā iwi o Īhipa, me tō rātou whakapono ki ngā āhuatanga o tua atu o te matenga o te tangata.  

Ngā tāngata nō Īhipa me te ao o ia rā (te porihanga)  

• ki te paparanga porihanga; ki ngā pāroa, ki ngā rangatira, me ngā pirihi, ki ngā ringa rehe, ki ngā kaipāmu, me ngā ringa raupā me ngā taurekareka 
• ki ngā umanga o ia rā: te mahi pāmu, te hao ika, te raranga, te tunu, te whakairo kōhatu, me te tuhituhi. Nā te whakawhāititanga o ngā pūkenga i tauhokohoko ai te tangata i ngā pūkenga me ngā hautaonga. Nā te wāwāhitanga o ngā mahi i taea ai ngā kaupapa tuatini: ngā temepara, ngā kōhatu keokeo, me ngā toma.  

Te Pānga o te Nile ki te tauhokohoko me te mahi pāmu 

• ki te whakamahinga o te Nile mō te tauhokohoko. Kāore i kitea mai he taunakitanga mō te pūnaha moni 
• ki te waipuketanga o te Nile i ia tau me ngā hāwaiwai riu. I waihangahia ētahi toenga ahuwhenua mō ngā tāone. 

Ngā waihanganga nō Īhipa  

• ki te aronui ki te wā: he rātaka (e 365 ngā rā), he karaka ā-whetū, he karaka ā-wai. Nā te whai take o te pūhanga me te kōkirikiri o ngā mahi waihanga waka i taea ai ngā haerenga roa i ngā awa me Te Moana Whero 
• ki te whakaūnga o te pūmautanga o ngā porihanga tuauri o Īhipa i te takanga o te wā: te kīngitanga, ngā mahi toi, ngā kōhatu keokeo, ngā whakpono me ngā tuhinga.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te āhukahuka i te tuatini o tā te Māori me tā ngā iwi taketake noho i mua i te tāmitanga 
• ki te whakaraupapa i ngā tūāhua me ngā whanaketanga i ngā wā o mua me te mōhio ki te rerekētanga i waenga i te ‘i mua noa atu’, i te ‘i mua’, me te ‘ā muri’.  

Te whakarite i ngā pātai e whai take ana, e matatini ana hoki 

• ina arahina, ki te waihanga pātai mō te tukua o ngā mōhiotanga, o ngā kōrero, me ngā pūkenga, pēnei i:  
  • te āhua o tā te tangata noho i ngā wāhi rerekē  
  • te take i nōhia ai ngā wāhi rerekē e ngā hapori  
  • te āhua o te panonitanga i te takanga o te wā  
  • ngā kōrero kei roto i ngā waihotanga o ngā pā hei whakamōhio mai i ngā panonitanga ki te porihanga Māori i te takanga o te wā 
  • ngā mātāpuna e kimi pārongo ai tātou mō te porihanga Māori me ngā take e uaua nei ki te whiriwhiri whakatau motuhenga. 

Te kohikohi, te whakaraupapa, me te kōtuitui pārongo   

• ki te kohikohi i ngā tauira o te mātauranga Māori, tae atu ki ngā tukutuku, ki ngā kōwhaiwhai, ki ngā tikanga mahi māra, ki ngā tikanga, me ngā whare wānanga  
• ki te mātai i ngā taunakitanga kua hua mai i te mātai whaipara tangata (ngā rukenga, ngā taputapu, ngā rua hāngī) i te taha o ngā kōrero tuku iho  
• ki te hōpara i te whakaawe a te tāmi me te kaikiritanga i te whakaatuhia o te iwi Māori i ngā puna kōrero o mua 
• ki te whakamahi i ngā puna mātāmua (ngā whakaahua, ngā tānga, ngā taonga, ngā reta) me ngā puna mātārua (ngā pukapuka, ngā pae tukutuku, ngā kōrero taki)  
• ki te whakamahi i ngā mahere ki te kite i ngā nōhanga, i ngā taiao me ngā rauemi  
• ki te whakatairite i ngā taiao me ngā urutaunga o te iwi Māori me te iwi Īhipa.  

Te tautohu i ngā uara me ngā tirohanga   

• ki te whakatairite i te āhua o te panonitanga o ngā kōrero i te takanga o te wā me te matapaki i te take i pēnei ai 
• ki te tautohu i ngā uara, pēnei i te whakawaimehatanga, i te kaiapotanga, me te kaha rawa o te aro ki tētahi ahurea i te mātaitanga o te tāmitanga 
• ki te mātai i ngā tirohanga mā roto mai i ngā momo tirohanga, pēnei i tō te whānau, i tō te hapū, i tō te iwi, i tō ētahi atu iwi taketake, me tō te tauiwi hoki  
• ki te ui i ētahi pātai arohaehae: He aha tātou i mōhio ai? Nō wai te reo kāore i whai wāhi mai?  

Te whakawhiti whakaaro mō ngā kitenga, mā te whakamahi i ngā ara me ngā tikanga e hāngai ana   

• ki te takirua i ngā kōrero mā te whakamahi i te reo o ngā hītori (hei tauira ngā kōrero tuku iho, ngā mātāpuna, ngā taunakitanga, ngā whakatairitenga, ngā pūtaketanga, me ngā pānga) 
• ki te waihanga i ētahi rārangi wā māmā e whakaatu ana i te taenga mai ki Aotearoa, i te ao i mua i te tāmitanga, me ngā panonitanga matua i te takanga o te wā. 

Te Mōhiotanga

Te Mōhiotanga Pāpori 

Ka hōpara te mokopuna i ētahi huatau matua, pēnei i ngā tikanga, i te hautūtanga, i te mana, i ngā mōtika me ngā haepapa, i ngā pūnaha mana hautū, me te āhua o tā ngā uara, pēnei i te manaakitanga me te whakapapa, whakaahua i ngā anga pāpori kanorau. Ka hōpara ia i te whanaketanga o ngā whakahaere me tā ngā whakahaere whakaawe i te tautika, i te kanohitanga, me te huatika.

Ka mōhio te mokopuna:  

• ka pai katoa te mahi tahi a te rōpū ina rere tahi ngā ritenga me ngā tūranga kia āwhinatia ai ngā mahi hāpai a te katoa 
• he tūranga tō te tangata i tōna whānau me tōna akomanga (pēnei i te kaiāwhina, i te kaitiaki, i ngā kaiwhakapaipai rānei) e tautoko nei i te mahi tahi me ngā mahi tiaki. 

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te whakaahua me te whakatairite i ngā whānau, i ngā hapū, i ngā iwi, me ngā kōrero mō te hekenga, me te whakamārama i te āhua o te maumaharatia me te tukua iho o aua kōrero mā roto mai i ngā pūrākau, i ngā kōrero taki, me ngā whakapapa
• ki te āhukahuka i te haerenga mai o te tangata ki Aotearoa i ngā wā rerekē mō ngā take rerekē, ā, e whakahirahira ana ngā wāhi ki te tikanga o ā rātou kōrero.

Te whakarite i ngā pātai e whai take ana

• ki te waihanga i ētahi pātai mō ngā kōrero, mō te maumaharatanga, me ngā nekehanga, pēnei i ēnei:
  • He aha tātou e whakapuaki nei i tēnei kōrero?
  • Nā wai tēnei kōrero i tuku iho, he aha hoki te take?
  • Inahea te tangata i tau mai ai ki Aotearoa, ā, he aha ngā āhuatanga i rerekē ki a rātou?
  • I ahu mai ngā tāngata i hea, i noho ki hea, he aha hoki te wāhi ki te whenua, ki te moana, ki ngā wāhi rānei i te roanga o te kōrero?
• ka rerekē te tukua o ngā kōrero e ngā whānau rerekē, e ngā hapū rerekē, e ngā iwi rerekē hoki, e ngā hapori rānei.

Te kohikohi, te whakaraupapa, me te kōtuitui pārongo

• ki te hōpara i ngā pūrākau, i ngā kōrero tuku iho, me ngā whakapapa e tukua ana e ngā whānau, e ngā hapū, e ngā iwi, me ngā hapori
• ki te tūhura i ngā kōrero mō te hekenga ki Aotearoa, tae atu ki te nōhanga o te Māori, me te taunga mai i muri ake i Te Moananui a Kiwa, me ētahi atu wāhi o te ao
• ki te whakamahi i ngā kōrero, i ngā kōrero taki, i ngā whakaahua, i ngā taonga, me ngā tuhinga māmā hei mātāpuna mō ngā pārongo
• ki te whakatau i ngā wāhi o te takenga mai, o te nōhanga hoki ki ētahi mahere, ki ētahi whakaahua rānei e māmā ana
• ki te kite i ngā tauira, pēnei i te nōhanga o te tangata ki te taha o ngā awa, o ngā takutai, o ngā whanga, o ngā whenua haumako rānei.

Te tautohu i ngā uara me ngā tirohanga

• ki te whai whakaaro ki ngā take e maumaharatia nei, e tukua iho nei hoki ngā kōrero (hei tauira te tuakiri, te noho huānga, te oranga, te tūmanako)
• ki te mātai i te whai wāhitanga o ngā wero, o te pōkaikaha, o te manawaroa, me ngā ara wātea hou ki ngā kōrero mō te hekenga tangata
• ki te matapaki i te whakaahua a ngā wheako o te tangata, a te ahurea, me te wā, i te āhua o te whakapuakanga o ngā kōrero
• ki te āhukahuka i te whakaawe a te hononga ki te whānau, ki te whenua, me te wāhi i ngā mea e matapoporetia ana, e maumaharatia ana hoki.

Te whakawhiti whakaaro mō ngā kitenga, mā te whakamahi i ngā ara me ngā tikanga e hāngai ana

• ki te takirua, ki te whakaari rānei i tētahi pūrākau, i tētahi kōrero rānei mō te hekenga e ai ki te tirohanga o te tamaiti
• ki te tito mahi toi e whakaatu ana i tētahi haerenga, i tētahi wāhi i takea mai ai tētahi iwi, i tētahi kāinga hou rānei
• ki te taki i tētahi whakapapa māmā, i tētahi kōrero tuakiri, i tētahi kōrero rānei nā te whānau (mēnā e tika ana)
• ki te whakauru i ētahi whakaahuahanga e tohu ana i ngā wāhi e tūhono ana ki te kōrero, pēnei i te maunga, i te awa, i te moana, i te whenua rānei.

Te hoahoa, te whakatinana, me te arotake i te koringa pāpori

• ki te whakarite i tētahi pātū kōrero, i tētahi paki matihiko, i tētahi whakaari rānei i te akomanga e whakamana ana i ngā kōrero mō hekenga me ngā whakapapa ki te hapori o te kura me te tuku ki te whānau.

Ka mōhio te mokopuna:  

• he ture tōpū, he haepapa tōpū hoki kei roto i ngā tīma hākinakina, i ngā whānau, i ngā akomanga, i ngā marae, me ngā rōpū hapori hei hāpai i tā rātou mahi tahi 
• ka tautoko ngā kaihautū, tae atu ki ngā kaiārahi i te akomanga, ki ngā kaiako, me ngā pakeke, i ngā rōpū mā te tiaki i ētahi atu tāngata, mā te whiriwhiri i ngā whakataunga e tōkeke ana, me te ārahi i te rōpū ki ngā whāinga a te katoa

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te āhukahuka i ngā ture e hāpai nei i te mahi a te rōpū, e whakahaumaru nei hoki i te tangata, ā, ka ārahi, ka tautoko hoki ngā kaihautū i ētahi atu. 

Te whakarite i ngā pātai e whai take ana 

• ki te hōpara i te hiranga o ngā ture me ngā kaihautū mā te ui i ngā pātai:  
  • He aha te take he ture ā tātou i tō tātou rōpū?  
  • Ka pēhea tā ngā kaihautū ārahi, tā rātou whakahaumaru hoki i a tātou?  
  • Ka pēhea tā ngā ture a te rōpū whakatutuki i tana whāinga? 
  • Ka pēhea te rerekē o ngā ture i ngā wāhi rerekē? 

Te kohikohi, te whakaraupapa, me te kōtuitui pārongo 

• ki te tūhura i te āhua o ngā ture me te hautūtanga i ngā wāhi rerekē (hei tauira i te kāinga, i te kura, i ngā tīma hākinakina, i te marae, i ngā rōpū hapori) 
• ki te mātirotiro me te matapaki i te āhua o tā ngā kaihautū me ngā ture ārahi i ngā mahi kia ū ai te tōkeke me te haumarutanga 
• ki te whakatairite i ngā ture puta noa i ngā wāhi rerekē (hei tauira te papa tākaro me te akomanga me te marae) 
• ki te kite i tā te hoahoa me te pūtake o te wāhi whakaawe i ngā ture e whāia ana i taua wāhi. 

Te tautohu i ngā uara me ngā tirohanga 

• ki te tautohu i ngā uara e noho ana hei tūāpapa ki ngā ture me te hautūtanga (hei tauira te tōkeke, te whakaute, me te haepapa) 
• ki te huritao ki te āhua o tā aua uara whakaawe i te mahi a te tangata i ngā rōpū 
• ki te whai whakaaro ki ngā tirohanga tini, e āhukahuka nei i te rerekē o tā te tangata titiro ki ngā ture me te hautūtanga nā runga anō i tana tūranga, i tana ahurea rānei 
• ki te āhukahuka i te tika o te tiaki ngātahi i ngā wāhi e whakamahia ngātahitia ana. 

Te whakawhiti whakaaro mō ngā kitenga, mā te whakamahi i ngā ara me ngā tikanga e hāngai ana 

• ki te waihanga whakaahuahanga (hei tauira he tūtohi, he pānui whakaahua, he tānga) e whakaatu ana i tā ngā ture me tā ngā kaihautū hāpai i te angitu o te rōpū 
• ki te whakapuaki i ngā kitenga ki ngā hoa, ki te whānau rānei, me te whakamārama i tā ngā ture me tā te hautūtanga tautoko i te tōkeke, i te haumarutanga, me te noho huānga 
• ki te whakauru i ngā wā e hāngai ana aua ture (hei tauira Mō te papa tākaro ēnei ture). 

Te hoahoa me te arotake i te koringa pāpori 

• ki te mahi tahi ki te whai i ngā tūranga tōpū me ngā haepapa tōpū i ngā mahi mā te rōpū 
• ki te huritao mā te matapaki:  
  • I pēhea tō tātou kaha ki te whai i ngā ture?  
  • I pēhea tā ngā kaihautū hāpai i te rōpū?  
  • He aha ngā wāhanga ka taea te whakapakari ina mahia anō? 
• ki te whai whakaaro ki tā te mahi tahi me tā te hautūtanga whakapai ake i te āhua o tā te rōpū whakamahi i ngā wāhi e whakamahia ngātahitia ana. 

Ka mōhio te mokopuna:  

• ki tā te tangata me tā ngā hapori whakamahara, me tā rātou whakanui i ngā rangi tāpua kia maumahara ai ki ngā tūāhua whakahirahira, kia whakapuaki ai i te tuakiri me te noho huānga, kia āhukahuka ai hoki i ngā uara me ngā haepapa o te katoa 
• ki te rerekē o ngā ara e āhukahukatia nei ngā rangi tāpua puta noa i ngā hapori o te motu, o te rohe, o te iwi, me te takiwā, e whakaata ana i ngā tirohanga me ngā tikanga e rerekē ana.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te āhukahuka i te āwhina a ngā rangi me ngā tūāhua e whāia ngātahitia ana e ngā rōpū me ngā hapori kia maumaharatia, kia whakanuia, kia whakapuakina hoki ngā mea e whakahirahira ana ki a rātou 
• ki te tautohu i te wāhi i hua mai ai ngā tūāhua me tā te wāhi whakaahua i te whai wāhitanga (hei tauira te marae, te tohu whakamahara ki te hunga mate, tētahi papa rēhia o te rohe). 

Te whakarite i ngā pātai e whai take ana 

• ki te hōpara i ngā mahi a te tangata i ngā kaupapa whakamaumahara mā te ui i ngā pātai:  
  • Ka pēhea tā ngā tūranga rerekē hāpai i te angitu o tētahi tūāhuatanga?  
  • He aha e whakahirahira nei ngā ture i ngā kaupapa whakanui me ngā hui whakanui? 
  • He aha e tū ai ētahi tūāhua i ngā wā rerekē o te tau? 
  • He aha te pānga o ngā kaupeka o te tau me te wāhi ki te wā me te āhua o te whakatūnga o ngā tūāhua?

Te kohikohi, te whakaraupapa, me te kōtuitui pārongo 

• ki te kohikohi pārongo mā roto mai i ngā mātirohanga, i ngā matapakinga, i ngā uiui, me ngā whakaahua mō te āhua o tā ngā hapori whakanui i ngā rangi tāpua 
• ki te whakatairite i te rerekē o te āhua o te whāia o tētahi tūāhua nā runga i te rerekē o te wāhi (hei tauira te whakanuitanga o Te Rā o Waitangi ki Waitangi, tērā i ngā whakanuitanga o te takiwā) 
• ki te mātai i ngā tūranga, i ngā ture, me te hautūtanga i ngā tūāhua me ngā take e whakahirahira ana 
• ki te kite i ngā tūāhua i ngā mahere māmā o Aotearoa 
• ki te kite i te pānga o te āhuarangi, o ngā kaupeka, o ngā tūtohu whenua rānei o te rohe ki ngā whakanuitanga. 

Te tautohu i ngā uara me ngā tirohanga 

• ki te tautohu i ngā uara e whakapuakina ana mā roto mai i ngā hui whakamahara (hei tauira te whakamaumaharatanga, te whakaute, te kotahitanga, te haepapa) 
• ki te huritao ki te rerekē o te rongo, o te matapopore rānei a ngā tāngata rerekē i ngā tūāhua rerekē 
• ki te āhukahuka ko ētahi rangi he kaupapa whakanui ki ētahi, manohi anō, ki ētahi atu, he wā ki te huritao, he wā pāmamae rānei 
• ki te kaha o te tūhonotanga o te tuakiri me te noho huānga ki tētahi wāhi. 

Te whakawhiti whakaaro mō ngā kitenga, mā te whakamahi i ngā ara me ngā tikanga e hāngai ana 

• ki te whakaatu i ngā kitenga ki te akomanga, ki te whānau rānei, me te whakamārama i te āhua o te āwhina kei roto i ngā tūranga, i ngā ture, me te hautūtanga kia rere pai ai ngā mahi 
• ki te waihanga whakaahuahanga (hei tauira ngā pānui whakaahua, ngā tūtohi, ngā rārangi wā) e whakaatu nei i: 
  • te tūāhua 
  • te wā i tū rā te tūāhua 
  • te wāhi i tū rā te tūāhua 
  • ngā tāngata i whai wāhi atu, me te āhua o taua whai wāhitanga 
• ki te whakauru i ngā mahere me ngā tohu mēnā e tika ana. 

Te hoahoa, te whakatinana, me te arotake i te koringa pāpori 

• ki te mahi tahi kia hoahoatia tētahi mahere mahi ā-rōpū mō tētahi hui whakamahara, tētahi whakanuitanga rānei e whai wāhi nei ngā tūranga, ngā ture, me te hautūtanga e tutuki ai tētahi whāinga a te katoa, mā te whakatau i: 
  • ngā tūranga 
  • ngā ture 
  • ngā haepapa o te hautūtanga 
• ki te huritao mā te matapaki i ēne pātai: 
  • I pēhea te pai o tā tātou mahi tahi? 
  • I pēhea tā ngā tūranga me tā ngā ture tautoko i te tōkeke me te whakautetanga? 
  • I pēhea tā te wāhi whakaahua i te tūāhua?

Te Mōhiotanga

Te Mōhiotanga Ohapori

Ka mārama te mokopuna ki te ahumoni whaiaro, ki te hinonga, me te wāhi ki te kāwanangatanga, i a ia e hōpara ana i te āhua o te pāhekoheko i waenga i ngā pūnaha pāpori me ngā pūnaha ōhanga, me tā ērā pūnaha whakaahua i ngā tirohanga, i ngā uara, i ngā tikanga hoki e kanorau ana. Ka ākona te āhua o tā ngā whānau, o tā ngā iwi, me tā ngā hapori whakahaere ngātahi i ngā rawa ki te whakaū i te oranga, i ngā tikanga, me te toitūtanga o te taiao, me te hāpai i te ōhanga o Aotearoa i te horopaki o te ao. Ka whakaū tēnei mōhiotanga i te hiranga o te mākohakoha, o ngā hononga, me te hautūtanga i te ārahitanga o te whiriwhiri whakataunga ohaoha hei painga mō te katoa. Ka whakawhanaketia hoki te tūoho ki te tautika, ki ngā haepapa tuku iho, me te pānga o ngā pūnaha pāpori whānui ki te oranga o te ōhanga Māori me te porihanga.

Ka mōhio te mokopuna:  

• me whai kai, me whai wai, me whai marumaru, me mahana hoki te tangata e ora pai ai ia — kīia ai ēnei he matea 
• arā ētahi mea e ngahau ake ai, e hāneanea ake ai rānei te ao o te tangata, engari ehara i te mea me mātua whai ērā e ora ai te tangata — kīia ai ēnei he hiahia. 

 Te mātau ahumoni 

• ka whakamahia ngā moni hei hoko i ngā hautaonga, pēnei i te kai i te hokomaha 
• e rerekē ana ngā uara o ngā moniuka me ngā monirau o Aotearoa (hei tauira e 20 hēneti, e 50 hēneti, kotahi tāra, 10 tāra). 

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te āhukahuka he hiahia, he matea hoki ō ngā tāngata. 

Te whakarite i ngā pātai e whai take ana, e matatini ana hoki  

• ki te whakamahi i ngā taonga tūturu, i ngā whakaahua, me ngā kōrero hei hōpara i ngā pātai mō ngā matea, mō ngā hiahia, me ngā rauemi, pēnei i ēnei:  
  • He aha ngā matea o te tangata e ora pai ai ia?  
  • He aha te rerekētanga o te matea me te hiahia?  
  • Ko wai e āwhina mai ana ki te whakatutuki i ō tātou matea?  
  • Me aha mēnā kāore e tutuki ō te tangata matea? 

Te kohikohi, te whakaraupapa, me te kōtuitui pārongo 

• ki te tautohu i ngā rauemi i te akomanga, i te kura, me te taiao o te rohe, ki te whakatau hoki mēnā rānei he matea ērā, he hiahia rānei ērā, me te whakamārama i te take 
• ki te whakarite i ngā whakaahua, i ngā taonga rānei (hei tauira he kai, he moenga, he taputapu tākaro, he whare, he pahikara) ki ngā matea me ngā hiahia 
• ki te kohikohi i ngā tauira (hei tauira he tānga, he whakaahua, he tohu) o ēnei: 
  • ngā matea o te tangata 
  • te ahunga mai o ēnei rauemi 
  • mā wai ēnei rauemi e tuku mai (te whānau, te kura, ngā wāhi o te hapori). 

Te tautohu i ngā uara me ngā tirohanga 

• ki te whakatairite i ngā matea e whakatauria ai ngā mea e whakahirahira katoa ana, me te whakamārama i ōna whakaaro 
• ki te kite i te tautoko kei roto i te tiri, i te tiaki, me te āwhina mō te oranga o te katoa 
• ki te whakamārama i ngā whakaaro māmā o te pūtake me te pānga, pēnei i ēnei: 
  • ki te kore te tangata e tiri kai, ka mate kai pea ētahi 
  • ki te moumou rauemi, kāore pea e rawaka mā ētahi atu. 

Te whakawhiti whakaaro mō ngā kitenga, mā te whakamahi i ngā ara me ngā tikanga e hāngai ana 

• ki te whakarite i tētahi ‘Pātū o ngā Matea me ngā Hiahia’ mā te whakamahi i ngā tānga, i ngā kupu hauraro, me ngā tohu 
• ki te whakamārama i ōna whakaaro mā te whakamahi i ngā tīmatanga kōrero, pēnei i ēnei: 
  • He matea tēnei nā te mea … 
  • He hiahia tēnei nā te mea … 
  • Ka āwhina tēnei i te tangata nā te mea … 
• ki te tuku i ana akoranga ki ōna hoa akoako, ki te whānau rānei mā te matapaki, mā te tuku whakaahua, mā te mahi whakatau rānei. 

Te hoahoa, te whakatinana, me te arotake i te koringa pāpori 

• ki te whai wāhi ki tētahi koringa tiritiri, ki tētahi koringa āwhina rānei, pēnei i: 
  • te tuku kai ki tētahi pātaka kai, te ako rānei mō tētahi pātaka kai 
  • te tōkeke o te tiritiri i ngā rauemi o te akomanga 
  • te āwhina ki te whakarite i ngā kai, i ngā taputapu tākaro rānei e whakamahia ai e te katoa 
• ki te huritao mā te whakamārama i ēnei: 
  • He aha tā tātou i tiri ai, i hāpai ake ai rānei? 
  • I pēhea tā tēnei mahi āwhina i tō tātou akomanga, i te whānau rānei? 

Ka mōhio te mokopuna:  

• ka mahi tahi ngā tāngata i ngā whānau, i ngā kura, me ngā hapori ki te whakatutuki i ngā matea me te tautoko i te oranga o te tangata 
• ka aro ētahi tūranga ki ngā mahi e haumaru ai, e ora ai hoki ngā tāngata, tae atu ki ngā kaitinei ahi, i ngā wātene Māori, i ngā pirihimana, i ngā tūao tiaki i te takutai, me ngā tūtei o te hapori. 

Te mātau ahumoni 

• he tepenga tō te moni, nā reira me whiriwhiri te tangata i te āhua o tana whakapau, o tana penapena rānei i ngā moni  
• ka utua ngā hautaonga mā te moniuka, mā te monirau, mā te kāri, mā te hoko ā-ipurangi rānei. 

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te āhukahuka i te mahi tahi a ngā tāngata hei whakaruruhau, hei whakatoitū, hei tiki hoki i ngā rauemi. 

Te whakarite i ngā pātai e whai take ana, e matatini ana hoki  

• ki te whakamahi i ngā whakaahua, i ngā kōrero, me ngā taonga tūturu ki te hōpara i ngā pātai mō te āhua o te whakapaunga me te tiringa o ngā rauemi, pēnei i ēnei: 
  • Ka pēhea tā ngā tāngata mahi tahi e whai ai, e hanga ai rānei i tā rātou e matea ai? 
  • He aha ngā tūranga e hāpai ana i tō tātou hapori? 
  • He aha e whakahirahira nei te mahi tahi i te tiringa o ngā rauemi? 
  • Ka ahatia pea mēnā kāore ngā tāngata e mahi tahi? 

Te kohikohi, te whakaraupapa, me te kōtuitui pārongo 

• ki te tautohu, ki te whakarite hoki i ngā tauira ki ēnei karangatanga: 
  • ngā rauemi e ahu mai ana ki te tangata i te whenua me te wai 
  • ngā hautaonga e hangā mai ai e te tangata 
  • ngā ratonga a te tangata 
• ki te kohikohi pārongo mō ngā tūranga o ngā tāngata, mā te whai i ēnei ara: 
  • ngā pūrākau, ētahi atu momo kōrero rānei  
  • ngā haerenga ā-akomanga, ngā kaikōrero manuhiri rānei 
  • ngā whitiāhua, ngā tauira rānei nō te rohe 
• ki te tuhi i ngā kitenga mā te whakamahi i ngā tānga me ngā whakamāramatanga māmā.  

Te tautohu i ngā uara me ngā tirohanga 

• ki te whakatairite i tā te takitahi mahi i ngā horopaki e tika ana kia takitini ngā mahi 
• ki te whakamārama i te āhua o te tautoko a te mahi tahi, a te tiaki, a te tiritiri hoki i te oranga o ēnei āhuatanga: 
  • ngā whānau 
  • ngā kura 
  • te hapori whānui 
• ki te āhukahuka i ngā uarā, pēnei i te āwhina, i te tōkeke, me te haepapa i ngā tūranga o te hapori. 

Te whakawhiti whakaaro mō ngā kitenga, mā te whakamahi i ngā ara me ngā tikanga e hāngai ana 

• ki te waihanga whakaahuahanga (hei tauira he pānui whakaahua, he tūtohi mō te pātū, he ataneke) e whakaatu ana i: 
  • te mahi tahi a te tangata 
  • ngā rauemi e whakamahia ana, e tiakina ana rānei 
  • ngā hautaonga me ngā ratonga e whakatutuki ana i ngā matea 
• ki te tuku kōrero mō ngā akoranga mā te whakamahi i ngā tīmatanga kōrero, pēnei i ēnei: 
  • Ka hapai tētahi tūranga i te hapori nā te mea … 
  • He maha ngā tāngata hei … 
  • He āwhina kei roto i te mahi tahi nā te mea … 

Te hoahoa, te whakatinana, me te arotake i te koringa pāpori 

• ki te whai wāhi ki tētahi kaupapa ā-akomanga e whakatauira ana i te tiaki i ngā rauemi, pēnei i: 
  • te āwhina i te kura, i te māra rānei a te hapori 
  • te whakarite kia tiria ngā rauemi o te akomanga 
  • te tautoko i tētahi kaupapa māmā o te kohikohi pūtea, o te tiritiri rānei 
• ki te huritao mā te whakamārama i ēnei āhuatanga: 
  • I mahi tahi tātou hei whakatutuki i te aha? 
  • I pēhea tā tērā mahi āwhina i te akomanga, i te hapori rānei? 
  • Kua ahatia mēnā kāore tātou i mahi tahi? 

Ka mōhio te mokopuna:  

• ka whai wāhi te moni, te koha, te hoko ki te tauhokohokotanga o ngā hautaonga me ngā ratonga (hei tauira te utu i ngā mea mā te moni, te whakawhiti hautaonga, te tiringa o ngā rauemi) 
• ka ārahi ngā uara, pēnei i te manaakitanga me te hononga ki te tangata i ētahi atu ki te tiri i ā rātou rawa. 

Te mātau ahumoni 

• ka āwhina ngā mahere pūtea māmā, pēnei i te rārangi hoko, i tētahi tahua akomanga rānei, i te tangata ki te whiriwhiri i te āhua o te whakapaunga o ngā moni\ 
• ka whai wāhi ki te hoko mea te tātai i ngā tapeketanga me te toenga moni mā te whai i te tāpiritanga me te tangohanga.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te āhukahuka i ngā ara rerekē o tā te tangata hoko hei whakatutuki i ngā matea me ngā hiahia, ā, ko te moni tētahi o ngā taputapu i waenga i ngā taputapu maha. 

Te whakarite i ngā pātai e whai take ana 

• ki te ui i ngā pātai, pēnei i ēnei:  
  • Ka pēhea tā te tangata whai i tāna e matea ai?  
  • Ko ēhea ngā wā e whakamahi ana te tangata i te moni, ā, ko ēhea ngā wā e whai kē ana ia i te ara o te takoha me te whakawhitiwhiti?  
  • He aha te take e nui ake nei ā ētahi whānau moni i ā ētahi atu?  
  • He aha te pānga o te wāhi e noho ai te tangata ki te momo mahi ka taea e te tangata? 

Te kohikohi, te whakaraupapa, me te kōtuitui pārongo 

• ki te tautohu i ngā tauira o te hokohoko i tōna ao (hei tauira ngā toa, ngā mākete, ngā tūāhua o te kura, ngā marae, ngā māra) 
• ki te whakarite i ngā tauira ki ngā karangatanga o te hoko mā te moni, mā te koha, mā te hoko, mā te tiri rānei 
• ki te kohikohi i ngā pārongo māmā mō ngā tūranga o te rohe, me ngā moni whiwhi e hāngai ana. 

Te tautohu i ngā uara me ngā tirohanga 

• ki te whakatairite i ngā ara rerekē o te hokohoko me te matapaki i ngā wā e kitea ai tēnā me tēnā 
• ki te whakamārama i te āhua o ngā pānga o ngā uara, pēnei i te manaakitanga me ngā hononga ki te tiritiringa me ngā koha 
• ki te āhukahuka i te korenga o te katoa e whai wāhi ki ngā moni, ki ngā mahi rānei e ōrite nei te uara. 

Te whakawhiti whakaaro mō ngā kitenga, mā te whakamahi i ngā ara me ngā tikanga e hāngai ana 

• ki te waihanga i tētahi hoahoa māmā, i tētahi pānui whakaahua, i ētahi papa kōrero rānei e whakaatu nei i: 
  • ngā ara rerekē e hoko ai te tangata i ngā hautaonga me ngā ratonga 
  • ngā mahi e whakamahia nei te moni me ngā wāhi kāore nei te moni e whakamahia 
• ki te whakamārama i ōna whakaaro mā te whakamahi i ngā tīmatanga kōrero (hei tauira Ka whakamahi te tangata i te moni i te…).  

Ngā koringa pāpori 

• ki te whakarite i tētahi kaupapa whakawhitiwhiti i te akomanga, i tētahi mahi takoha, i tētahi mākete iti rānei, me te whai wāhi atu ki taua kaupapa 
• ki te huritao ki: 
  • ngā mea i hokona 
  • te whakatutukina o ngā matea me ngā hiahia 
  • ki te whakaaturia o te tōkeke me te tiaki.