Te Mōhiotanga

Ngā Mōhiotanga Ahurea 

Ka whakawhanake te mokopuna i te kaha o tana māramatanga ki tōna whakapapa, me te āhukahuka anō i te whakaū a ngā hononga ki ngā tūpuna i tana tuakiri me tana noho huānga i roto i tōna whānau, i tōna hapori, i te porihanga whānui hoki. Ka ako ia, ka whakahāngai hoki ia i ngā tikanga hei hāpai i ngā uara, i ngā matatika, i ngā ritenga hoki e taea ai e ia te mahi ana mahi i ngā horopaki kanorau. Mā te uara i te mōhiotanga, i te ahurea, me te tuku ihotanga, ka rongo te mokopuna i ngā mōhiotanga o te ao pūtaiao, o te ao hauropi, o te ao tautake hoki e whakapakari nei i ōna pūkenga me tōna māia kia mārama ki te ao, kia whakamāori, kia hāpai hoki i te ao. 

Ka mōhio te mokopuna: 

• he nui te wāhi ki ngā pae pāhopori ki te whakaahuahanga o te ahurea, mā reira rā e tiri whānui ai te tangata i ngā kōrero, i te reo, me ngā tikanga, e whakaawe nei i te āhua o te whakapuakanga o te tuakiri, me te mārama ki te tuakiri i ēnei rā, hei tauira: 
  • ko Taika Waititi — mā te whakamahi i ngā pae pāhopori i te taha o te ao kiriata me te ahurea arotini, kua whakarewa a Taika Waititi i ngā kōrero Māori, i te pukuhohe o te Māori, me ngā tirohanga Māori, e whakaawe nei i te āhua o te whakaatahia o te ahurea me te tuakiri, me te mārama ki te ahurea me te tuakiri i ēnei rā nei 
  • te whakarauoratanga o te tikanga Māori o te tā moko — te mataora me te moko kauae — e whakaata nei i te whakarauoratanga o ngā tikanga ahurea e whakapuaki ana i te whakapapa me te tuakiri, e whakaū ana i te mana, e whakaahua ana anō hoki i te āhua o te kitea o te ahurea Māori i Aotearoa i ēnei rā nei 
  • ngā pae pāhopori, e whakaawe ana i te ahurea mā te whakaahua i te pāhekoheko a te tangata, i te tiringa o ngā whakaaro, me te horahanga o ngā ia o te wā, o ngā uara, me ngā whakapono, i te taumata o te rohe, o te motu, me te ao 
• ka whakamahi te tangata me ngā rōpū i te kahawhiri ki te whakaawe i ngā panonitanga ki te ahurea, ki te ao tōrangapū, me te porihanga, mā roto mai hoki i ngā rangatohe mō ngā mōtika, mō te whakamanatanga, me te mana motuhake, hei tauira: 
  • ngā iwi taketake puta noa i te ao, pēnei i te iwi o Ainu, o Mapuche, o Noongar, me Rapanui, e whakarauora nei i ō rātou reo, i ā rātou pūnaha mātauranga, i ā rātou tikanga ahurea hoki mā roto mai i te mātauranga, i te hautūtanga o te hapori, me te tiaki i te whenua. Mā ēnei mahi e pakari ai te tuakiri, te oranga, me te hononga ki te wāhi, me te whakaatu i te āhua o te whakahaumanutanga, o te urutaunga, o te pakari tonu hoki o ngā ahurea, i muri i ngā wā o te tāmi me te aupēhi i te ahurea 
  • ka whakaatu a Waikato Museum i ngā hītori Māori, i ngā taonga Māori, me ngā whakapapa Māori, mā roto mai i ngā whakaaturanga me ngā hōtaka mātauranga e whakaahuatia nei nā runga i te tirohanga me te whai wāhitanga o te Māori. Ka mahi tahi ngā kairauhī o te whare pupuri taonga, tae atu ki ngā kaihautū Māori e ārahi nei i ngā kairauhī i ētahi kaupapa whāiti, ki te taha o ngā hoa patui nō te iwi ki te tiri i ngā kōrero me ngā mōhiotanga ahurea o te rohe, e whakapakari nei i te whakaatahanga o te ahurea Māori me te māramatanga ki te ahurea Māori i ngā wāhi tūmatanui. 

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio: 

• ki te mātai i te tiakina, i te werohia, i te hē o te whakaaturia, me te whakahoutia o ngā mōhiotanga ahurea (tae atu ki ngā tikanga Māori) i te porihanga o ēnei rā 
• ki te whakamārama i te whakamahi a te tangata me ngā rōpū i te kahawhiri ki te whakaū i te tuakiri, i te mana ahurea, i te mana motuhake hoki puta noa i ngā wāhi me ngā horopaki. 

Te whakarite i ngā pātai e whai take ana, e matatini ana hoki 

• Mā wai e whakatau te āhua o te tiringa, o te whakaatahanga, o te whakamahinga rānei o te ahurea? 
• Ka pēhea te whakaawe a ngā pae pāhopori i te tikanga me te mana pupuri i ngā mātauranga ahurea? 
• He aha e huri ai te toha tahi i te ahurea ki te hone me te pāhao i te ahurea? 
• Ka pēhea te whakaahua a te wāhi, a te hekenga, me te nōhanga i te tuakiri ahurea me te whakahoutanga? 
• He aha te wāhi ki te mārama ki ngā raru o mua hei ārahi i ngā whakataunga ahurea e pai ake ana i ēnei rā nei? 

Te kohikohi, te whakaraupapa, me te kōtuitui pārongo 

• ki te mātai i te āhua o te whakamahinga o te reo Māori, o ngā tikanga, me ngā whakapuakanga ahurea, i: 
  • ngā kura, ngā marae, ngā kapa haka, ngā whare pupuri taonga 
  • ngā kiriata, te ao pāpāho, me ngā wāhi i te ipurangi 
• ki te tātari i ngā rangahau whakapūaho mō ngā wero ki te ahurea me te whakahoutanga, tae atu ki: 
  • te hē o te whakamahinga o ngā haka Māori me ngā tohu taketake i ngā pae pāhopori 
  • te whakamahi a Taika Waititi i ngā arapāho kia arohia te reo me te tirohanga o te Māori 
  • ngā kaupapa whakahou e whakahaerehia ana e te Māori (hei tauira, ko Whakaora Te Waihora, te whakarauoratanga o te whakaterenga o ngā waka hourua, ngā whare pupuri taonga e whakahaerehia ana e te Māori) 
• ki te whakatairite i ngā wheako o te Māori ki te tāmitanga ki te taha o ngā tauira o ngā iwi taketake o te ao (hei tauira, ko Rapa Nui, ko Ainu, ko Mapuche, ko Noongar) hei tautohu i ngā tauira o te tāmi, o te whakarauora, me te mana motuhake e pātahi ana 
• ki ngā mahere: 
  • ngā ara o te hekenga, ngā wāhi i nōhia rā, me ngā whenua e tūhono ana ki te tuakiri 
  • ngā taunakitanga o te mātai whaipara tangata, o te hītori rānei e whakaatu ana i tā te whenua whakaahua i te nōhanga tōmuatanga me te whanaketanga o te ahurea. 

Te tautohu i ngā uara me ngā tirohanga, te whakatau kupu whānui hoki 

• ki te whakamārama i te whakapakari a te reo, a ngā tikanga, me ngā ritenga ahurea i te tuakiri me te noho huānga 
• ki te whakatairite i ngā tirohanga ki te whakamahinga o ngā āhuatanga o te ahurea: 
  • te pāhao me te whakarauora 
  • te whakamahi hei mea ahumoni me te mana ahurea 
  • te whakangahau me te haepapa 
• ki te whakatau kupu whānui, pēnei i ēnei: 
  • ka ora ngā mātauranga ahurea i te puritanga tonutanga o tana whakamahinga e ngā hapori 
  • ka tiaki, ka whakaruhi rānei te ao pāpāho me ngā whakahaere i te tikanga ahurea 
  • ko te wāhi me te whakapapa tonu te pokapū, tae atu hoki ki ngā wāhi matihiko. 

Te whakawhiti whakaaro mō ngā kitenga, mā te whakamahi i ngā ara me ngā tikanga e hāngai ana 

• ki tētahi paki matihiko, ki tētahi kiriata poto rānei e whakakotahi ana i te rangahau me ngā kōrero a te tangata, a te whānau rānei 
• ki ngā ruri ā-kupu, ki ngā waiata, ki tētahi tuhinga auaha rānei e whakapuaki ana i te tuakiri me te noho huānga 
• ki te whakamaheretanga ataata, ki te whakamaheretanga matihiko rānei e whakaatu ana i ngā hononga i waenga i te ahurea, i te wāhi, i te rangatohe, me te mana whakahaere. 

Te hoahoa, te whakatinana, me te arotake i te koringa pāpori 

• I pēhea tā tēnei akoranga paponi i taku titiro ki te haepapa ahurea? 
• Ki hea kitea ai e au te mana whakahaere e whakaahua ana i ngā ahurea e uaratia ana, e hē nei rānei te whāia? 
• He aha te āhua o te mahi i runga i te whakaute me te pono i roto i taku horopaki? 

Te koringa pāpori 

• ki te whakamahere me te whakarite i tētahi tūāhua reo Māori, i tētahi tūāhua rānei e whakaatu ana i te ahurea 
• ki te waihanga i tētahi paku pūranga matihiko, i tētahi pāhorangi rānei ki te taha o tētahi kaumātua, o tētahi tangata rānei i te hapori (nā runga i tana whakaae) 
• ki te whakawhanake me te tiritiri i ngā aratohu e whakaute ai te whakamahinga o ngā ahurea i te kura, i ngā wāhi rānei i te ipurangi. 

Te arotake 

• ki te whakaū i te mana ahurea 
• ki te whakaute i te wāhi me te tangata 
• ki te hāpai i te kaha o te ahurea, tē tango kē ai, tē whakamahi hē kē ai rānei. 

Ka mōhio te mokopuna: 

• ka panoni haere ngā tikanga i te takanga o te wā, i te pāhekoheko a te tangata ki ētahi atu, me te urupare ki ngā āhuatanga hou me te rerekē o tā hapori urupare ki aua panonitanga, tae atu ki te whāia o ngā whakaaro hou, ki te tiakina me te whakarauoratanga o ngā tikanga i ngaro, i waimeha rānei 
  • Te ahurea Māori i Aotearoa i ēnei rā: E piki haere ana te kitea o te ahurea Māori i ia rā i Aotearoa. Ka whai wāhi ki tēnei te whakamahinga o te haka e ngā tira hākinakina, te waiata ā-motu e waiatahia ana i te reo Māori me te reo Pākehā, me te nui haere o te kitea o te reo Māori me ngā tikanga Māori i ngā wāhi tūmatanui, pēnei i ngā tohu, i ngā mihi, i ngā ingoa o ngā wāhi, me ngā tūāhua ā-motu. Ka whakaata ēnei ritenga i te panoni haeretanga o ngā waiaro, me te nui haere o te whakanuitanga o te ahurea Māori hei wāhanga nō te tuakiri o Aotearoa 
  • Ngā iwi taketake o Taiwana: i Taiwana, e whakarauora haere ana ngā iwi taketake i tō rātou reo me ā rātou tikanga, mā roto mai i te mātauranga, i ngā taiopenga ahurea, me te whakanui haeretanga e te ao tōrangapū. Ka wero ēnei whakapaunga kaha i te whakaparahakotanga o mua, me te tautoko i te pakari haere o te tuakiri taketake, o te whai wāhitanga, me te whakaatahanga i te porihanga i ēnei rā nei 
  • Te whakarauoratanga o te reo Inuit me ngā tikanga Inuit (Kārikirana): i Kārikirana, kua whakapakaritia te reo Inuit me te ahurea Inuit mā roto mai i te mātauranga, i ngā arapāho matihiko, i te whakahaere i a rātou anō, me ngā mahi o ia rā. Ka whakamahia te reo Inuit i ngā kura, i te kāwanatanga, i te pouaka whakaata, i ngā puoro, me ngā pae ipurangi, e whakaatu ana i te urutau a te iwi taketake o Te Tiri o te Moana ki te Raki ki ngā hangarau me ngā pūnaha o ēnei rā, ahakoa ka pakari, ka hāngai tonu hoki i ēnei rā nei 
• ka whakaahua ngā tirohanga rerekē me ngā arotoka i te kitea me te maumaharatia o ngā ahurea, nā reira he āwhina kei roto i te mātai i ngā tirohanga maha e mārama ai tātou ki te take e rerekē ana ngā wheako o ngā hītori ahurea me ngā kōrero i ngā hītori ahurea 
  • Ngā kiripuaki hākinakina nō te iwi taketake: e tohea ana te whakamahinga o ngā kiripuaki nō ngā iwi taketake nā te mea i te nuinga o te wā, kei te hāngai ki ngā arotoka, kei te hē te whakaatahanga o te ahurea taketake, kei te whakamahi rānei i ngā tohu tapu ahakoa kāore i whakaaea i te tuatahi. Ahakoa kua tohe ētahi apataki kia whakamahia nā te mea kua roa e pēnā ana, arā ētahi tīma, pēnei i Washington Commanders (ko ngā Washington Redskins i mua) me ngā Cleveland Guardians (ko ngā Cleveland Indians i mua) i panoni i ō rātou ingoa, i muri i ngā kōrero a ngā iwi taketake, me te kī ake he kaikiri, he whakahāwea 
  • Ngā ariā Pākehā mō te taketakenga me te kāinga tūturu o te Māori: i te takanga o te wā, kua tāpaetia ētahi ariā rerekē mō te taketakenga mai me te kāinga tūturu o te Māori. I puta mai ētahi pōhēhē tōmua, ētahi pōhēhē nui hoki i kī rā i ahu mai te Māori i ngā wāhi pēnei i a Īhipa, i ngā Maunga Caucasus, i a aKanihi, i Amerika ki te Tonga, kua hono rānei ki tētahi o ngā Iwi Ngaro o Iharaira, tae atu ki ngā whakamārama i hāngai ki te pōtereterenga pokerehū i te moana. Heoi, arā ngā taunaki o nāianei o te mātai whaipara tangata, o te reo, me te mātai iranga e tautoko ana i te hekenga o te Māori i ngā tūpuna nō Te Moananui a Kiwa i āta whakatere i Porinīhia ki te Rāwhiti, ka noho mai ai ki Aotearoa i tōna 1250–1300 CE 
  • Te pūnaha o ngā Kura Māori e kīia nei ko ngā Native Schools: i raro i te pūnaha o ngā Kura Māori i ngā kaupapa here a te kāwanatanga i Aotearoa i te whiore o te rautau 19 me te upoko o te rautau 20, i whakapāhunutia te kōrerotia o te reo, ā, i te nuinga o te wā, i whiua te tangata kōrero Māori i ngā kura. I āta whakawhāitihia te marautanga kia aro ki te whakarite i ngā tamariki Māori ki te mahi i ngā mahi ā-ringa me ngā mahi i roto i te whare, tē whai kē ai i ngā ara whānui o te mātauranga. I whakaheke ēnei kaupapa here i te kitea o te reo Māori me te ahurea Māori i te ao mātauranga me te whakatairanga i te whakawaimehatanga kia whāia te ao o te Pākehā 
  • Te pūnaha kura tangata whenua (Kānata): He mea whakarite e te kāwanatanga, he mea whakahaere e te hāhi, ā, i kāwhaki ēnei kura i ngā tamariki taketake i ō rātou whānau me ō rātou reo, me te tāmi i te ahurea taketake, me te aha, i heke tō rātou mana whakahaere mō te hia whakareanga. Kei te whakatikaina tonutia ngā pānga o aua kaupapa here i ēnei rā nei. 

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te mātai i te āhua o te whakaahuatanga me te whakaahuatanga anō i te tuakiri i te takanga o te wā e ngā mana whakahaere, e ngā kaupapa here, e te wāhi, me te whakaatahanga.

Te whakarite i ngā pātai e whai take ana, e matatini ana hoki

• ki te waihanga pātai e tātari ana i ngā pūtakenga me ngā hua o te panonitanga ki te ahurea, pēnei i ēnei:
  • Nō wai te mana whakahaere ki te whakatau i te uaratia rānei, i te herea rānei o ngā ahurea?
  • He aha ngā pānga rerekē o te wāhi me te rirohanga o ngā whenua ki te tuakiri e ai ki te rohe?
  • He aha e ū tonu nei ētahi arotoka, engari anō ētahi atu e werohia ana?

Te kohikohi, te wahakaraupapa, me te kōtuitui pārongo

• ki te tātari i ngā whakaatahanga o te Māori me ētahi atu rōpū i te ao pāpāho (i mua, i ēnei rā hoki), tae atu ki ngā karere o te wā, ki ngā pae pāhopori, me ngā pukapuka i te kura
• ki te tūhura i te pānga o te tāmi, mā te whakamahi i ngā rangahau whakapūaho, pēnei i:
  • Te pūnaha o ngā Kura Māori (Aotearoa)
  • Ngā kura tangata whenua (Kānata)
  • Ngā herenga ki te reo Māori me tōna whakarauoratanga
• ki te whakatairite i ngā tauira ā-ao o ngā here me te whakarauoratanga o te ahurea (hei tauira,te Inuit, Te Whenua Pākihi, te Roma, ngā iwi taketake o Taiwana)
• ki te whakamahere i ngā rohe i whakahāngaitia rā, i mātaitia rā hoki ngā kaupapa here me te rerekē o ngā pānga e ai ki te wāhi
• ki te mātai i te pānga o te rirohanga o ngā whenua me ngā rauemi ki te mana ahurea.

Te tautohu i ngā uara me ngā tirohanga, te whakatau kupu whānui hoki

• ki te tātari i te here a te whakatau arotoka i tā te tangata whakapuaki i te tuakiri me tana whai wāhi ki te katoa o te porihanga
• ki te mātai i ngā urupare a te Māori ki ngā herenga ahurea, tae atu ki te kōhanga reo, ki te Kura Kaupapa Māori, ki ngā Kura ā-Iwi, me te whakarauoratanga o te ahurea (he tauira, te moko kauae)
• te tirohanga ki te mana whakahaere: te whakamārama i te āhua o te whakaparahako rānei, o te whakarauora rānei a te reo, a ngā ture, me te ao pāpāho i te mana ahurea.

Te whakawhiti whakaaro mō ngā kitenga, mā te whakamahi i ngā ara me ngā tikanga e hāngai ana

• ki te whakawhiti whakaaro mō te ako, mā te whai i tētahi ara e wero nei i ngā kōrero awenui pēnei i ēnei:
  • he ruri ā-kupu, he pāhorangi, he atataki rānei
  • te kōrero mā ngā ataata e whakataurite ana i ngā whakaatahanga o mua me ngā whakaatahanga o nāianei
  • ngā whakairoiro pārongo e whakaatu ana i te panonitanga ki te ahurea i te takanga o te wā, puta noa hoki i ngā wāhi.

Te hoahoa, te whakatinana, me te arotake i te koringa pāpori

• kia arohaehae te huritao, mā te ui i ngā pātai:
  • Ka pēhea te whakaahuatia o te tuakiri e te mana whakahaere me te hītori?
  • He aha ngā pānga rerekē o te tāmitanga ki te tuakiri o te Māori e ai ki te wāhi?
  • Me pēhea au e mōhio ai ki te haukume o te mātāpuna, ki te korenga rānei o te mātāpuna e oti, e pono rānei?
• ki te whai i te koringa pāpori mā te pēnei:
  • te waihanga i tētahi pakipūmeka poto mō tētahi ātetetanga, mō tētahi whakarauoratanga ahurea rānei o te rohe, me te whakawhanake i tētahi mōkī rauemi mā ngā mokopuna e tamariki ake ana, e whakahē ana i ngā arotoka, e whakatairanga ana hoki i ngā whakaatahanga e hāpai ana i te mana, te whakaputa rānei i ētahi aratohu mā te kura kia whakaute te whakaatahanga o te ahurea.

Te Mōhiotanga

Ngā Mōhiotanga o Nehe 

Ka whakawhanake te mokopuna i ōna pūkenga ki te whakamāori me te waihanga i ngā kōrero taki hītori, e āhukahuka nei i te huanga mai o te hītori mā roto mai i te tiritiri kōrero, i te taunakitanga, me ngā tirohanga. Ka whāia e ia tētahi pakirehua ā-kaupapa, mā te whakamahi i ngā puna mātāmua me ngā puna mātārua kia hōhonu ai tana mōhiotanga ki te tangata, ki ngā wāhi, me ngā tūāhuatanga; ma te arohaehae o te arotake i ngā taunakitanga; mā te whakatairite i ngā pūrākau; mā te whakawhanaketanga hoki o ngā whakamāoritanga nā runga i te whakaaroaro. Mā ngā huatau hītori matua—pēnei i te pūtaketanga me te pānga, i te panonitanga, i te hiranga, me te tirohanga—ia e ārahi kia kimi māramatanga ai ia mō te ao o mua, e mārama ai ia ki tā te ahurea me tā te tuku ihotanga whakaahua i te tuakiri, e mātai ai hoki ia i te āhua me ngā hua o ngā pāhekotanga ahurea. 

Ka mōhio te mokopuna:  

TE HIRANGA O TE TAKIWĀ AROHEREKORE 

• ki te whakaawe tonu a ngā tūāhua o mua i ngā hononga i waenga i ngā tāngata me ngā rōpū i ēnei rā.  

Te manapōti wahine 

• ko Aotearoa te whenua tuatahi o ngā whenua e whakahaere ana i a ia anō ki te whakaae atu kia pōti te wahine i te 1893 
• nā te rangatohe o te manapōti wahine me te petihana o te tau 1893 i whakaaetia ai tā te wahine pōti, me ngā mahi a ngā rōpū, pēnei i te Women’s Christian Temperance Union me te Women’s Franchise League 
• ko Kate Sheppard te kaihautū o te rangatohe o te manapōti wahine i Aotearoa. Nāna i tū mai ai ko Aotearoa te whenua tuatahi ki te whakaae atu kia pōti te wahine i te tau 1893 
• ko Meri Te Tai Mangakāhia te wahine tuatahi ki te kōrero i te Pāremata Māori, me te kōkiri i te mōtika o te wahine ki te pōti me te whai wāhi ki ngā tōrangapū 
• i pāhi ture te nui whakaharahara o te Ture Pōti, ka mutu, ka whai mai te pōtihanga o te tau 1893, ko te 109,461 wāhine i rēhita ki te pōti 
• i ētahi atu manapori, kāore te wahine i pōti ā tau noa ai te puehu i Te Pakanga Tuatahi o te Ao 
• kāore ngā wāhine i whakaaetia ki te tū i te pāremata tae atu ki te tau 1919, ā, kāore tētahi i pōtihia tae atu ki te tau 1933, e 40 tau i muri i te pāhitanga o te Ture Pōti 
• ko Iriaka Rātana te MP Māori tuatahi i te tau 1949, ko Jenny Shipley te wahine tuatahi ki te tū hei Pirimia i te tau 1997, ā, ko Georgina Beyer te MP whakawahine tuatahi i te ao i te tau 1999. 

Ētahi atu āhuatanga o Te Takiwā Aroherekore me ōna here 

• ki te manapōti tāne, i whakatakina rā i te 1879, i hāngai ai hoki ki ngā tāne katoa i ngā rohe pōti whānui katoa. I whai kē ngā tāne Māori i te manapōti whānui i te tau 1867 mā roto mai i te whakatūnga o ngā tūru Māori e whā, heoi, i herea tonutia tō rātou whakaatahanga nā runga i tō rātou tokoiti i waenga i te taupori whānui 
• ki te whakatairangatanga o ngā mōtika takitahi me te tokoora i raro i te whakahoutanga ahoherekore, tae atu ki te wātea ki te pupuri i ngā whenua, ki ngā momo tiaki e hāngai ana ki te whiwhi mahi, ki ngā penihana, kua whakaritea hei kaupapa whānui, engari i whakaahuatia e ngā whakahaere Pākehā me te tautika-kore o te whakahaere mō te Māori me ētahi atu rōpū tokoiti  
• ki ngā whakahoutanga o te porihanga me te ahumahi: te Industrial Conciliation and Arbitration Act (1894), me te Old-age Pensions Act (1898) 
• ki te hāpai a ngā rōpū tokoiti rerekē i te whanaketanga o Aotearoa. I pā te whakatoiharatanga o te ture me te porihanga ki ētahi rōpū (hei tauira, te Chinese Poll Tax 1881).  

Ngā take i awenui ai me ōna hua (1907–1914)  

• ki te whakawhitinga o te 1907 i te koroniara ki te tominiana, me ngā ōna pānga ā-tohu, ā-turepapa hoki, tae atu ki ērā ki te Māori.  

TE PĀHORO AHUMAHI 1760–1840 

• i whakaawe ngā tūtakihanga tōmua i waenga i ngā tāngata rerekē i ngā rerekētanga ki te reo, ki te ahurea me te mana whakahaere.  

Ngā pūtake o Te Pāhoro Ahumahi: ngā āhuatanga ohaoha me ngā āhuatanga pāpori i Peretānia i te whiore o te rautau 18 

• ki te whakamarohitanga o te ao ahuwhenua, ki te wātea mai o rauemi pūngao, ki ngā tauira o te tauhokohoko ki te rohe me te ao kua ū kē, me ngā āhuatanga tūwhena o te ao tōrangapū me te ao ahumoni.  

Te panonitanga ki te hangarau 

• ki te huri o te whakaputanga o ngā mahi papanga ki te mīhini mā roto mai i ngā tenenga (hei tauira, te anga raranga hurihuri, te anga raranga hiko) 
• ki te whakamahinga o pūkaha korohū ki te whakahaere i ngā pūrere me ngā papu i ngā wāhi ahumahi  
• ki ngā whakanikonikohanga i te ao rongoā me te ao poka (hei tauira, ko Joseph Lister me te whanaketanga o te patuero).  

Te panonitanga ki te porihanga 

• ki te whakapikinga o ngā kaimahi i ngā wheketere, i ngā maina, me ngā kaimahi o te motu e mahi ana i ngā hāora roa, i roto hoki i ngā āhuatanga mōrearea 
• Ki te Poor Law Amendment Act 1834 
• ki te whakapikinga o te wātea ki ngā āhuatanga matua o te mātauranga, nā te nui haere o te hiahiatia o ngā kaimahi e mōhio ana ki te mātau reo matatini, e whai pūkenga ana hoki, i hua mai ai ngā whakahoutanga me te whānui o te wātea mai o ngā kura 
• ki te tere o te whakawhānuitanga o ngā tāone, mā roto mai i te whakatāonetanga me te apiapi tuhene 
• ki te nui o te whakapikinga o ngā utu ā-hāora me te wātea mai ki ngā hautaonga me ngā ratonga, nā te piki o te whiwhi mahi, o te whakaputa ngahue, me ngā mākete kiritaki e tipu haere ana.  

Te panonitanga ki te ōhanga 

• ki te whakapikinga o te whakaputanga o ngā paparanga me ngā hautaonga kua whakanaotia hei whakamahinga i te motu, hei hoko whakawaho hoki 
• ki te whakawhanaketanga o te tūāhanga tūnuku hou, tae atu ki ngā awa me ngā rori utu  
• ki te whakawhānuitanga o ngā kōtuinga tauhokohoko ā-ao e tūhono ana i a Peretānia ki a Awherika, ki a Āhia, me Te Moananui a Kiwa  
• ki te pikinga haeretanga o te hiahiatia o ngā hautaonga nā te taurekareka i hanga mai, pēnei i te kātene, i te tupeka, me te huka, mā roto mai i te tauhokohoko tapatoru i whanake mai ai ko te tauhokohoko taurekareka puta i te Ranatiki 
• ko te tauhokohoko taurekareka puta i te Ranatiki tētahi wāhanga nui o te tauhokohoko o te ao i te whakawhānuitanga o Ūropi me te Huringa Ahumahi. I kāwhakina te hia miriona tāngata i Awherika ki te Uru, ki Te Moana Ranatiki mā te Middle Passage ki te mahi i ngā māra matatahi i ngā Amerika. I hoko whakawahotia ngā hautaonga i whakaputaina rā e ēnei tāngata kua mauherea ki Ūropi. I kawe ngā kaipuke nō Ūropi i ngā hautaonga kua whakanaotia ki Amerika ki te Uru ki te hoko atu e whai taurekareka anō ai rātou 
• ki te whānui ake o te tipuranga i ngā mahi o te ōhanga ā-ao me te nui ake o te whai wāhi ki ngā hautaonga kua whakanaotanga, engari kāore te whai rawatanga i tiria tautikahia.  

Te panonitanga ki te ao tōrangapū 

• ki te nui ake o te whāia o te ahumahi o te papapori waenga, i ū ai ngā mōtika pōti ki ngā tāne o te papapori waenga i te 1832 me te kōkirikiri kia nui ake tō rātou whakaatahanga i te ao tōrangapū 
• i whakarite te hunga pukumahi ā-ringa i ētahi porotēhi mō ngā āhuatanga kino o te mahi me te korenga o te whakaatahia o rātou, nā reira rā i tū mai ai ngā Reform Acts o te tau 1867 me te 1884, i whakawhānui rā i ngā mōtika pōti ki te hunga pukumahi ā-ringa i te tāone, i tuawhenua hoki  
• i tautoko ēnei rangatohe i te whakahorohorotanga, i whakakore ai i te Transatlantic Slave Trade i te tau 1807 me te whakapononga i te tau 1833. 

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te hōpara i te whakaahua a te hītori o te tangata i tana noho huānga me tana tuakiri.    

Te whakarite i ngā pātai e whai take ana, e matatini ana hoki  

Te mātai i ngā mea e whai ake nei me te whai whakaaro ki ngā reo, ki te mana whakahaere, me te noho huānga, te tuakiri hoki o te tangata  

• ki te hiranga me ngā hua o te rangatohe o te manapōti ki te porihanga, ki te ao tōrangapū rānei 
• ki tā te rangatohe o te manapōti whakarerekē i a Aotearoa me te ao  
• ki te tautoko me te whakahē a ngā rōpū rerekē i te rangatohe o te manapōti 
• ki ngā mātāpuna hei whakamahi mā tātou ki te ako e pā ana ki te rangatohe o te manapōti 
• ki te rerekē haere o ngā whakahounga ki te porihanga me te ahumahi i te takanga o te wā 
• ki te urupare a Aotearoa i te huringa hei tominiana i te tau 1907. 

Te kimi, te whakaraupapa, me te kōtuitui pārongo  

• ki te hōpara i ngā whakaaro mō te noho huānga me te tuakiri mā roto mai i ngā tauira o te hītori (hei tauira, te whakapapa Māori me te whenua Māori, te hekenga i Te Moananui a Kiwa, te whakatāonetanga, me te nōhanga o ngā rerenga) 
• ki te tūhura i ngā hītori o te wāhi e mārama ai ki tā te hapori kite i a rātou anō i te whenua  
• ki te whakamahi i tētahi whenumitanga o ngā mātāpuna: ngā kōrero tuku iho, te mahere, ngā taunakitanga o te mātai whaipara tangata, i ngā whakaahua, i ngā haukiri, me te ao pāpāho  
• ki te whakatairite i ngā mahere e whakaatu ana i ngā ingoa Māori me ngā ingoa Pākehā 
• ki te whakamahi i ngā mahere ki te whai i ngā ara o te whakahekenga me ngā wāhi o te tūtakihanga tōmuatanga.  

Te tautohu i ngā uara me ngā tirohanga  

• ki te tautohu i te haukume, i te mahuetanga, me ngā reo kāore e rangona ana i ngā kōrero hītori  
• ki te whakatairite i ngā whakaahuahanga rerekē o te kōrero o mua kotahi (hei tauira, ngā kōrero tuku iho me ngā niupepa, ngā pūrongo ōkawa rānei) 
• ki te mātai i te mahuetanga o ngā kōrero a te Māori me ngā iwi taketake i te whiriwhiri whakatau me te puritanga o ngā kōrero hītori  
• ki te āhukahuka i te whakaatahanga o te mana whakatau i ngā ingoa o ngā wāhi i ngā mana whakahaere.  

Te whakawhiti whakaaro mō ngā kitenga, mā te whakamahi i ngā ara me ngā tikanga e hāngai ana  

• kia auaha te tukua o ngā kitenga e whakamana ana i ngā tikanga, pēnei i: te taki kōrero e hāngai ana ki te wāhi, ngā mahere matihiko he tini paparanga te āhua o ngā hītori, me ngā whakapuakanga ataata, me ngā whakapuakanga ā-waha rānei e whakaatu ana i ngā tirohanga tini  
• kia ariari tana whakamārama i ngā reo e rangona ana me ērā kāore e rangona ana.   

Te hoahoa, te whakatinana, me te arotake i te koringa pāpori  

• ki te tautohu i ngā hītori o te wāhi (hei tauira, ngā wāhi o te tūtakihanga tōmua, ngā awa, ngā nōhanga rānei) kua ngaro ētahi o ngā reo, kua whakaparahakotia ētahi reo  
• ki te kohikohi me te tuku i ētahi o ngā tirohanga rerekē, o ngā tirohanga rānei kua mahue, e tō mai nei i ngā mātāpuna nō te iwi, nō te hapū, nō te Moriori, nō Te Moananui a Kiwa, nō iwi taketake kē rānei (i runga i te tiaki me te whakaaetanga mēnā e tika ana)  
• ki te waihanga taonga, pēnei i ēnei:  
  • he mahere kua paparanga te āhua o ngā ingoa wāhi me ngā kōrero  
  • he kōrero ā-waha poto, he tuhinga rānei e mea ana, ‘Ngā mea e maumaharatia ana e tēnei wāhi’   
• ki te tuku mātauranga ki ētahi atu (te akomanga, he pānui whakaahua i te kura, he taunga matihiko) e wero ana i tētahi kōrero o mua kotahi nei te tirohanga.  

Te arotake mā te huritao ki ēnei:  

• ki te tangata kāore nei tōna reo i te rangona me te take  
• ki te āhua o te whakaahua a te wāhi me te mana whakahaere i ngā mea e maumaharatia ana  
• ki te take e whakahirahira ana te tika o te tuku kōrero o mua i ēnei rā nei.

Ka mōhio te mokopuna:  

KO AOTEAROA: TE TIRITI O WAITANGI ME TE TURE WHAKAMANA I TE KĀWANATANGA O NIU TĪRENI, 1852 

Ngā pūtaketanga mō Te Tiriti o Waitangi 

• ki He Whakaputanga 1835, i riro rā i te Karauna o Ingarangi, i whakaawe ra i ā Ingarangi kaupapa here i Aotearoa   
• ki te whakawhānuitanga o te tauhokohoko me te nōhanga o Ingarangi i Aotearoa ahakoa kāore he kāwanatanga ōkawa i taua wā. Nā te whakaraeraetanga ki a Wīwī i hua mai ai ngā māharahara i ētahi o ngā kainoho   
• ki te wāhi ki ngā mihinare i te whakahaerenga o te tukanga o Te Tiriti  
• ki ngā pāhekohekotanga o muri mai i te Pakanga Pū Okaoka me ngā mahi a te Māori e tau ai te maungārongo.  

Ngā tirohanga ki Te Tiriti o Waitangi | Treaty of Waitangi (1840) me ngā hua 

• ki ngā atikara matua o Te Tiriti o Waitangi | Treaty of Waitangi, tae atu ki ngā whakamāoritanga tāpua o ēnei tuhinga 
• ki te wāhi ki a Kāwana Hopihana, ki a Kāwana Pitiroi, me Kāwana Kerei i waenga i te 1840 ki te 1846  
• ki Te Pakanga o te Tokerau (1845-46), tae atu ki te pakanga o Ruapekapeka, i ara rā i ngā taukumekume mō te rangatiratanga, mō te whenua, me te mana i waenga i te Māori me te Karauna. I whakamahi ngā rangatira, pēnei i a Hone Heke rāua ko Te Ruki Kawiti, i ngā hoahoa rautaki o te pā me te ātete ki te tautiaki i te rangatiratanga, ā, i whakaahua te taututetutetanga i ngā hononga tōmua i waenga i te Karauna me te Māori, me te whakaawe i ngā mana whakahaere, ka mutu, i whanake mai ngā mahi whakahaere i Aotearoa 
• ki te whakawhānuitanga o te nōhanga o ngā kainoho nō Ingarangi me te piki haere o ngā take mō ngā āhuatanga o te puritanga o te whenua (hei tauira, te taututenga o Wairau).  
• ki te whakaawe a te whai wāhitanga o ngā rangatohe tautāwhi tangata i whakaahuatia rā e ngā whakaaro o te whakapono, e te aroherekore, e te tautika, me te rangatiratanga e arotini ana e ai ki te Treaty. 
• ki ngā tukanga i te hītori, tae atu ki te tāmitanga e whakaawe tonu ana i ngā hua ki te porihanga, ki te ahurea, me te ōhanga, i te taha o ngā āhuatanga tautika-kore kei te rere tonu e whakaata ana i aua hītori  
• i te nuinga o te wā, i puta ngā taututetutetanga i ngā wāhi i whakaahuatia rā e te whenua, pēnei i ngā maunga, i ngā awa, me ngā wāhi e nui ana te uara. I whakaawe te whenua i tā te tangata whakarite i ngā pakanga me ngā hua i puta  
• ki te āwhina o roto i te mana whakahaere ki te whakamārama i te hiranga o ngā tūāhua, pēnei i Ngā Pakanga o Aotearoa me te whanaketanga o ngā pūnaha tōrangapū, o ngā pūnaha ture, me ngā pūnaha ohaoha e pā tonu nei ki te horahanga o ngā mōtika me ngā rauemi i Aotearoa i ēnei rā nei 
• ki Te Kōti Whenua Māori, i whakatūria rā i te tau 1865, e whakatau ana i te tangata nōna te whenua, i te tukua o aua whenua, me te whakamahinga o aua whenua nā runga i te whakapapa. Ahakoa mā Te Kōti e whakatau te mana ā-ture o ngā hua o ngā whenua Māori, nāna hoki i hāpai te wāwāhinga me te rirohanga o ngā whenua  
• ka tūhura a Te Rōpū Whakamana i Te Tiriti o Waitangi i ngā takahanga o Te Tiriti o Waitangi me te whakatau i ngā kitenga me ngā tūtohunga hei whakatutuki i ngā tūkinotanga o mua, o nāianei hoki ki te Māori.  

Te Ture Whakamana 1852 (i pāhitia rā e te House of Commons, Peretānia)  

• ki te whakatūnga o tētahi kāwanatanga hei māngai mā roto mai i te pūnaha whare-rua o te Huinga Whānui me ngā kaunihera taiwhenua e ono, i whakatakoto rā i te tūāpapa mō te pāremata manapori o Aotearoa e hāngai ana ki te tikanga turepapa o Peretānia  
• ki te kauparenga o te nuinga o ngā tāne Māori i te pūnaha tōrangapū me te pōti, nā runga i te tikanga o te hāngai o tō rangatiratanga, o ō whenua, me ngā tikanga Māori o te noho ngātahi, ki te whenua. Kāore ngā hanga o nehe o te hautūtanga, i hāngai rā ki te mana me te whakapapa, i whai wāhi ki ngā anga Pākehā o te kāwanatanga, i whakaū rā i ngā māramatanga rerekē me te hekenga o te whakaatahanga 
• ki te whai wāhi a ētahi kaihautū Māori mā roto mai i te pōti, i te petihana, me ngā hononga ki ngā āpiha o te karauna, i whakaata rā i ētahi urupare ā-rautaki i ngā anga hou o te tōrangapū   
• i ārahi a Te Whiti o Rongomai rāua ko Tohu Kākahi i a Parihaka i te whanaketanga mai o te tautake o te ātete i runga i te maungārongo me te kore e ririhau, ā, ko ngā tikanga Māori te tūāpapa. I whai te hapori i ngā mahi i āta whakaritea, i ū hoki, pēnei i te hauhake i ngā whenua kua raupatuhia, i te pōwhiri hoki i ngā hōia kia ū ai te mana motuhake. Ahakoa te ririhau o tā te Karauna tāmi i te 1881, ko Parihaka tonu tētahi tino tohu o te maungārongo o te ātete i runga i ngā mātāpono, o te matatika o te hautū, me te mahi tahi 
• i takatū te punua pāti Māori i ngā tau tōmuri o te rautau 19 me ngā tau tōmua o te rautau e 20, i whai ki te whakapakari i te oranga o te Māori mā roto mai i te ao mātauranga, i te whakahoutanga o ngā pūnaha hauora, me ngā mahi tōrangapū. I mahi ngā kaihautū, pēnei i a Tā Āpirana Ngata, i roto i te pūnaha a te karauna hei whakamarohi i ngā āhuatanga o te noho, i a ia e tautoko ana i te oranga me te urutaunga o te ahurea.  

TE WHAKAWHĀNUITANGA O TE EMEPAEA O INGARANGI 1750 –1914 

Mā ngā pūtake me ngā pānga o ngā tūāhuatanga hītori i ngā tirohanga tini e āwhina ai i ngā whakamāramatanga o tā te ao o mua whakaahua i te porihanga o ēnei nei.  

Te horopaki o te wā me te whenua 

• i toro atu ngā emepaea o Ingarangi ki ngā tōpito o te ao i te whiore o te rautau 1800: ngā koroniara me ngā whenua maru i hora atu ki Aotearoa, ki Kānata, ki Āhia, ki Awherika, me Te Moananui a Kiwa  
• i whakahirahira, i tauroa hoki ngā hua o ngā emepaea o Ingarangi ki ngā whenua i tāmihia.   

Ngā pūtakenga o te whakawhānuitanga o ngā whenua i raro i te emepaea o Ingarangi 1750–1914  

• i whai ki te whai wāhi atu ki ngā mākete hou, ki ngā matū taketake, me te whakaū i ngā ara tauhokohoko  
• i whai ki te karo i ngā mana whakahaere o ngā hoariri me te whakahaere i ngā ara whakawhiti whakaaro matua o te ao   
• i kōkiritia e ngā mahi mihinare, i ngā angaparuhi o te tūāpori, me te mana o te whenua  
• i whakatau i te mana whakahaere i ngā wāhi kua mana-kore te whakaritea o te mana whakahaere e ngā kainoho, e ngā whakahaere, e ngā mihinare rānei, i te nuinga o te wā, hei urupare ki te kārangirangitanga 
• ki ngā whanaketanga o ngā hangarau o te whakatere (te kāpehu, ngā tūtohi), te kaha o te ope tauā (ngā pū, ngā kaumoana pakanga), me ngā ara whakawhiti kōrerorero (te terekarāwhe).

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

Te āhukahuka i te whakaahua a ngā tāngata me ngā tūāhua i a Aotearoa i te takanga o te wā.  

Te whakarite i ngā pātai e whai take ana, e matatini ana hoki   

• ki te waihanga pātai e whakamārama ana i te take i whakaritea ai ngā tatūnga me ngā āhuatanga i whai atu rā, pēnei i ēnei:
  • He aha i waitohua ai a He Whakaputanga o te Rangatiratanga o Niu Tīreni?
  • He aha e rerekē nei ngā whakamāoritanga o Te Tiriti o Waitangi | Treaty of Waitangi?
  • He aha ngā pānga o te takahanga o Te Tiriti o Waitangi | Treaty of Waitangi?  
• ki te ui i ngā pātai mō tā te wāhi me te rohe whakaawe i ngā wheako me ngā hua.   

Te kimi, te whakaraupapa, me te kōtuitui pārongo  

Ki te hōpara i ngā mātāpuna:  

• ki ngā takahanga o Te Tiriti o Waitangi | Treaty of Waitangi me te rirohanga o ngā whenua  
• ki ngā Pakanga o Aotearoa me te mana o te Karauna 
• ki te whakamahi i ngā mahere ki te whakaatu i ngā wāhi i waitohua ai te tiriti, i ngā iwi, i ngā rohe, i ngā takiwā o te taututetute, me ngā roherohenga e panoni haere ana  
• ki te whakatairite i ngā pānga rerekē e ai ki te rohe 
• ki te whakahāngai i te rirohanga o ngā whenua ki ngā tohu o nāianei o te porihanga me te ōhanga.  

Te tautohu i ngā uara me ngā tirohanga  

• ki te whakahāngai i te ngākau aroha o mua, e āhukahuka nei i te tika kia tiakina ngā kōrero e whai wāhi mai nei te tūkinotanga, te rirohanga, ngā wāhi tapu rānei  
• ki te tātari i ngā whakamāoritanga o te kāwanatanga me te rangatiratanga e tukituki ana 
• ki te tātari i te whakaatu a ngā pūtakenga me ngā pānga i ngā tauira i te takanga o te wā (hei tauira, Te Tiriti → te kāwanatanga → ngā kaupapa here mō te whenua → te ātetetanga → ngā tohe o nāianei mō te whakahoutanga)  
• ki te whai whakaaro ki te whakaawe a te tuakiri me ngā rerekētanga i te āhua o te noho tahi a te tangata, me te panoni haeretanga o tēnei i te takanga o te wā  
• ki te āhukahuka i te whakaahuatanga o te tuakiri me ngā wheako e te wāhi me te hononga ki te whenua.   

Te whakawhiti whakaaro mō ngā kitenga, mā te whakamahi i ngā ara me ngā tikanga e hāngai ana  

• ki te waihanga i tētahi rārangi wā o te pūtakenga–pānga mā te tūhono i ēnei:  
• Te Tiriti o Waitangi | Treaty of Waitangi → Ngā Pakanga o Aotearoa → te rirohanga o te whenua → te tautika-kore o muri i te pakanga  
• ki te whakawhanake i tētahi whakapuakanga e tūhono ana i te taututetutetanga ki te huatika me ngā mōtika i ēnei rā  
• ki te whakauru i ngā mahere, i ngā tauanga, i ngā kī horipū, me ngā tirohanga tini. 

Te hoahoa, te whakatinana, me te arotake i te koringa pāpori  

• ki te tautohu i tētahi pōhēhētanga e rite tonu ana te kitea mō He Whakaputanga o te Rangatiratanga o Niu Tīreni, mō Te Tiriti o Waitangi | Treaty of Waitangi, mō tētahi tiriti rānei i te ao  
• ki te waihanga i tētahi tirohanga whānui ariari mā ētahi atu e aro ana ki tēnei pōhēhētanga, pēnei i:  
  • tētahi mahere mō Te Tiriti e whakaatu ana i ngā wāhi i waitohua ai ngā tatūtanga me te rerekētanga o ngā pānga e ai ki te iwi me te rohe  
  • tētahi pānui whakamārama poto, tētahi ataneke rānei e whakatairite ana i ngā tuhinga reo Māori ki ngā tuhinga reo Pākehā, me te whakamārama i te rangatiratanga me te kāwanatanga  
  • tētahi tāhei o te pūtake me te pānga o te waitohunga o Te Tiriti o Waitangi | Treaty of Waitangi e tūhono ana i te waitohunga → ngā kaupapa here mō te whenua → ngā taututetutetanga → ngā tohe o nāianei  
• ki te tuku i ēnei akoranga ki tētahi minenga motuhenga, pēnei i:  
  • tētahi atu akomanga  
  • tētahi hui i te kura 
  • te pae tukutuku a te kura   

Te arotake i ngā mahi mā te matapaki 

• ki te take e whakahirahira nei o te mārama ki ngā tatūnga mō te whai wāhitanga ki te porihanga i ēnei rā nei  
• kia arohaehae te arotake i ngā mātāpuna, mā te ui i ngā pātai:  
  • Ka whai hua tēnei taha o te hītori ki a wai?  
  • Nō wai te reo kāore e whai wāhi mai ana?  
  • Kia whakatauria te ara e haepapa ai, e whakaute ai te āhua o te tuku i ngā akoranga 
• ki te whakaahua a ngā wāhi me ngā rohe i ngā wheako me ngā hua.

Te Mōhiotanga

Te Mōhiotanga Pāpori 

Ka hōpara te mokopuna i ētahi huatau matua, pēnei i ngā tikanga, i te hautūtanga, i te mana, i ngā mōtika me ngā haepapa, i ngā pūnaha mana hautū, me te āhua o tā ngā uara, pēnei i te manaakitanga me te whakapapa, whakaahua i ngā anga pāpori kanorau. Ka hōpara ia i te whanaketanga o ngā whakahaere me tā ngā whakahaere whakaawe i te tautika, i te kanohitanga, me te huatika. 

Ka mōhio te mokopuna:  

• ki te hononga o te tangata ki ngā rōpū rerekē me ngā hapori rerekē e whāiti nei te whakarite i a rātou anō hei whakatutuki i ngā matea, hei tautoko i te oranga, me te whakaū i te tuakiri, hei tauira: 
  • ka whakarite tētahi karapu hākinakina ā-kura i ngā kaitākaro, i ngā kaiako, me ngā kaitūao hei whakatairanga i te mahi tahi, i te oranga o te tinana, me te tuakiri o te katoa i roto i te hapori o te rohe 
  • ka whakarite ngā kaipatu ahi tūao i ngā mema o te hapori ki ngā tūranga e ai ki te whakangungutanga hei urupare ki ngā āhuatanga ohotata, hei whakaruruhau i te tangata me ngā rawa, me te tautoko i te oranga o te hapori, otirā i te tuawhenua 
• ka whai ngā rōpū i ngā tūranga, i ngā ture, me ngā uara kua whakaaetia hei whiriwhiri whakatau, hei whakahaere hoki i ngā hononga, ā, ka rerekē pea ēnei i waenga i ngā ahurea me ngā wāhi, hei tauira: 
  • ka whai ngā kaunihera tauira ā-kura i ētahi ture, i ētahi tukanga pōti, me ētahi tūranga hautū kua whakaaetia hei whakaata i ngā tauira, hei whiriwhiri i ngā whakatau, me te whakatau i ngā raru i roto i te hapori o te kura 
  • ka whakawhirinaki atu pea tētahi kaunihera o te papakāinga o nehe ki ngā kaumātua, ki ngā tikanga, me te whiriwhiri ngātahi i ngā whakatau, e whakaata nei i ngā uara ahurea, e rerekē nei pea i ērā ka whāia e ngā pūnaha o te Uru 
• ka whakarite ngā tāngata i a rātou anō i ngā wā o ngā āhuatanga ohotata, mā te whai tūranga, mā te whai ngātahi i ngā haepapa, mā te mahi tahi hoki e wawe ai te urupare, e tautoko nei i te hunga kua pākia, me te whakahaumaru i tana hapori, hei tauira: 
  • ko Huripari Kaperiere (Aotearoa 2023): I whakatuwhera ngā iwi me ngā hapori o te rohe i ngā marae hei marumaru ohotata me te whakahaere i te tuku kai, i ngā āhuatanga o te tautetanga, me te tautoko, e arahina nei e te manaakitanga me te kotahitanga, i te taha o Te Rākau Whakamarumaru me ngā kaunihera ā-rohe 
  • ko te Kōkiritanga o te Whare Karakia Ihirama o Ōtautahi (Aotearoa 2019): I muri i ngā kōkiritanga o ngā whare karakia Ihirama o Ōtautahi i te tau 2019, i whakakotahi ngā hapori Muhirama, ngā iwi, ngā hāhi, me te marea i a rātou anō ki te whakaatu i te aroha me te tautoko, mā te whai i ngā tikanga me te whakamānawa i te hunga kua pāngia, me te whakaū i te kotahitanga puta noa i ngā hapori 
  • ko Te Urupare ki te Mate Urutā o KOWHEORI-19 (Aotearoa 2020–2022): I tuku kai, i tuku pārongo hauora, i tuku whakamātautau, i tuku awhikiri hoki ngā whakaratonga hauora Māori, ngā marae, me ngā whakahaere i te hapori, me te whakamātāmua i te oranga o te katoa me te mahi ki te taha o ngā rāngai ā-motu.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te whakatairite me te whakatauaro i te urupare a ngā rōpū Māori, a ngā whakahaere o te hapori, me ngā tari kāwanatanga ki ngā tairaru 
• ki te whakaahua a te whenua i ngā mea ka taea, i ngā mea totoa, i ngā mea rānei e whai hua ana i ngā wāhi rerekē. 

Te whakarite i ngā pātai e whai take ana 

• ki te waihanga i ngā pātai whakatairite, pēnei i ēnei:  
  • I aha ngā rōpū rerekē i tēnei tairaru?  
  • He aha ngā ōritenga me ngā rerekētanga o ā rātou urupare?  
  • He aha ngā rōpū Māori i urupare pēnei ai?  
  • Ko ēhea ngā uara i ārahi i tā rātou whiriwhiri whakatau?  
  • He aha te pānga o te wāhi ki ā rātou urupare? 

Te kohikohi, te whakaraupapa, me te kōtuitui pārongo 

• ki te kohikohi i ngā rangahau whakapūaho i ngā kiriata, i ngā atikara, i ngā uiui, me ngā kaikōrero manuhiri 
• ki te whakamahi i tētahi tūtohi whakatairite e whai upoko ana, pēnei i: 
  • te rōpū / whakahaere 
  • te pūtake 
  • ngā mahi i mahia 
  • ngā uara i ārahi i ngā whakatau 
  • te tangata i whai hua 
  • ngā wero 
  • te tūranga o te wāhi 
• ki te whakauru i ngā urupare rerekē, me te tohu i ngā rerekētanga i te tukanga o te whiriwhiri whakataunga. 

Te tautohu i ngā uara me ngā tirohanga 

• ki te tautohu i ngā uara e ārahi ana i ngā urupare a te Māori (hei tauira, te manaakitanga, ngā hononga, te kaitiakitanga) 
• ki te whakatairite i ēnei ki ngā uara e ārahi nei i ngā urupare a te kāwanatanga, a ngā kaitūao, a ngā taiohi rānei 
• ki te tātari i ēnei: 
  • He aha ngā āhuatanga i whai hua? 
  • He aha i whai hua ai i tērā wāhi? 
  • I whakamātāmuatia ngā matea o wai? 

Te whakawhiti whakaaro mō ngā kitenga, mā te whakamahi i ngā ara me ngā tikanga e hāngai ana 

• ki te waihanga i ngā whakatairitenga ataata me ngā whakatairitenga matihiko e whakaatu ana i:
  • ngā ōritenga me ngā rerekētanga i ngā urupare 
  • te whakaahua a ngā uara i te whai huatanga 
  • te whakaawe a te whenua i te whakaritenga 
• ki te whakamahi i te reo whakatairite, hei tauira:  
  • ko te ‘I tere ake ngā urupare a te marae, nā te mea …’, ko te ‘I aro te urupare a te kāwanatanga ki te …’, ko te ‘Ko te hua o te mohoaotanga o te taiwhenua, ko te …’ rānei. 

Te hoahoa, te whakatinana, me te arotake i te koringa pāpori 

• ki te hoahoa i tētahi tirohanga tauanga kia mōhiotia te rite o ngā hoa akoako ina hua mai tētahi āhuatanga ohotata. Ka whakaritea  ngā kitenga ki tētahi tūtohi, ka tuku ai ki ngā hoa  
• ki te whakawhanake i ngā rautaki e rite ake ai ina hua mai he āhuatanga ohotata e whakapakaritia ai te manawaroa o te hapori, e tautoko ai tētahi i tētahi, e whai hua ai hoki te urupare ina hiahia āwhina tētahi? 
• ki te huritao mā te ui i ngā pātai: 
  • He aha tātou i ako ai mō te rite o ō tātou hoa akoako ina hua mai he āhuatanga ohotata? 
  • Ka pēhea tā tātou whakamahi i ngā kitenga mō te rite o ngā hoa ina hua mai he āhuatanga ohotata, hei whakamahere, hei whakaharatau, hei whakamarohi hoki i te āhua o tā tātou mahi tahi kia whakahaumaru ai i ngā tāngata?

Ka mōhio te mokopuna:  

• ka rerekē ngā pūnaha manapori mō te āhua o te tiri i te mana whakahaere, o te tangata ka whai wāhi mai, me te whiringa o ngā kaihautū, hei tauira: 
  • i Aotearoa, ka tuku te pūnaha Pōti Whirirua (MMP) i ngā tūru o te Pāremata nā runga i te nui o ngā pōti pāti, e tautokona ai te whānui ake me te tōkeke ake o te whakaatahanga o ngā tirohanga tōrangapū, ā, ko Te Tiriti o Waitangi te anga tūāpapa e āhukahuka nei i te Māori hei iwi taketake mō te whenua, me te whakaahua i te hononga tonutanga i waenga i te Māori me te Karauna 
  • ka rerekē te whakarite a ētahi atu porihanga i te kāwanatanga. Ka whai a Hāmoa i tētahi pūnaha whenumi e whakakotahi ana i te manapori o te pāremata me ngā tikanga hautū o mua, e whakahirahira nei te wāhi ki ngā matai (rangatira) i te whakahaerenga me te whai wāhitanga ki te ao tōrangapū. I Nōwei, ka pōti te iwi Sámi i ngā māngai ki tō rātou anō pāremata, e tuku kupu aratohu ana ki te kāwanatanga o te motu mō ngā take e pā ana ki te ahurea, ki te reo, me ngā whenua o te Sámi. Ka whai a Īnia i tētahi pāremata i runga i te manapori e hua mai ai ngā pōtihanga ā-motu, ngā pōtihanga ā-whenua, me ngā pōtihanga ā-rohe, e whakaata nei i tō rātou kanorau ahurea me tō rātou hītori koroniara, ā, i Peretānia, ka hora ngā mana whakahaere i waenga i te Pāremata me te arikitanga ā-turepapa kua whakaahuatia e ngā tikanga tōrangapū o nehe. Manohi anō, i Kōrea ki te Raki, kotahi te pāti ka whakahaere i te whenua, ā, ka tū ngā pōtihanga ahakoa ehara te kōwhiringa i te kōwhiringa motuhenga, kāore hoki he papangatanga. Ahakoa me pōti ngā kirirarau, i te nuinga o te wā, kotahi anake te kaitono kua whakaaetia, ā, ko te whāinga o te pōtihanga, ko te whakaatu noa i te piripono ki te whenua, tē whai kē ai kia whai wāhi te marea, kia whakaawea rānei ngā whiringa whakataunga. Kei te whakaū tēnei i te mōhio ki te huhua o ngā tukanga pōti ka rere ahakoa kāore e tiria ana te mana whakahaere i runga i te manapori. 
• mā te whai wāhi ki ngā tukanga tōrangapū, pēnei i te pōti, e whai wāhi ai te tangata ki ngā whiriwhiringa whakatau e whai pānga ana ki ō rātou hapori, ki ō rātou mōtika, me ō rātou anamata, me te tautoko i tētahi manapori e tōkeke ana, e whakaata ana hoki i te hapori. I Aotearoa, ka tautoko ngā tūru Māori o te Pāremata i te whakaatahanga o te tangata me te whakaatahanga o ngā oati i Te Tiriti o Waitangi i roto i te pūnaha manapori. Hei tauira: 
  • i te whakatūnga o te Pāremata i raro i Te Ture Nui o Niu Tīreni 1852, i whāiti ngā mōtika pōti ki ngā tāne he whenua ō rātou. I kaupare tēnei i te nuinga o ngā Māori, nā te mea nō te katoa te whenua, ā, ko te iti o te whai wāhitanga te hua. I whakatūria e Te Ture Mema Māori 1867 ngā tūru Māori e whā, ā, i whakaaetia hoki tā te tāne Māori pōti, hei ture taupua i te tīmatanga. Ahakoa i whakaaetia tā te wahine pōti i te tau 1893, mō te hia ngahurutau, kāore tonu i tautika te whakaatahanga o te Māori i te Pāremata, ā, i whā tonu ngā tūru Māori me ngā rohe pōti Māori e whakahaerehia ana mā roto mai i ngā tukanga e rerekē ana, e tautika-kore ana hoki 
  • i te taumata o te rohe, ka tautoko ngā kaunihera i te whai wāhitanga ki ngā āhuatanga manapori mā te whakaatahanga o ngā hapori i ngā whiringa whakataunga mō ngā take o te rohe. I ētahi rohe, ka motuhake te whakaata a ngā wātene Māori i te Māori, e whakauru nei i ngā tirohanga Māori me ngā take mātāmua Māori ki ngā whiriwhiringa whakatau a te kaunihera, me te whakaū i ngā mātāpono o te kotahitanga, o te whai wāhitanga, me te whakaatahanga i Te Tiriti 
  • i whakahirahira hoki te wāhi ki te hautūtanga Māori i te whakawhānuitanga o ngā mōtika manapori. I te tau 1893, i kōrero a Meri Mangakahia ki te pāremata o Te Kotahitanga ki te tohe i te tika kia whakaaetia tā te wahine pōti me tā te wahine tū hei kaitono, e hāpai nei i te rangatohe whānui o te manapōti wahine i tū mai ai ko Aotearoa te whenua tuatahi i te ao o te whakahaere whaiaro i whakaae kia pōti te wahine. 

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te whakatairite i te whakahaerenga o te manapori i Aotearoa me ētahi atu whenua, me ētahi atu pūnaha whakahaere rānei a ngā iwi taketake. 

Te whakarite i ngā pātai e whai take ana, e matatini ana hoki 

• ki te waihanga pātai, pēnei i ēnei:  
  • Mā wai e whiriwhiri ngā whakataunga i tēnei pūnaha?  
  • E whakaatahia ana a wai, e kauparehia ana hoki a wai?  
  • Ka pēhea tā Te Tiriti whakaawe i ngā whiriwhiringa whakatau i Aotearoa? 
  • He aha ngā āhuatanga e tōkeke ai tētahi pūnaha, e kore ai rānei tētahi pūnaha e tōkeke? 

Te kohikohi, te whakaraupapa, me te kōtuitui pārongo 

• ki te whakamahi i ngā tuhinga, i ngā whitiāhua, i ngā hoahoa, me ngā rangahau whakapūaho ki te mātai i: 
  • te Pāremata i Aotearoa me te MMP 
  • ngā tūru Māori me ngā wātene Māori  
  • ngā patuitanga nā runga i Te Tiriti  
  • ngā pūnaha kāwanatanga i Te Moananui a Kiwa me te ao  
• ki te whakamahi i tētahi tūtohi whakatairite e whai wāhi nei ngā tapanga: 
  • te pūnaha, te patuitanga rānei 
  • te hunga nāna te whakatau 
  • te hunga nōna ngā uara i ārahi i ngā whakatau 
  • te hunga ka whai hua 
  • ngā āhuatanga pakari me ngā wero. 

Te tautohu i ngā uara me ngā tirohanga 

• ki te tautohu i ngā uara e ārahi ana i ngā pūnaha (hei tauira, te tōkeke, te whakaatahanga, te hautūtanga, te kauawhitanga) 
• ki te tātari i te take e whakahirahira ana te whakaatahanga o te Māori i tētahi manapori nā runga i Te Tiriti 
• ki te huritao ki ngā taukumekume i waenga i te manapori me te patuitanga i Te Tiriti. 

Te whakawhiti whakaaro mō ngā kitenga, mā te whakamahi i ngā ara me ngā tikanga e hāngai ana 

• ki te waihanga i ngā whakairoiro pārongo, i ngā pūrongo, i ngā ataneke rānei e whakatairite ana  i: 
  • tētahi pūnaha manapori 
  • tētahi tauira o te whakahaere a tētahi iwi taketake, nā runga rānei i Te Tiriti 
• ki te whakamahi i te reo arotake, hei tauira: 
  • ‘Ka tautoko ngā wātene Māori i te patuitanga, nā te mea …’ 
  • ‘Ka whakapiki te MMP i te whakaatahanga mā te …’ 
• ki te whai wāhi ki tētahi tautohetohe i te akomanga, i tētahi hui ā-kāwanatanga horihori rānei hei whakatauira i te whiriwhiringa whakatau. 

Te hoahoa, te whakatinana, me te arotake i te koringa pāpori 

• ki te hoahoa ngātahi i tētahi koringa e whakatairanga ana i te whai wāhi ki te iwi, i te māramatanga rānei ki Te Tiriti, pēnei i ēnei: 
  • tētahi pōtihanga horihori, tētahi tūāhua pōti horihori rānei 
  • tētahi pānui whakaahua e whakamārama ana i ngā tūru Māori, i te kāwana-tahi rānei 
• ki te huritao mā te ui i ngā pātai: 
  • He aha te hāngai o te kauawhitanga ki te whakapakaritanga o te manapori? 
  • He aha ngā haepapa o roto i te whai wāhitanga? 
  • Ka pēhea tā Te Tiriti whakaahua i tā tātou whiriwhiringa whakatau ā haere ake nei? 

Te Mōhiotanga

Te Mōhiotanga Ohapori 

Ka mārama te mokopuna ki te ahumoni whaiaro, ki te hinonga, me te wāhi ki te kāwanangatanga, i a ia e hōpara ana i te āhua o te pāhekoheko i waenga i ngā pūnaha pāpori me ngā pūnaha ōhanga, me tā ērā pūnaha whakaahua i ngā tirohanga, i ngā uara, i ngā tikanga hoki e kanorau ana. Ka ākona te āhua o tā ngā whānau, o tā ngā iwi, me tā ngā hapori whakahaere ngātahi i ngā rawa ki te whakaū i te oranga, i ngā tikanga, me te toitūtanga o te taiao, me te hāpai i te ōhanga o Aotearoa i te horopaki o te ao. Ka whakaū tēnei mōhiotanga i te hiranga o te mākohakoha, o ngā hononga, me te hautūtanga i te ārahitanga o te whiriwhiri whakataunga ohaoha hei painga mō te katoa. Ka whakawhanaketia hoki te tūoho ki te tautika, ki ngā haepapa tuku iho, me te pānga o ngā pūnaha pāpori whānui ki te oranga o te ōhanga Māori me te porihanga. 

Ka mōhio te mokopuna:  

• ka whakarite ngā pūnaha ohaoha rerekē (ngā mea o nehe, o te mākete, me ngā mea whenumi) i te whakaputanga, i te tiringa, me te whakamahinga o ngā hautaonga me ngā ratonga 
• he ōhanga hanumi tō Aotearoa kua ahu mai i ngā rāngai maha: 
  • ka whakamahi te rāngai mātāmua i ngā rawa o te taiao, pēnei i te mahi pāmu, i te hao ika, i te tuatua rānei, me te mahi maina 
  • ka whai wāhi ki te rāngai mātārua te whakanao me te tukatuka i ngā rawa taketake hei hautaonga 
  • ka whakarite te rāngai mātātoru i ngā ratonga, tae atu ki ngā kaihoko, ki te ao mātauranga, ki te rāngai hauora, me te rāngai tāpoi 
• i te takanga o te wā, kua rerekē te taurite o ēnei rāngai. Kua kotiti te ōhanga o Aotearoa i te kaha o te hāngai ki te ahuwhenua ki te nui ake o te whai wāhitanga ki te whakanao me ngā ahumahi o te turu ratonga nō nā tata nei 
• he nui ngā wā e tūhono ana tēnei tauira o te panonitanga ki te ōhanga ki te kaha ake o te whakatāonetanga, i te nui haere o ngā tāngata e neke ana ki ngā tāone me ngā tāone nui ki te mahi i ngā ahumahi o te whakanao me te ahumahi 
• kāore e rere motuhake ana ēnei rāngai; e kōtuitui ana ngā rāngai, ā, e kaha ana te mahi tahi a ngā rāngai i ngā ahumahi matua puta noa i Aotearoa. 

Ngā rawa o te taiao me ngā huanga o te whenua 

• ki te whānui o ngā rawa o te taiao o Aotearoa, tae atu ki ngā whenua haumako mō te mahi pāmu, ki ngā ngahere mō te tuatua rākau, ki ngā rawa o te moana, me ngā kohuke. Ka tautoko te āhuarangi me ngā whenua o Aotearoa i ngā hua o te ahuwhenua, pēnei i te huamiraka, i te mīti, me te ahumāra. E hua mai ana te moni whiwhi i te hoko whakawaho mā te hoko atu i ngā hautaonga ki tāwāhi me te whakapoapoa i ngā manuhiri o te ao mā ngā ara tāpoi. 

Te Ahumahi Huamiraka 

• Te rāngai mātāmua: Ngā whakatipu ngā kaipāmu huamiraka i ngā kau me te whakaputa i te miraka tikitū 
• Te rāngai mātārua: Ka whakawhiti ngā wheketere tukatuka i te miraka ki ngā hautaonga, pēnei i te pata, i te tīhi, me te paura miraka 
• Te rāngai mātātoru: Ka tiri, ka hoko atu hoki te tūnuku, te hoko whakawaho, me ngā ratonga mākete i ngā huamiraka i Aotearoa me tāwāhi. 

Te Ahumahi Ika me te Ahumoana 

• Te rāngai mātāmua: Ka hao ake ngā pāmu ika me ngā pāmu ahumoana i ngā ika me ngā mātaitai i te moana 
• Te rāngai mātārua: Ka whakapai, ka whakarite, ka pūhera, ka whakamātao hoki ngā wheketere tukatuka i ngā huamoana 
• Te rāngai mātātoru: Ka hoko, ka taka hoki ngā kaihoko whakawaho, ngā kaihoko kaimoana, ngā kāuta, me ngā kaiwhakahaere tāpoi i ngā kaimoana. 

Te Ahumahi Tuatua Rākau me te Ahumahi Hautaonga Rākau 

• Te rāngai mātāmua: Ka whakatipuria, ka hauhaketia hoki ngā rākau i ngā ngahere whakatiputipu 
• Te rāngai mātārua: Ka tukatukangia ngā rākau hei rawa hangahanga, hei pepa, hei taonga ā-whare rānei 
• Te rāngai mātātoru: Ka whakamahia, ka hokona atu hoki e ngā kamupene hangahanga, e ngā kaihoko, e ngā kaihoahoa, me ngā kaihoko whakawaho ngā hautaonga rākau. 

Te Ahumahi Tāpoi 

• Te rāngai mātāmua: Ko ngā whenua māori, ko ngā kararehe, ko ngā wāhi ahurea hoki ngā tautōnga e whai hua mai ai te ao tāpoi 
• Te rāngai mātārua: Ka tautohu te whakaputanga o ngā kai, o ngā taputapu, pe te tūāhanga i ngā mahi tāpoi 
• Te rāngai mātātoru: Mā ngā kaiārahi tāpoi, mā ngā kaiwhakarite wharenoho, mā ngā ratonga tūnuku, mā te ahumahi manaaki, me ngā mahi tāpoi ahurea e whakarite ngā wheako mō ngā manuhiri. 

Te Mātau Ahumoni 

• ka whai wāhi ki ngā kōwhiringa moni ngā āhuatanga me tuku, nā te mea ka here te whakapau moni i tētahi taha i ngā kōwhiringa i tētahi atu 
• ka whakamahi ngā tāngata i ngā pēke moni me ngā utu matihiko (pēnei i te utuhiko me ngā mahi pēke i te ipurangi) hei whakahaere i ngā moni i te ao o ia rā.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te mātai i te whakamahi a te Māori me ētahi atu rōpū i ngā pūnaha ohaoha — pēnei tarahiti ā-whānau, i ngā whakahaere huarawa a te iwi, i ngā tōpūtanga mahi tahi, me ngā hinonga mākete — ki te whakahaere i ngā whenua, i ngā moni, me ngā rauemi, me te whakamārama i tā ēnei pūnaha whakaahua i te hunga ka whai hua, i te tiringa o ngā rauemi, me ngā hapori kua pāngia. 

Te whakarite i ngā pātai e whai take ana, e matatini ana hoki 

• ki te hōpara i te whakahaerenga o ngā pūnaha ohaoha rerekē i roto i tētahi ōhanga angarua me te ui i ngā pātai, pēnei i ēnei:
  • Ka pēhea tā ngā pūnaha ohaoha rerekē whakarite i te whakaputanga me te tiringa?
  • Ko ēhea ngā rāngai matua i te ōhanga o Aotearoa?
  • Ko ēhea ngā uara e ārahi ana i ngā ara Māori o te whakahaere i te whenua me ngā rauemi?
  • Ko wai e whai hua ana i ngā pūnaha ohaoha rerekē, he aha hoki te take? 

Te kohikohi, te whakaraupapa, me te kōtuitui pārongo 

• ki te kohikohi pārongo mō ngā pūnaha ohaoha Māori (hei tauira, ngā whakahaere huarawa a te iwi, ngā tarahiti ā-whānau, ngā tōpūtanga mahi tahi) 
• ki te tūhura i ngā pūnaha o nehe, i ngā pūnaha mākete, i ngā pūnaha angarua rānei i Aotearoa 
• ki te whakamahi i ngā rangahau whakapūaho ki te whai i ngā hautaonga me ngā ratonga i te rāngai mātāmua, i te rāngai mātārua, me te rāngai mātātoru. 

Te tautohu i ngā uara me ngā tirohanga 

• ki te tātari i tā ngā pūnaha ohaoha rerekē whakamātāmua i ngā hua rerekē (hei tauira, te moni hua, te oranga, te toitūtanga) 
• ki te whakatairite i ngā pūnaha Māori e whakaū ana i ngā hua tōpū, i ngā whakapapa, me te kaitiakitanga, ki te taha o ngā tauira o te kōkiri i ngā moni hua 
• ki te whai whakaaro ki te whakaawe a ngā uara i ngā whiringa whakatau mō te tiringa o ngā rauemi me ngā pūtea. 

Te whakawhiti whakaaro mō ngā kitenga, mā te whakamahi i ngā ara me ngā tikanga e hāngai ana 

• ki te waihanga i ngā pānui whakaahua,  i ngā hoahoa, i ngā whakapuakanga matihiko rānei e whakamārama ana i ngā pūnaha ohaoha me ngā rāngai 
• kia ariari te whakamārama i te whakahaerenga o ngā pūnaha ohaoha rerekē i tētahi ōhanga angarua 
• ki te whakamahi i ngā tauira ki te whakaatu i te pānga o ngā pūnaha rerekē ki te tautika me te toitūtanga. 

Te hoahoa, te whakatinana, me te arotake i te koringa pāpori 

• ki te hoahoa i tētahi kaupapa ā-akomanga e hōpara ana i ngā ara e tautika ake ai, e toitū ake ai hoki ngā pūnaha ohaoha 
• ki te huritao ki te whakaawe a ngā uara i ngā whakataunga ohaoha 
• ki te tāpae whakaaro mō ngā panonitanga e whakapiki ai i te tōkeke, i te toitūtanga, i te oranga tōpū rānei. 

Ka mōhio te mokopuna:  

• ki te whakaahua a ngā āhuatanga o mua me ngā āhuatanga ā-pūnaha i te whai wāhitanga ki te mahi, ki te whenua, ki te mātauranga, me ngā rauemi, e whakaawe nei i ngā ara wātea me te oranga o te tangata 
• ka urupare te tangata me ngā rōpū ki ngā tūkinotanga mā roto mai i te hinonga, i te auahatanga, i te mahi tūao, me te mahi tahi, e arahina nei e ngā uara o te tautika, o te toitūtanga, me te manaaki i te tangata 
• ka pā ngā kōwhiringa ki te taiao me ngā uri whakaheke, e tika nei kia taurite ngā āhuatanga o te moni whiwhi, o te oranga, me te haepapa ki te taiao 
• ki te tāpua o tā ngā kaitūao hāpai i te ōhanga me te oranga o te hapori mā te tuku i ō rātou wā, i ō rātou pūkenga, me tā rātou manaaki e hua mai ai tētahi uara kei tua o te moni. Ko ēnei ētahi tauira: 
  • Surf Life Saving New Zealand — Ka tautiaki i ngā taha moana, hei kaupare i toremi a te tangata, hei whakaora hoki i te hunga e kauhoe ana 
  • Hato Hone — Ka whakarite i ngā ratonga waka tūroro, i ngā mahi whakaora i ngā tūāhua, me ngā urupare ohotaha, ā, ko ngā kaitūao e tautoko ana i te whai wāhitanga ki te rāngai whakaora, otirā i ngā rohe taiwhenua 
  • Fire and Emergency New Zealand — He tokomaha ngā kaipatu ahi he tūao tā rātou mahi, otirā i waho i ngā tāone nui, e urupare nei ki ngā ahi, ki ngā waipuketanga, ki ngā āwhā, me ngā tukinga i te rori 
  • Tautiaki Moana Aotearoa — Ka whakahaere i ngā mahi tautiaki i te moana hei āwhina i te hunga e raru ana i te moana 
  • Rapa Taiwhenua Aotearoa — Ka kimi i ngā tāngata kua ngaro, kua whara rānei i ngā ngahere, i ngā maunga, i ngā awa, i ngā taiao hoki o te taiwhenua 
  • Rīpeka Whero Aotearoa — Ka tautoko i te urupare ki ngā aituā, i te whakanōhanga o ngā rerenga, me ngā pokapū ohotata o te hapori, tae atu ki ērā ka tū i muri i ngā waipuketanga, i ngā rū whenua, me ngā huripari 
• Ngā Wātene Māori— Ka tautoko i te haumarutanga me te oranga o te hapori, ko ngā tikanga Māori, ko te manaakitanga, me ngā hononga ki te tangata te tūāpapa 
• Conservation Volunteers New Zealand — Ka whakahaumanu i ngā ngahere māori, ka whakatō rākau, ka whakapaipai hoki i ngā ara wai, e tūhono nei i te kaitiakitanga o te taiao me te mahi a te hapori. 

Te mātau ahumoni 

• kei te whakapiki haere ngā tāware i te tūraru ahumoni i ngā wāhi matihiko, e whakahirahira nei te āhukahuka i ngā tono kāore nei i te haumaru me te whakaruruhau i ō taipitopito whaiaro me ō taipitopito ahumoni 
• ka whai moni whiwhi ngā pakihi, he utu hoki tō ngā pakihi, ā, ko te moni whiwhi te rerekētanga i waenga i ngā moni whiwhi ki te pakihi me tā te pakihi whakapau moni. 

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te hōpara me te mātai i te panoni haeretanga o te mahi, o te hinonga, me ngā hāpaitanga ohaoha, e whakaahuatia nei e ngā mātauranga Māori, e te hangarau, e ngā kōtuituinga o te ao, me ngā uara pāpori, me ngā uara taiao hoki e rerekē haere ana, tae atu ki te whakakotahi a hapori Māori me ngā hapori taketake i ngā mātauranga o nehe me ngā ara hou o te mahi me te tauhokohoko. 

Te whakarite i ngā pātai e whai take ana, e matatini ana hoki 

• ki te hōpara i te kuneroa o ngā mahi me ngā hinonga i te takanga o te wā 
• ki te ui i ngā pātai, pēnei i ēnei: 
  • He aha ngā momo mahi hou ka puta i te hangarau me ngā kōtuituinga o te ao? 
  • Ka pēhea te whakaahua a te mātauranga Māori i te hinonga me ngā whiringa ohaoha? 
  • Ko wai e whai hua ana i te panonitanga ki te ōhanga, ko wai hoki pea ka mahue? 
  • He aha te hāngai o te tūao me te mahi tahi ki te wero i te tautika-kore? 

Te kohikohi, te whakaraupapa, me te kōtuitui pārongo 

• ki te rangahau i te urupare a te mahi, a te hinonga, me te mahi tūao i ngā panonitanga ki te porihanga, ki te taiao, me ngā hangarau 
• ki te tūhura i ngā hinonga Māori me ngā hinonga a ngā iwi taketake e whakakotahi ana i ngā mātauranga ahurea me ngā ahumahi o ēnei rā 
• ki te tātari i ngā rangahau whakapūaho e whakaatu ana i te whakaawe a ngā uara i ngā whiriwhiringa whakatau mō te ōhanga me ngā hua ohaoha. 

Te tautohu i ngā uara me ngā tirohanga 

• ki te tātari i te whakaahua a ngā uara, pēnei i te tautika, i te kaitiakitanga, i te toitūtanga, me te huamoni, i ngā whiriwhiringa whakatau mō te ōhanga 
• ki te whakatairite i ngā tirohanga rerekē ki ngā mea e whai hua ana hei ‘hua ohaoha’ (hei tauira, ngā mahi whai utu me te mahi tūao) 
• ki te whai whakaaro ki te whakaū rānei, ki te wero rānei a ngā pūnaha ohaoha i te tautika-kore. 

Te whakawhiti whakaaro mō ngā kitenga, mā te whakamahi i ngā ara me ngā tikanga e hāngai ana 

• ki te whaihanga i ngā whakapuakanga ataata, i ngā whakapuakanga matihiko rānei e whakaatu ana i te panoni haeretanga o te mahi me ngā hinonga 
• ki te whakamārama i te whakaawe a ngā uara, a te hangarau, me ngā ia o te ao i ngā āhuatanga ohaoha o te anamata 
• ki te tuku i ngā kitenga mā te reo whakatairite me te reo arotake. 

Te hoahoa, te whakatinana, me te arotake i te koringa pāpori 

• ki te hoahoa ngātahi i tētahi koringa pāpori, i tētahi koringa ohaoha rānei e urupare ana ki tētahi take kua tautohua o te whai wāhitanga, o te tōkeke, o te toitūtanga rānei (hei tauira, te haumarutanga o te hapori, te tautiaki i te taiao, te tūwhita kai, te oranga o te taiohi)
• ki te whai i tētahi koringa, pēnei i: 
  • te tautoko, te mahi tahi rānei i te taha o tētahi whakahaere tūao (hei tauira, he rangi whakatō mō te whāomoomotanga, te tūoho o te kauhauora, te kohi kai mō tētahi pātaka kai) 
  • te hoahoa i tētahi kaupapa ā-kura e whakanui ana i ngā kaitūao (hei tauira, te whakanui i ngā kaitūao, ngā pia whakaruruhau, te whakapaipai i te hapori) 
  • te waihanga i tētahi kōkirikiri e whakaū ana i te whakapakari a ngā mahi tūao me ngā hinonga mahi tahi i ngā hapori, me te whakaheke i te tautika-kore 
• ki te arotake i te pānga o te koringa mā te huritao ki: 
  • te hunga i whai hua me te āhua o tērā whai huatanga 
  • ngā rauemi (te wā, ngā pūkenga, ngā moni) i hiahiatia 
  • te whai hua o te hāngai o te koringa ki ngā uara o te tōkeke, o te toitūtanga, me te oranga 
  • ngā wero i toko ake me ngā ara i whāia hei whakatutuki i aua wero 
• ki te tāpae i ētahi āhuatanga hei whakamarohitanga, i ētahi mahi rānei me whai, me te whai whakaaro ki te whakapakaritanga, ki te whakawhānuitanga, ki te toitūtanga rānei o te koringa i te takanga o te wā.