Te Mōhiotanga

Ngā Mōhiotanga Ahurea

Ka whakawhanake te mokopuna i te kaha o tana māramatanga ki tōna whakapapa, me te āhukahuka anō i te whakaū a ngā hononga ki ngā tūpuna i tana tuakiri me tana noho huānga i roto i tōna whānau, i tōna hapori, i te porihanga whānui hoki. Ka ako ia, ka whakahāngai hoki ia i ngā tikanga hei hāpai i ngā uara, i ngā matatika, i ngā ritenga hoki e taea ai e ia te mahi ana mahi i ngā horopaki kanorau. Mā te uara i te mōhiotanga, i te ahurea, me te tuku ihotanga, ka rongo te mokopuna i ngā mōhiotanga o te ao pūtaiao, o te ao hauropi, o te ao tautake hoki e whakapakari nei i ōna pūkenga me tōna māia kia mārama ki te ao, kia whakamāori, kia hāpai hoki i te ao. 

Ka mōhio te mokopuna:

• ka urutau, ka panoni hoki te ahurea me te tuakiri hei urupare ki ngā whakaaro hou me ngā auahatanga ki te hangarau
  • ki te tainekeneke o te porihanga Māori, e ārahi nei te tangata i tōna tuakiri i te tāone, i te tuawhenua, i te ao, me ngā taunga matihiko
  • Washday at the Pā (1964): I nui ngā tautohe i puta i tā Ans Westra pukapuka, i te Washday at the Pā, nā te mea i nui ngā kaihautū Māori i tohe i te whakaatahanga o tētahi whānau Māori nā runga i te whakaū i ngā arotoka whakakino, kāore hoki i tika te whakaaetia me te horopaki o te ahurea. Ko ētahi atu i whakaae atu ki te āhua o te pukapuka nā runga i te tika o te whakaatahanga o te ao o tā te Māori noho i ia rā me te tohe i te whakaaturanga o te manawaroa, o te māori noa, me te motuhenga, tē whakaata kē noa ai i tētahi ao angaparuhi. I puta i te tautohe ngā take o te whakaatahanga, o te mana whakahaere, i te hunga hoki e ārahi nei i ngā kōrero taketake, me te āhua e tika ana mō te whakaatahanga o te Māori i te ao mātauranga me te ao pāpāho
  • Te Hiku Media: I Te Tai Tokerau, ka whakamahia ngā hangarau matihiko ki te tautoko i te reo Māori me ngā mātauranga Māori i te ipurangi. Kua waihanga a Te Hiku Media, e arahina nei e Peter‑Lucas Jones, i ētahi taputapu, pēnei i ngā pae reo me ngā hangarau tuhi i te reo ā-waha e pūrongo nei, e whakaruruhau nei, e whakatipu nei hoki i te reo Māori me te mātauranga Māori i te ipurangi, me te whakaū anō i tō te Māori mana whakahaere i ā rātou raraunga mō ngā uri whakaheke
  • Tā te GIS Māori whakamahere i te whakahaerenga o te whenua me te taiao: Ka whakamahi ngā iwi, pēnei i a Ngāti Whātua, i a Te Rarawa, me Te Aupōuri i ngā Pūnaha Pārongo Matawhenua (GIS) kia matihiko ai te whakamaheretanga o ngā whenua, o ngā wāhi tapu, o ngā ara wai, me te whakamahinga o te whenua. Ka whakakotahi ēnei mahi i te mātauranga Māori me ngā hangarau mokowā hei tautoko i te whakamaheretanga, i te whakahaerenga o te taiao, me te kaitiakitanga

• ki te pakari tonu, i te nuinga o te wā, o ngā hononga o te iwi taketake ki te wāhi, ki te ahurea, me te tuakiri, ahakoa ka neke atu te tangata, ka noho rānei te tangata ki ngā tāone

  • Te whakarauoratanga o te reo Hawai'i mā roto mai i te rumakanga matihiko: Ka whakaakona te ʻŌlelo Hawaiʻi mā roto mai i ngā akoranga i te ipurangi, i ngā taupānga, me te pāho tikinoa, e whai wāhi ai ki te ao, e whakapakari ake ai hoki i te reo i tua atu i te whakamahinga i ngā akomanga kikokiko

  • Te reo Navajo me te ahurea Navajo: Ka whakamahi te iwi Navajo i ngā taupānga ako reo, i ngā pūranga tuihono, me ngā taputapu ako o te ao mariko, e tukua iho ai te reo Navajo, ngā kōrero, me ngā mōhiotanga ahurea ki ngā taiohi, e whakapakari nei i ngā mōhiotanga taketake, me te pūmautanga o te ahurea mā ngā wāhi matihiko o ēnei rā nei

  • Te rangatiratanga o ngā raraunga taketake: Ko te tikanga o te rangatiratanga o ngā raraunga taketake, ko te mōtika ki te whakahaere i tekohinga, i te putunga, me te whakamahinga o ngā pārongo mō rātou. Hei tauira, i Kānata, ka whakamahi a te First Nations Information Governance Centre i ngā mātāpono o te OCAP® (te Mana Pupuri, te Whakahaere, te Whai Wāhi, te Rirohanga) e ū ai te whakahaere a ngā First Nations i ngā raraunga mō te hauora, mō te mātauranga, me te oranga; manohi anō, I Ahitereiria, ka whakaruruhau ngā iwi taketake o Ahitereiria i ngā pūranga tuihono hei whakaruruhau i ngā mōhiotanga ahurea, i ngā pūrongo reo, me ngā kōrero tuku iho mā te pupuri a ngā iwi taketake o Ahitereiria me ngā hapori o Te Motu o te Kūititanga o Torres.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• kia arohaehae te whai wāhi atu ki ngā mātauranga Māori hei pūnaha mōhiotanga e ora ana ka urutau ki ngā panonitanga ki te porihanga, ki te hangarau, me te taiao. 

Te whakarite i ngā pātai e whai take ana, e matatini ana hoki 

• ki te waihanga pātai e mātai ana i te urutaunga, i te pūmautanga, me te mana whakahaere, pēnei i ēnei:  
  • Ka pēhea tā te hangarau whakarerekē i te āhua o te whāia me te tiringa o te ahurea? 
  • He aha ngā āhuatanga ka pūmau tonu i te urutaunga o te ahurea?  
  • Ko wai e whakahaere ana i te mātauranga ahurea i ngā wāhi matihiko? 

Te kohikohi, te whakaraupapa, me te kōtuitui pārongo 

• ki te uiui i ngā pakeke, i ngā mātua, i te whānau rānei mō te whāia o ngā mātauranga Māori i ngā rā o nehe, me te whāia i ēnei rā nei 
• ki te tātari i ngā tirohanga Māori mā roto mai i ngā atataki, i ngā tuhinga roa, i ngā kōrero, i ngā tānga a ngā iwi kua puta i ngā kiwiawe Māori o ēnei rā 
• ki te tūhura i ngā rangahau whakapūaho o te auahatanga, pēnei i: 
  • ngā taupānga reo Māori me ngā taputapu AI  
  • ngā whakamaheretanga o te GIS Māori mō te whakahaerenga o te whenua me te taiao 
  • ngā marae mariko, ngā pae whakapapa matihiko, me te ao pāpāho Māori i te ipurangi 
• ki te whakatairite i ngā tauira o ngā iwi taketake o te ao (hei tauira, te rumakanga matihiko o Hawai'i, te whakamaheretanga a te iwi Inuit i te āhuarangi, te rangatiratanga o te raraunga o ngā iwi taketake) 
• ki te whakamahere i ngā wāhi e hua mai ai, e whakahāngaitia mai ai, e tiria ai hoki ngā mātauranga puta i ngā rohe, i ngā motu, me te ao. 

Te tautohu i ngā uara me ngā tirohanga, te whakatau kupu whānui hoki 

• ki te tātari i ngā rongoā kei roto i te mātauranga Māori mō ngā take o nāianei (hei tauira, te panoni āhuarangi, te oranga, te mātauranga) 
• ki te tautohu i ngā tauira me ngā rerekētanga o te whakapuakanga o ngā mātauranga puta i ngā horopaki (te tuawhenua me te tāone, te marae me te kura, te huiata me te hui ā-tinana) 
• ki te whakatairite i ngā whakamahinga o te mātauranga Māori o mua, o ēnei rā hoki, me te whakamārama anō i te take i hua mai ai te urutaunga me ngā uara me pūmau tonu 
• ki te mātai i ngā take o te mana ahurea, o te pāhao ahurea, me te rangatiratanga o ngā raraunga i ngā wāhi matihiko. 

Te whakawhiti whakaaro mō ngā kitenga, mā te whakamahi i ngā ara me ngā tikanga e hāngai ana 

• ki te whakawhiti whakaaro mō ngā kitenga mā roto mai i ngā ara e whakaatu ana i te arohaehae o te toronga, pēnei i: 
  • te whakatū i tētahi tautohetohe, i tētahi pae kōrero rānei mō te ahurea, mō te tāmitanga, me te auaha 
  • te tuhi rotarota, te tuhi kōrero poto, te tuhi kōrero whaiaro rānei e whakaata ana i te tuakiri me te panoni 
  • te waihanga whakapuakanga matihiko e whakaata ana i te pūmautanga me te urutaunga puta i te wā me te wāhi. 

Te hoahoa, te whakatinana, me te arotake i te koringa pāpori 

• ki te whakarite i tētahi kōpaki akoako (ngā tuhinga tīpoka, ngā uiui, ngā mahi auaha, ngā huritaonga) e whakaatu ana i te tipuranga o te māramatanga 
• ki te whakaputa i tētahi tuhinga huritao e arotake ana i: 
  • te urutau a te ahurea i te wā e pupuri ana ki ngā uara 
  • te tautoko me te wero a te hangarau i te pono o te ahurea 
  • ngā haepapa o ngā taiohi hei kaiuru ki te ahurea i ngā ao matihiko me te ao kikokiko. 

Ka mōhio te mokopuna:

• he kanorau, he tuatini te tuakiri o te motu, ā, e tini ana ngā ara o te whakapuakanga mā roto mai i ngā tohu me ngā tikanga tōpū, e rerekē nei te titiro me te whakamāori a te tangata me ngā rōpū i aua whakapuakanga nā runga i ō rātou tirohanga me ō rātou wheako 
  • te pōtitake ā-motu mō te haki o Aotearoa 2015–2016: I kitea ngā tautohetohe rerekē mō te panonitanga o te haki e pā ana ki te hītori tātāmi, ki te tuakiri, me te whakahīhī o te motu, ā, ko ētahi i pīrangi kia mawehe i tō te haki tohu o Ingarangi, ā, ko ētahi atu i pīrangi ki te uara i ngā tikanga o nehe 
  • Te haki o Te Tino Rangatiratanga: Ka whakaata te haki o te tino rangatiratanga i te mana motuhake o te Māori. E tohu ana ōna tae o te whero, o te pango, me te mā i a Papatūānuku, i Te Pō, me Te Ao. Ka rite tonu te rere o te haki hei tohu mō te kotahitanga, mō te tuakiri, me te whāia tonutia o te tino rangatiratanga 
  • Te Kara: Ka whakaata a Te Kara i te mana motuhake me te rangatiratanga o ngā rangatira Māori i mua i te tau 1840. I whāia i te tau 1834, ā, i muri, ka tūhonotia ki a He Whakaputanga o te Rangatiratanga o Niu Tīreni (1835), e tohu nei i te kotahitanga o te Māori, i te rangatiratanga, me te mana tōrangapū i mua i te waitohunga o Te Tiriti o Waitangi. Ka rere te haki ki Waitangi i Te Rā o Waitangi, ā, ka whakamahia e ētahi iwi, e ētahi hapū, me ētahi rōpū hei tohu mō te hautūtanga a te Māori i mua i Te Tiriti o Waitangi 
  • Te haki o Ahitereiria me te whakaatahanga o ngā iwi taketake o Ahitereiria: Kua whakamanatia ngā haki e rua a ngā iwi taketake i Ahitereiria. Ka whakaata te Aboriginal Flag i ngā tāngata whenua o Ahitereiria. Ka tohu te pango i ngā iwi taketake, ka tohu te whero i te whenua, ā, ka tohu te kōwhai i te rā. Ka tohu te haki o Te Motu o te Kūititanga Torres i ngā tāngata whenua o Te Motu o Te Kūititanga o Torres. Ka tohu te kākāriki me te kikorangi i te whenua me te moana, te pango i te tangata, me te dhari mā (he momo kahu upoko) me te whetū i te ahurea, i te whakatere, me ngā rōpū o te motu. Kua mana ngā haki e rua i te Kāwanatanga o Ahitereiria, ā, e rite tonu ana te rere o ngā haki i te taha o te haki o Ahitereiria 
  • Te haki o muri mai o te momotu iwi i Awherika ki te Tonga: I whāia i te tau 1994, i hoahoatia te haki o Awherika ki te Tonga hei tohu mō te kotahitanga i muri i te momotu iwi, engari e whakamāori tonu ana ētahi tāngata i tōna tikanga nā runga i ō rātou wheako o mua 
• ki ngā ara whānui o te pūmau tonu o te tuakiri me te ahurea o te tangata me ngā rōpū, i te wā tonu e urupare ana ki ngā whakaaro me ngā whakaawenga hou, i te tuakiri ahurea e urutau ana, i te takanga o te wā, ki ngā taiao o te tāone, ki te nekehanga o te ao, me ngā wāhi matihiko 
  • Te Kohuki Reo: E ai ki te whakaahua a Tom Roa, ko te kohuki reo, ko te pāmamae nui me te kaha o te pōkaikaha kua tukua iho, e rongo nei hoki te Māori, nā runga i te tāmitanga o te reo Māori kua pā nei ki te tuakiri, ki te oranga me te tukua o te reo me te ahurea 
  • Ngā hapori o te LGBTQI+ Ka pūmau tonu te tuakiri me te noho huānga o te hunga LGBTQI+ mā roto mai i ngā hītori tōpū, i ngā tohu, i te reo, me ngā tūāhua, pēnei i ngā taiopenga Pride. Kāore ēnei hapori e hua mai i te whakapapa ki te tangata, engari ka hua mai i ngā hononga me te manawaroa puta i ngā whakareanga, mā roto mai i te kumanutanga, i te tukua o ngā kōrero me te maumaharatanga tōpū, i te tukua o ngā mōhiotanga, i ngā uara, i ngā momo tautoko puta noa i ngā whakareanga 
  • Ko ngā Cherokee Freedmen: I raro i te tiriti o te tau 1866 i waenga i Te Hononga o Amerika me te iwi Cherokee, kua whakamanatia ngā mōtika o te kirirarautanga o ngā Cherokee Freedmen me ō rātou uri, ā, he nui rātou kua mana hei kirirarau Cherokee i ēnei rā nei. E rerekē ana ngā tirohanga i te iwi Cherokee Nation mō te noho huānga, ā, ko ētahi e whai ana i ngā mōtika i raro i te tiriti, ā, ko ētahi atu e whai ana i ngā whakapapa me ngā hononga ā-toto, nā konā e rere tonu nei ngā kōrero mō te tuakiri me te whakamanatanga o ngā hononga 
  • Ko te Pretendians te hunga e mea ana he iwi taketake ia, engari kāore ōna hononga ā-whakapapa, ā-hapori rānei. He pānga kino ō tēnei mahi ki ngā hapori o ngā iwi taketake mā te whakakotiti i te aronga, i ngā rauemi, me te whakaatahanga atu i te hunga i motuhenga ōna wheako, me tōna papanga, ā, ka mimiti tēnei i te whakapono ki ngā mātauranga, ki te hautūtanga, me te tuakiri o te iwi taketake. 

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te hōpara i te whakapuakanga o te tuakiri me te noho huānga i Aotearoa mā roto mai i ngā tohu, i te reo, i ngā tikanga, i te whakapapa, me ngā ritenga tōpū. 

Te whakarite i ngā pātai e whai take ana, e matatini ana hoki 

• ki te waihanga pātai e mātai ana i te tuakiri, i te mana whakahaere, me ngā matatika, pēnei i ēnei: 
  • He aha ngā kōrero kei roto i ngā tohu o te motu mō te tangata e noho huānga ana, me ngā uara e whai mana ana?  
  • Ka pēhea tā ngā tikanga me tā te whakapapa ārahi i ngā whiriwhiringa whakatau ā-matatika i Aotearoa i ēnei rā?  
  • He aha e tohe nei ngā tāngata mō te āhuatanga o te ahurea e tika ana kia whakaatahia i te motu? 

Te kohikohi, te whakaraupapa, me te kōtuitui pārongo 

• ki te tūhura i ngā rangahau whakapūaho e pūtahi nei te tuakiri, ngā tikanga, me te mana whakahaere, tae atu ki: 
  • te pōtitake mō te haki o Aotearoa 2015–2016  
  • te haki o Te Tino Rangatiratanga hei tohu mō te mana motuhake o te Māori 
  • te waiata ā-motu e reorua ana, me ngā tohe mō te reo me te kauawhitanga 
• ki te mātai i te whakaawe a ngā tikanga Māori i ngā whiriwhiringa whakatau o ēnei rā, pēnei i: 
  • a Ihumātao 
  • ngā rāhui i ngā kaimoana 
  • Te Mana o te Wai i te ture whakatika i te wai māori 
• ki te tātari i ngā tāpaenga ā-iwi, i ngā kōrero i te ao pāpāho, i ngā kōrero hoki a ngā kaihautū kia mārama ai ki te whakamahinga o ngā whakapapa, o te mauri, me te kaitiakitanga hei taunakitanga, hei parahau matatika hoki 
• kia whakatairitea ki ngā tauira o te ao o ngā tohu ā-motu e tohea ana (hei tauira, ko Amerika, ko Ahitereiria, ko Awherika ki te Tonga). 

Te tautohu i ngā uara me ngā tirohanga, te whakatau kupu whānui hoki 

• ki te tātari i te whakaahua a ngā uara, pēnei i te manaakitanga, i te hautūtanga, i te tapu, i ngā hononga, me te kaitiakitanga, i ngā whiriwhiringa whakataunga me ngā tirohanga 
• ki te whakatairite i te whakahāngaitanga o ngā tikanga i ngā wāhi rerekē (te marae, te kura, te kāwanatanga, ngā wāhi o te porotēhi) 
• ki te mātai i te whakapakari a te whakapapa i te manawaroa me te pūmau o te ahurea puta i ngā whakareanga, tae atu hoki ki ngā āhuatanga o te tuakiri kāore e tukua iho (hei tauira, te kapa haka, ngā hapori o te LGBTQI+, ngā hāhi Pasifika). 

Te whakawhiti whakaaro mō ngā kitenga, mā te whakamahi i ngā ara me ngā tikanga e hāngai ana 

• ki te whakawhiti whakaaro mō ngā kitenga mā roto mai i ngā ara e whakaata ana i ngā tohu me te tuakiri, pēnei i: 
  • tētahi whakaaturanga matihiko, tētahi whakaaturanga e hōpara ana i ngā tohu ā-motu me ngā tikanga o aua tohu 
  • tētahi pāhorangi, tētahi atataki rānei e matapaki ana i ngā tikanga Māori i ngā tohe o te motu o ēnei rā 
  • ki ngā mahi toi ataata (hei tauira, ngā hoahoa kua ahu mai i ngā tukutuku, ngā toi matarahi) e whakapuaki nei i te whakapapa, i te mauri, i te manawaroa rānei i te ao o nāianei i Aotearoa. 

Te hoahoa, te whakatinana, me te arotake i te koringa pāpori 

• kia arohaehae te huritao ki ngā akoranga mā te whakamahi i ngā tohuāki, pēnei i ēnei:
  • Kua pēhea te rerekētanga o taku māramatanga ki te tuakiri ā-motu?
  • Ko ēhea ngā tohu, ngā tikanga rānei e nui katoa ana te whai hua ki a au, he aha hoki te take?
  • Ka pēhea te whakaawe a ngā tikanga me ngā whakapapa i āku anō whiringa matatika? 
• ki te whai i tētahi koringa pāpori i runga i tana mōhio, hei tauira: 
  • te waihanga pakipūmeka mō tā te taiohi ārahi i te tuakiri i ngā wāhi rerekē (te tāone, te tuawhenua, te ao matihiko) 
  • te hoahoa i tētahi whakaaturanga toi, i ētahi rauemi matihiko rānei e whakamārama ana i ngā tohu ā-motu mā roto mai i ngā tirohanga o te rohe 
  • ki te whai i ētahi koringa ataata e whakatairanga ana i te reo Māori, i ngā tikanga rānei i te ao o ia rā 
  • ki te kōkiri i ngā mahi tiaki i tētahi āhuatanga o te whenua, o te ara wai rānei, i runga i ngā tikanga.

Te Mōhiotanga

Ngā Mōhiotanga o Nehe

Ka whakawhanake te mokopuna i ōna pūkenga ki te whakamāori me te waihanga i ngā kōrero taki hītori, e āhukahuka nei i te huanga mai o te hītori mā roto mai i te tiritiri kōrero, i te taunakitanga, me ngā tirohanga. Ka whāia e ia tētahi pakirehua ā-kaupapa, mā te whakamahi i ngā puna mātāmua me ngā puna mātārua kia hōhonu ai tana mōhiotanga ki te tangata, ki ngā wāhi, me ngā tūāhuatanga; ma te arohaehae o te arotake i ngā taunakitanga; mā te whakatairite i ngā pūrākau; mā te whakawhanaketanga hoki o ngā whakamāoritanga nā runga i te whakaaroaro. Mā ngā huatau hītori matua—pēnei i te pūtaketanga me te pānga, i te panonitanga, i te hiranga, me te tirohanga—ia e ārahi kia kimi māramatanga ai ia mō te ao o mua, e mārama ai ia ki tā te ahurea me tā te tuku ihotanga whakaahua i te tuakiri, e mātai ai hoki ia i te āhua me ngā hua o ngā pāhekotanga ahurea. 

Ka mōhio te mokopuna:  

• ki te hanganga mai o ngā māramatanga ki te hītori mā te whakamahi i ngā momo taunakitanga maha, tae atu ki ngā kōrero ā-waha o mua, ki ngā pūrākau, ki ngā mōteatea, ki te whakapapa, ki ngā kōrero ā-tuhi, me te ahurea e hāngai ana ki ngā taonga.  

TE PANONITANGA I AOTEAROA 1840 - 1914 

Te panonitanga o te whakamahinga o ngā whenua, me ētahi atu panonitanga ohaoha i waenga i te 1840 me te 1914  

• i puta Ngā Pakanga Whenua o Aotearoa (1845–1872) i te ātete a te Māori i ngā mahi a te Karauna i whakahē i te rangatiratanga, ā, i whai wāhi ngā whakamāoritanga kua tohea me ngā takahanga o Te Tiriti o Waitangi, otirā ngā take i hāngai ki te whenua. Ahakoa te rerekē o te rongo a ngā iwi me ngā rohe i ngā wheako, ko tētahi hua o te pakanga, ko te nui o te rirohanga o te tangata, o te raupatunga o ngā whenua, me ngā pānga tauroa o te porihanga me te ōhanga e pā tonu nei ki ngā hapori Māori  
• ki ngā whakahāngaitanga o te iwi me te hapū ki ngā ara ohaoha hou. Hei tauira, ko te maina kōura (te ārahi i ngā kaimaina i ngā ara o Te Tai Poutini, me te maina i te kōawa o Aorere), ko te tāpoitanga o ngā ngāwhā, ko ngā mira puehu parāoa (i Waikato, i Taranaki, i Whanganui, i Rotorua, me Wairarapa), ko te tukutuku rawa, (hei tauira, te hokonga o ngā waka e ngā iwi o Pewhairangi, o Hauraki, o Te Moana a Toitehuatahi, o Te Tai Rāwhiti, me Tūranganui a Kiwa hei tuku i ngā kai e tika ana hei whāngai i ngā tāone Pākehā tōmua), me te whakaputa i ngā kai ki te tuku ki ngā nōhanga Pākehā e tipu haere ana (hei tauira, i whakawhirinaki katoa a Whakatū ki ngā kai a te Māori; i tukua he rīwai, he witi, he poaka hoki ki Te Whanganui a Tara; i hoko atu a Kāi Tahu i ngā rīwai i Taieri me Moeraki ki Ōtākou, e pātata nei ki Ōtepoti) 
• ki ngā pānga kino ki ngā mahi ohaoha Māori. Hei tauira, ko tētahi o ngā hua o te whakataetae i ngā mira puehu parāoa e whakahaerehia ana ki te korohū, ko te hekenga o te utu mō te witi me ngā rīwai i Ahitereiria i ngā tau whakamutunga o te ngahurutau 1850, ko ngā pānga ki Ngā Pakanga Whenua o Aotearoa, ko te whakatū taupā i ngā tauranga e whakahaerehia ana e te Māori, ko te tipu haere o te ringaora haere o ngā nōhanga, me te rirohanga o ngā whenua haumako nā runga i ngā raupatunga me ngā whakataunga a Te Kōti Whakawā Whenua   
• ki te panoni haeretanga o ngā whenua hei pāmu, otirā ngā pāmu hipi me ngā pāmu huamiraka, e whakaahua ana anō i te taiao mō tētahi ahuwhenua e arahina ana e ngā āhuatanga o te hoko whakawaho  
• ki ngā kaupapa here me ngā ture a te Karauna mō te whenua, tae atu ki te whakatūnga o Te Kōti Whakawā Whenua i raro i Te Ture mō ngā Whenua Māori (1865), i pai ai te whakawhitinga o ngā whenua Māori i puritia ngātahitia ki ngā taitara whenua kiritahi. Ko te ātete a te Māori ki te rirohanga i whai ake rā, tae atu ki te Kīngitanga me ngā petihana   
• ki te whakawhanaketanga o ngā tāone hou, ki te heke a te Māori ki ngā tāone, ki ngā ara rerewhenua, me te ao tauhokohoko o ngā kai kua whakamātaohia i tūhono atu rā i te whakaputanga i te tuawhenua ki ngā mākete o te ao, me te hāpai i te pikinga o tētahi ōhanga o ngā kainoho ko tōna tūāpapa, ko te mahi pāmu, ko ngā ahumahi iti, me ngā here ki a Ingarangi: te Main Trunk Line (1908), te whakamātaohanga o ngā kai (1882), me te wāhi ki ērā i te tipuranga o te hoko whakawaho.  

Ngā pūtake, ngā tūāhua matua, me ngā hua o Ngā Pakanga Whenua o Aotearoa (1845–1872)  

• i whanake te Kīngitanga i te ngahurutau 1850s hei rangatohe tōrangapū e arahina ana e te Māori hei whakakotahi i ngā iwi i raro i te kīngi Māori, hei herehere i te hokona atu o ngā whenua kāore i whakaaetia, me te tiaki i te mana o te Māori. He tohu tēnei nō te whakaūnga o te tino rangatiratanga me te urupare ngātahi ki te tāmitanga me te piki haere o te mana whakahaere o te Karauna 
• kua urupare te Māori me ētahi iwi taketake ki te tāmitanga me te takahanga o ngā tatūnga mā te ātete, mā te porotēhi mārire, me te kōkirikiri tōrangapū, i te wā e hāpai ana ngā ture e tika-kore ana, te raupatunga o ngā whenua, me te tāmitanga o te mana o ngā iwi taketake, i ngā pōkaikahatanga mō te whai mana, mō ngā mōtika, me te mana motuhake   
• ki ngā pānga tauroa mō te puritanga o ngā whenua e te Māori, mō ngā tūrangawaewae, mō ngā hononga i waenga i te Māori me te Karauna. 

TE PAKANGA TUATAHI O TE AO ME NGĀ HUA 1914–1920 

• ki te whakaahua a te mana whakahaere, a ngā kaupapa here, me ngā pūnaha tōrangapū i ngā hua o te hītori mā te whakahāwea i te rangatiratanga o te iwi taketake, i te wā e whakawātea ana i ngā ara mō te ātete, mō te whiriwhiri, mō te whakatika ture. 

I mua i te pakanga 

• ki ngā whenua o Ingarangi me ō rātou haumi, me ngā tūāhua o te 1914 i mua i te pakanga.  

Te whakaritenga o te neneke 

• ki te neneke: te whakaahuahanga o te hanganga o Ngāti Tūmatauenga me te hautūtanga o te New Zealand Expeditionary Force (NZEF) 
• ki ngā paearu o te uru a ngā tūao me ngā rautaki taritari (1914–16) me te māperetanga i whai mai. Ngā kaitāwari urupū 
• ki ngā tautohe a te Kīngitanga me ngā iwi mō te māperetanga me te uru hei tūao, tae atu ki te ātetetanga i arahina rā e Te Puea Hērangi, e whakatauaro ana i te kōkirikiri a Tā Apirana Ngata, i whakatairanga rā i te uru a te Māori hei ara kia kitea ai ia, kia whāia hoki te mana motuhake.  

Te tāpua o Karipori ki Te Hononga Ope Kātua o Ahitereiria me Aotearoa (ANZAC)  

• ki ngā whāinga rautaki me ngā hua o te kōkirikiri a Tātinēra 
• ki ngā whenua, ki ngā āhuatanga o te whawhai, ki te pāpātanga o te matenga i Karipori.  

Ngā wheako o te pakanga ki Te Taha Uru  

• ki te āhua me te tukua o te Peka NZ o Te Taha Uru  
• ki ngā tūranga o Te Hokowhitu a Tū (1916–18) me ā rātou mahi.  

Ngā hua o Te Pakanga Tuatahi o te Ao 

• ki te take i tau ai te puehu o Te Pakanga Tuatahi o te Ao  
• ki te whāia o Te Rā Whakamahara ki ngā Hōia o Ahitereiria me Aotearoa e te motu i te 1916, ka whakanuia i te Ata Hāpara  
• ki te Discharged Soldiers Settlement Act 1915 me ōna pānga ki ngā ika a Whiro  
• ki ngā pānga ki te puritanga o ngā whenua Māori me te hoki ki te wā kāinga  
• ki ngā kōkiritanga mō ngā hōia kua hoki me ngā hononga ki te whanaketanga tōmuatanga o Te Pāti Reipa 
• ki te wāhi ki te pakanga hei whakahou i te tuakiri o Aotearoa.  

TE PANONITANGA O AOTEAROA 1920 - 2000 

Ka whakaahua tonu ngā hapori Māori me ngā iwi taketake i te anamata mā roto mai i te whakarauoratanga, tae atu ki te whakahaumanutanga o te reo, o ngā pūnaha mātauranga, me te hautūtanga, i te taha o ngā rangatohe ā-ao, pēnei i ngā mahi whakarauora reo i Hawai'i me Wēra 

• ki ngā pānga o te Great Depression ki te whiwhi mahi, o te whai whare, me te tokoora 
• ki te Kāwanatanga o te Pāti Reipa o te tau 1935 me te whanaketanga o te tokoora me te tautoko a te kāwanatanga.  

Te whakawhitinga o New Zealand i te koroniara hei motu rangatira  

• ki te whakawhitinga ā-turepapa i te pae o te Tominiana ki te pae o te rangatiratanga 
• ki te Statute of Westminster 1947 me Te Ture Hinonga Kāwanatanga 1986 
• ki te tipuranga o tētahi tuakiri ā-motu motuhake i tua atu o Peretānia.  

Ngā porotēhi me te panonitanga o te porihanga 

• ko Ngā Tamatoa (1970) tētahi rōpū kiritohe i wero i te Karauna mō ngā takahanga o Te Tiriti o Waitangi, mō te kaikiritanga o te pūnaha, me te hekenga o te reo Māori. I nui tā te rōpū mahi i ngā kōkiri mō te mana o te reo Māori, mō ngā mōtika whenua, me te kitea o te Māori i te ao tōrangapū, i hāpai rā i te panonitanga o ngā waiaro o te marea ki te mana motuhake o te Māori  
• ko Te Hīkoi — Ko Te Rōpū o te Matakite (1975), i arahina rā e Kahurangi Whina Cooper, ā, i rere Te Hīkoi i Te Hāpua ki te Pāremata ki te porotēhi i te rirohanga haeretanga o te whenua Māori. I whakakotahi Te Hīkoi i ngā iwi o te motu me te whakamau o te aroaro o te marea ki ngā takahanga o Te Tiriti, me te whakaū anō i te tuakiri Māori me ngā kōrero mō te rangatiratanga  
• ko Takaparawhau (1977–1978) te wāhi porotēhi i tā Ngāti Whātua Ōrākei noho ki ō rātou whenua tuku iho hei ātete i ngā whakawhanaketanga o ngā whare e te Karauna. I whakaū te noho i ō rātou mana mō ngā whenua, ā, ahakoa i te mutunga iho, i panaia rātou, koia te tīmatanga o ngā whiringa kerēme i whakahokia atu ai ētahi whenua me te tuku paremata, i tohe rā i tētahi tūāhua tāpua i ngā tūtohetohenga o nāianei mō ngā mōtika e hāngai ana ki ngā whenua Māori  
• i rerekē ngā tauira o nōhanga haeretanga o te ao nā runga i te tāmitanga, ā, i te nuinga o te wā, ko ngā taupori taketake ngā mōrehu kāinga-kore, me te aha, kua whakarerekētia te whakamahinga o ngā whenua. Ko te hekenga o te iwi Māori ki ngā tāone nui me ngā hua o tēnā, tae atu ki ngā urutaunga e ū tonu ai te ahurea me te tuakiri  
• ki te kōkiritanga anō o te mana wahine, ki te manarite o te ia, me ngā mōtika i te wāhi mahi. Ko te Equal Pay Act (1972), ko ngā mahi whakatika ture mō te whakatahe, me te whakatūnga o Te Manatū Wahine (1985)  
• ki ngā kōkiritanga mō te taiao, tae atu ki te Save Manapouri, me te whakatūnga o te Values Party. I kīia te Values Party (1972) te pāti ā-motu tuatahi i hāngai ki te taiao 
• ki te hekenga i Te Moananui a Kiwa ki Aotearoa i te 1950–1970, ki te nōhanga i ngā tāone, ki ngā āhuatanga pāpori e panoni haere ana, me te whakapikinga o te whakaturenga o ngā manuheke i te wā o te pāheketanga ohaoha o te tau 1970, tae atu ki Ngā Huakitanga Atapō me Operation Pot Black   
• ki ngā tatūnga o Te Tiriti, tae atu ki te whakatūnga o Te Rōpū Whakamana i Te Tiriti o Waitangi  
• ki ngā porotēhi e whakahē ana i te momotu iwi, me te wāwāhinga o te motu i te Springbok Tour o te tau 1981. Nā The Springbok Tour o te tau 1981 i tū mai ai ngā porotēhi puta noa i te motu i tā te kāwanatanga o Awherika ki te Tonga tikanga whakahaere o te momotu iwi. I huraina ētahi o ngā tino wehewehenga i te porihanga o Aotearoa me te tohu i tētahi huringa tāpua mō tā te motu tū mō ngā mōtika tangata me ngā hononga ā-iwi  
• i te tau 1985, i pohū i ngā āpiha o Wīwī tētahi o ngā kaumoana o Greenpeace i Te Waitematā, i hinga rā tētahi o ōna kaipuke. I riri a Aotearoa i te pohūtanga me te whakapakari anō i te tū a te motu kia Karihi Kore, kia tūhake hoki ngā kaupapa here tauwhenua   
• ki te mārenatanga me te tauhokohoko i waenga i ngā iwi, i ngā roherohenga pāpori, me ngā roherohenga whakapono i roto i te porihanga o nāianei o Aotearoa. Ko te whakaaetanga ā-ture, me tōna whakaaetanga ā-pāpori ki te hononga taihema ōrite i Aotearoa: te unuhanga o te ture taihara o te tāne moe tāne, me te wahine moe wahine i te tau 1986, ngā hononga ā-ture i te tau 2005, te whakaturenga o te mārenatanga ā taihema ōrite i te tau, me te whakamanatanga o te kanorau ā-ia.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• kia arohaehae tana tātari i tā te Māori urupare ki tētahi panonitanga ki te porihanga, ki te ao tōrangapū, ki te ahurea i te takanga o te wā, me te whakaahua a ēnei urupare i te tuakiri, i ngā mōtika, me ngā hononga i Aotearoa 
• ki te whakamārama i te whakaahua a te whenua, a ngā rohe, me ngā nekenekenga (ngā hīkoi, ngā noho, te whakatāonetanga) i te ātete me te whakahaumanutanga.   

Te whakarite i ngā pātai e whai take ana, e matatini ana hoki  

• ki te waihanga pātai e wero ana i te mana whakahaere, i te kahawhiri, me ngā anamata, pēnei i 
  • te whakatau a te Māori i tana mana whakahaere i ngā horopaki hītori rerekē  
  • te tāpua ā-hītori o Karipori ki ngā ANZAC 
  • ngā hua o Te Pakanga Tuatahi o te Ao ki a Aotearoa 
  • ngā āhuatanga o Aotearoa i rerekē me ngā āhuatanga i ōrite i te rautau 20, me te hunga i whakaahua i tērā panonitanga. 

Te kimi, te whakaraupapa, me te kōtuitui pārongo  

• ki te whakakotahi i ngā taunakitanga mō ngā nekehanga tāpua, mō ngā wāhi o te ātete, me ngā rongoā i arahina e te Māori  
• ki te whai i ngā pūtaketanga mō ngā tūāhua me ngā kaupapa here (hei tauira, ngā ture mō te whenua, ngā kaupapa here mō te ao mātauranga, ngā ture reo) me te tātari i ngā urupare a te Māori me ngā iwi taketake 
• ki te mātai i ngā āhuatanga o te ao e pātahi ana kia tautohua ai ngā tauira e ōrite ana, me ngā āhuatanga o te rohe e rerekē ana  
• ki te whakamahere i ngā wāhi o te ātete, o ngā hīkoi, o te panonitanga ki te nōhanga, me ngā kōtuinga nekeneke  
• ki te whakamārama i te take i tāpua ai ētahi wāhi i te ao tōrangapū.  

Te tautohu i ngā uara me ngā tirohanga  

• ki te tautohu i ngā nekehanga, i ngā kaihautū, me ngā kaupapa e whakaata ana i te ātetetanga, i te hautūtanga, me te auahatanga, me te whakarōpū i ērā e ai ki ngā horopaki (hei tauira, te ao tōrangapū, te ahurea, te ao mātauranga, te ōhanga)  
• ki te tātari i ngā hua pāpori, i ngā hua ahurea, me ngā hua ohaoha mō ngā hapori Māori  
• ki te āhukahuka i te whenua hei tūāpapa ki te mana, ki te noho huānga, me te tūturutanga.  

Te whakawhiti whakaaro mō ngā kitenga, mā te whakamahi i ngā ara me ngā tikanga e hāngai ana  

• ki te whakaatu i tētahi rangahau whakapūaho ki te akomanga e ariari nei te whakamārama i:  
  • te horopaki ā-hītori 
  • ngā pūtake me ngā pānga  
  • ngā tirohanga Māori me ngā rautaki Māori  
  • ngā pānga i ēnei rā, me ngā pānga ā haere ake nei  
• ki te whakauru i ngā mahere, i ngā rārangi wā, i ngā kī horipū, me ngā taunakitanga hei tautoko i te tātarihanga.  

Te hoahoa, te whakatinana, me te arotake i te koringa pāpori  

• ki te hoahoa i tētahi tāpaetanga koringa pāpori e tūhono ana ki tētahi tūāhuatanga o te hītori, pēnei i ngā tāpaetanga ki Te Rōpū Whakamana i Te Tiriti o Waitangi, i ngā uiui kōrero hītori ā-waha ki te taha o te hunga porotēhi, ki ngā karere rānei o te wā i te pouaka whakaata e whakaatu ana i ngā whakaaro rerekē ki ngā whāinga, ki ngā rautaki, ki ngā pānga hoki ki te hapori mō te Māori. 

Ka mōhio te mokopuna:  

• ki te tautoko a te hītori i ngā whiriwhiringa whakatau i runga i te mōhiotanga mō te anamata o te katoa, tae atu ki te whakapakaritanga o ngā hononga o te rohe me te ao i waenga i ngā iwi taketake me te kāwanatanga. 

KO ĀHIA-TE MOANANUI A KIWA ME AOTEAROA 1910–1970 

Ngā hua o te whakahaere a Ingarangi me te ātete i Āhia-Te Moananui a Kiwa (1910–1941)  

Kua urupare te Māori me ētahi atu iwi taketake ki te tāmitanga me te takahanga o ngā tatūnga mā te ātete, mā te porotēhi i runga i te maungārongo, me te kōkirikiri i te ao tōrangapū, i te hāpaitanga a ngā ture tikakore, a te raupatunga o te whenua, me te tāmitanga o te mana o te iwi taketake i ngā pōkaikahatanga kia whai mana, kia whai mōtika, kia noho mana motuhake hoki.  

• ki tā Ingarangi whakahaere i ngā rohe i Āhia ki te Pitonga, tae atu ki a British Malaya, ki a French Indochina, ki ngā Dutch East Indies, me ngā Piripīni  
• ki ngā ātetetanga a ngā iwi taketake me ngā rangatohe tāwheta ā-whenua tōmua, tae atu ki te Xinhai Revolution i te tau 1911, me te March 1st Movement i Kōrea  
• ki te tipuranga o te emepaeatanga o Hapani; i mua, i whakawhānuitia ki Taiwana, i muri iho, ka whakawhānuitia ki Kōrea, me Haina  
• i hua mai te rangatohe o Mau e maungārongo ai te ātete atu ki te whakahaere koroniara a Aotearoa i a Hāmoa me te tohe kia whakahaere i a rātou anō, i whakaatu ai i te wero a te porotēhi tōpū i te mana whakahaere koroniara, i kaha ake ai hoki te mana e ai ki te ao tōrangapū, me te aha, i te takanga o te wā, ko te tūhake o Hāmoa.  

Ngā hua o te pakanga me te nohowheta i Āhia-Te Moananui a Kiwa (1941–1945)  

• ki te whakawhānuitanga o Hapani ki Āhia ki te Pitonga me te Rāwhiti o Āhia, me Te Moananui a Kiwa, tae atu hoki ki te whakaekenga o Pearl Harbor 
• ki ngā hua o te nohowheta ki ngā taupori o te rohe; ngā tauira o te ātetetanga me te mahi tahi  
• ki te whakamahinga o ngā pohū karihi me te whakahaurarotanga a Hapani.  

Te Pakanga Taungaungau i Āhia me te wāhi ki a Aotearoa (1945–1970)  

• ki te huanga o ngā taukumekume o Te Pakanga Taungaungau puta i Āhia  
• ki te whai wāhitanga o te ope tauā o Aotearoa ki te pakanga o Kōrea, ki te pakanga o Whitināmu, ki te Hanga Ohotata i Mareia, me Initonīhia — Te Whakatumatumatanga o Mareia  
• ki te piri ki te rautaki a Amerika mō Te Pakanga Taungaungau mā roto mai i te  SEATO, i te ANZUS, me te whai wāhi ki Te Mahere a Koromōpia.  

Ngā whakapāha a te Kāwanatanga o Aotearoa 

Kua urupare te kāwanatanga ki ngā hēnga o mua mā roto mai i ngā tukatuka o te ture, o te tōrangapū, me te hohou i te rongo e kōrero nei i te tūkino, e whai nei hoki ki te whakahaumanu i ngā mōtika mēnā ka taea me te whakatū anō i ngā hononga i waenga i ngā hapori kua pāngia. 

• Ngā Huakitanga o te Urewera (2007), i whai wāhi atu rā ngā hapori o Tūhoe me te kiritohe, me Tame Iti, e whakaatu nei i te pāhikahika o te pānga o tā te kāwanatanga urupare ki ngā hapori Māori me te toko ake o ngā pātai matatū mō te huatika, te mana whakahaere o te karauna, me ngā hononga i waenga i te karauna me te Māori i Aotearoa i ēnei rā  
• Te Kōmihana Whakatewhatewha i ngā Marumarutanga (Aotearoa). I mātai tēnei whakatewhatewhatanga i te tūkinotanga me te whakahapa o ngā tamariki me te hunga whakaraerae i ngā maru karauna me ngā marau hāhi, me te āhukahuka anō i te pāhikahika o ngā pānga ki te Māori me ngā pānga tauroa o te tūkino i roto i te pūnaha  
• Te whakapāha ōkawa i te tau 2021 ki ngā hapori nō Te Moananui a Kiwa mō Ngā Huakitanga Atapō o te ngahuru tau 1970.  

TE ARA KI TE PAKANGA: KO TIAMANA 1918 - 1939 

Ngā pūtake mō te aranga o Te Pāti Nazi (1919–1933)   

• ki ngā pūtakenga o Te Pāti Nazi, ki te wāhi tōmua ki a Hītara me te Munich Putsch (he pāhorotanga) (1923)   
• ki te tipuranga o te tautoko i te Te Aumate Nui. Te wāhi ki ngā kupu whakanewha,  ki ngā hē o ngā Weimar Politicians, ki te Sturmabteilung (SA), me te hautū a Hitler  
• ki ngā pūtake mō te kopou a Hindenburg i a Hitler hei Tumuaki, Hānuere 1933.  

Te whakatūnga me te whakaūnga o te tuanuitanga Nazi (1919-1933)  

• ki ngā pūtakenga o Te Pāti Nazi, ki te wāhi tōmua ki a Hītara me te Munich Putsch (he pāhorotanga) (1923)   
• ki ngā pūtake mō te kopou a Hindenburg i a Hitler hei Tumuaki, Hānuere 1933 
• ki te whakakorenga o ngā ātetetanga o te ao tōrangapū  
• ki te tū a Hitler hei Führer (he kaihautū)  
• ki te wāhi ki te SS, ki a Gestapo, me ngā puni herehere  
• ki te rāhui kōrero me ngā kupu whakanewha, ki te whakahaerenga o te ao mātauranga, ki ngā whakahaere taiohi, me ngā toi  
• ki ngā kaupapa here a ngā Nazi mō ngā wāhine, mō ngā taiohi, me te hunga kāore e mahi.  

Te nonope o ngā Hūrae me ētahi atu rōpū tokoiti 

• ki te nonope tōmua i ngā Hūrae me ētahi atu rōpū tokoiti, me ngā hononga ki ngā tārukenga i Ūpori i ngā ngahurutau o mua mai  
• ki ngā Nuremberg Laws (1935) me Kristallnacht (1938) 
• ki Te Urupatu Hūrae (tirohia Te Pakanga Tuarua o te Ao).  

Te Kaupapa Here Tauwhenua a Hītara me te ara ki te pakanga 

• ki ngā whāinga matua a Hītara: Te huringa o te Treaty of Versailles, te arotahitanga o te hunga kōrero Tiamana ki tētahi whenua, me te Lebensraum (te ao tūroa)  
• ki ngā tūāhua matua i hua mai ai te pakanga: te taunga anō o te ope tauā ki Rhineland, ko Anschluss, ko te Appeasement me te Munich Agreement, te Nazi Soviet Pact.   

TE HUANGA O TE PAKANGA TUARUA O TE AO ME TE WĀHI KI A AOTEAROA 1939–1945 

Ko te pūtaketanga o Te Pakanga Tuarua o te Ao, ko ngā whakatetenga nō Te Pakanga Tuatahi o te Ao kāore anō i tau, ko ngā pēhanga ohaoha o Te Aumate Nui, ko te aranga ake o ngā tikanga whakahaere o te angamatau whakapēhi i Tiamana, i Itāria, i Hapani hoki, me te taikaha o te whakawhānuitanga e ēnei mana whakahaere. I tautoko a Aotearoa i a Ingarangi me ngā haumi, me te whakawhānuitanga o te neneke a te tangata me ngā rauemi. I whakahoro te pakanga i te panonitanga ki te porihanga, tae atu ki te tipuranga o te ahumahi, o te whiwhi mahi a te wahine, me ngā hononga e pakari ake ana ki a Amerika.  

Te huanga o te pakanga 

• ki te urutomo a Tiamana i a Pōrana (1939) 
• ki te whakataunga o te pakanga ki a Tiamana e Aotearoa, e piri nei ki a Ingarangi i te 3 o Hepetema 1939  
• ki te whakatūnga o Te Haumitanga Piri (ko Ingarangi, ko Amerika, ko Rūhia, ko Haina) me Te Haumitanga Tuaka (ko Tiamana, ko Itāria, ko Hapani).  

Te whai wāhi a Aotearoa ki Te Pakanga Tuarua o te Ao 

• ki te whakatakinga o te māperetanga i te Hune 1940 i ngā tāne i waenga i te 20–40 tau te pakeke me te uru kaitūao  
• ki te tukua o te 2nd New Zealand Expeditionary Force (2NZEF) puta i ngā ope tauā e toru — ko Ingarangi (1940), ko Kirihi me Kiriti (1941), ko Awherika ki te Raki me Itāria (1940–45) — tae atu ki te kōkirikiri a Te Hokowhitu a Tū i Kirihi, i Kiriti, i Awherika ki te Raki, me Itāria  
• i whakahōnoretia a Te Hokowhitu a Tū i Te Pakanga Tuarua o te Ao i ngā kōkirikiri i Kirihi, i Kiriti, i Awherika ki te Raki, me Itāria, i whakautea rā puta noa i te ao mō tō rātou māia, mō tā rātou hautūtanga, me tō rātou whai hua i te pakanga  
• ki te kaha o te tautoko a Tā Apirana Ngata (Te utu o te kirirarautanga) i te whai wāhi a te Māori ki te ope tauā, i runga i te whakapono mā te hāpai e pakari ake ai te kotahitanga, te hautūtanga, me te mana o te Māori i te porihanga o Aotearoa, ahakoa kāore a Te Puea Hērangi i whakaae atu 
• ahakoa te poipoia o te whakahīhī me te tuakiri tōpū i waenga i te hunga Māori, i nui ngā hōia i hoki mai ki te whakatoiharatanga, ki te rirohanga o ngā whenua, me te iti o ngā ara wātea, i whakaū rā i te āputa i waenga i tā te Māori hāpai i te wā o te Pakanga me te whakamanatanga o ngā mōtika Māori i muri i te pakanga i raro i Te Tiriti o Waitangi 
• ki ngā huringa tāpua: ko te Battle of Britain, ko Operation Barbarossa, ko El Alamein, ko Pearl Harbor, ko Stalingrad, me D-Day. 

Te Pakanga o Te Moananui a Kiwa me ngā Ope Tauā o ngā Haumi i ngā whenua o Aotearoa 

• ki te whakataunga o te pakanga ki a Hapani i muri i ngā mahi i Pearl Harbour (i te Tīhema 1941) me ngā whakaritenga whakaruruhau i Te Moananui a Kiwa ki te Tonga  
• ki ngā mahi whakaruruhau i te takutai kia āraihia ngā waka whakatakere me ngā rererangi pakanga o Hapani i tata ki ngā taha moana o Aotearoa  
• ki te taunga me te nohoanga o te 45,000 hōia o Amerika ki Aotearoa i waenga i te 1942 me te 1944 
• ki te whakahāngaitanga anō o te kaupapa here tauwhenua o Aotearoa ki te whakaruruhautanga me ngā pito whakatetonga o te takiwā o Te Moananui a Kiwa.   

Te ao i te kāinga 

• ki te kōkiritanga o te herehere i te hoatu kai, i te hoatu weru, o te hoatu hinu, me te hoatu rapa, i te taha o ngā kōkirikiri tūmatanui e whakatairanga ana i te whakamoamoa me te āta whakamahi i ngā rauemi (hei tauira, ngā māra tūmatanui me ngā kōkiritanga kimi rukenga maitai) 
• ki te whakatūnga o te Women’s Land Army, o te WRNZAF, o te WAAC, o te WRNZNS, me ngā tūranga WAAF mō ngā wāhine i ngā ope tauā me ngā mahi wheketere  
• ki te whakatūnga o te Māori War Effort Organisation (1942–1945)  
• ki te whakahāngaitanga anō o te ahumahi ki ngā hāmanu, ki ngā kākahu mahi, ki ngā mahi whakatika i te tauā moana, me te hanga kaumoana  
• ki te whakakotahitanga o te hapori mā roto mai i ngā konohete, i ngā taiopenga a Te Rīpeka Whero, ki ngā whakaharatau ohotata i te kura, me ngā kōkirikiri o ngā moni here pakanga.   

Te mutunga o Te Pakanga Tuarua o te Ao 

• ki te toanga o Te Haumitanga Piri: te turakina o Tiamana i raro i ngā Nazi (1945) me te pohūtanga karihitanga o Hiroshima me Nagasaki  
• ki ngā hua o Te Pakanga Tuarua o te Ao ki a Aotearoa, tae atu ki te nōhanga anō o ngā rerenga.  

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• kia arohaehae te mātai i ngā tūāhua o te hītori mā te whakatairite i ngā wheako me ngā tirohanga e kanorau ana, me te āhukahuka anō i te whakaahua a te hītori i te porihanga o ēnei rā.  

Te whakarite i ngā pātai e whai take ana, e matatini ana hoki 

• mā te waihanga pātai arohaehae mō te whakamāoritanga, mō te huatika, me te anamata, pēnei i: 
  • ngā āhuatanga i hua mai ai te rangatohe o Mau mō te mana motuhake o Hāmoa  
  • te take i piri atu ai a Aotearoa ki te pakanga i te tau 1939 me ngā hua o Te Pakanga Tuarua o te Ao ki a Aotearoa 
  • te hiranga o ia tūāhua matua i te rerenga o te pakanga.  

Te kimi, te whakaraupapa, me te kōtuitui pārongo  

• ki te whakamahi i ngā mātāpuna whānui (ngā kōrero ā-waha o mua, ngā whakapapa, ngā tuhinga, ngā mahi toi, te ao pāpāho, ngā mahere) ki te whakamātautau i ngā kōrero me te whakatau i ngā meka me ngā whakamāoritanga  
• ki te whakatairite i te whakaū a ngā whānau, a ngā hapū, a ngā iwi, a ngā kāwanatanga, a ngā tumu kōrero o mua, me ngā hapori i ngā āhuatanga rerekē o te tūāhua kotahi  
• ki te tātari i te pono, i te pūtake, i ngā tirohanga, me ngā mana whakahaere e hāngai ana ki ngā mātāpuna  
• ki te whakamahi i ngā mahere ki te whakaatu i te raupatunga o ngā whenua, i te whakawhānuitanga o te whakatāonetanga, i ngā pūnaha awa, me ngā take manarite-kore o nāianei  
• ki te whakamārama i te whakaawe a te whenua i te whanaketanga me te kāwanatanga.  

Te tautohu i ngā uara me ngā tirohanga 

• ki te mātai i te whakaahua a te tuakiri, a te tirohanga ki te ao, me te mana whakahaere i te maumaharatanga me ngā kōrero  
• ki te tautohu i ngā haukume, i ngā whakangūtanga, me te pēhitanga i ngā kōrero o mua  
• ki te tātari i te take e wero ai ētahi kōrero i ngā kōrero o mua kua mana, me te āhua o tā ērā wero whakaawe i ngā ture whakatika.     

Te whakawhiti whakaaro mō ngā kitenga, mā te whakamahi i ngā ara me ngā tikanga e hāngai ana  

• ki te tuhi i tētahi tuhinga roa he hanga tōna, ki te waihanga rānei i tētahi whakapuakanga pāhorau, ka:  
  • whakautu i te pātai  
  • whakatairite i ngā tirohanga  
  • arotake i te pono me te haukume o ngā mātāpuna  
  • tautoko i ngā tohe mā te taunakitanga (tae atu ki ngā mahere, ki ngā kī horipū, me ngā ataata)   
• kia ariari te whakamārama i te pūtake, i ngā pānga, me te hāngai ki ēnei rā nei.   

Te hoahoa, te whakatinana, me te arotake i te koringa pāpori  

• kia arohaehae te huritao mā te whakamahi i ngā tohuāki:  
  • Nā wai ngā kōrero kei te kōrerotia, nā wai hoki ērā kāore i te kōrerotia?  
  • He aha ngā taunakitanga e tautoko ana i ia whakamāoritanga?  
  • He aha ngā hua o te whakangū i ētahi reo?  
  • He aha ngā pānga o te hītori ki te porihanga o ēnei rā?  
  • Me whakarerekē te aha—mā wai hoki e ārahi?  
• ki te marohi i tētahi koringa i runga i te mōhio (hei tauira, he rauemi mātauranga, he kōrero ki te hapori, he whakamārama i ngā kaupapa here) ko te māramatanga ki te hītori tōna tūāpapa. 

Te Mōhiotanga

Te Mōhiotanga Pāpori

Ka hōpara te mokopuna i ētahi huatau matua, pēnei i ngā tikanga, i te hautūtanga, i te mana, i ngā mōtika me ngā haepapa, i ngā pūnaha mana hautū, me te āhua o tā ngā uara, pēnei i te manaakitanga me te whakapapa, whakaahua i ngā anga pāpori kanorau. Ka hōpara ia i te whanaketanga o ngā whakahaere me tā ngā whakahaere whakaawe i te tautika, i te kanohitanga, me te huatika. 

Ka mōhio te mokopuna:  

• ki tā ngā kaihautū Māori whakamahi i ngā whakapono tōrangapū, i ngā rangatohe tōrangapū, me ngā pae pāremata ki te whakatutuki i ngā take, pēnei i te rirohanga o ngā whenua, i te tautika-kore o te hauora, me te tino rangatiratanga, me te wero anō i ngā kaupapa here a te kāwanatanga me te kōkiri i te panonitanga 
  • ka whakaatahia te Māori i ngā pāti tōrangapū maha me ngā rangatohe i Aotearoa, e whakaatu nei i te kanorau o te hautūtanga Māori me ngā take tōrangapū, me te whakapuakanga o aua mea mā roto mai i ngā rautaki rerekē o te whakahaere, o te whiriwhiringa whakatau, me te tiringa o ngā rauemi 
  • ka whakaruruhau te manapori i Aotearoa i te mōtika kia whakaritea he porotēhi, kia whakaritea, kia werohia hoki ngā whiriwhiringa whakatau a te kāwanatanga hei wāhanga mō te noho ā-iwi me te papanga 

Ko Eva Rickard (nō Ngāti Koata me Ngāti Rārua) 

• i ārahi a Eva Rickard i tētahi porotēhi tauroa me ngā koringa ā-ture kia riro anō i te Māori ōna whenua i Whāingaroa i tangohia atu hei whakamahi mā ngā ope tauā. I whakakotahi tana hautū i te nohowheta i runga i te maungārongo me te kōkiri i ngā take tōprangapū, e wero nei i ngā ritenga a te Karauna mō ngā whenua me te whakakotahi i ngā Māori me ngā haumi tauiwi 

Ko Te Puea Hērangi (nō Waikato-Tainui) 

• i kaha te whakahē a Te Puea Hērangi i te māperetanga o te hunga Māori nō Waikato i te wā o Te Pakanga Tuatahi o te Ao, me te tohe i te korenga o te Karauna e whai mana ki te pērā, e whakamana hoki i Te Tiriti o Waitangi, me te tika kia whakahokia ngā whenua i raupatuhia i ngā pakanga o Waikato. I whakaū tana tū i te ātete a te Kīngitanga i te whakahaere a te Karauna me te whakamātāmua i te mana Māori motuhake, i te oranga o te iwi, me te oranga tonutanga 

Te Petihana Reo Māori (1972) 

• Nā runga i te hautūtanga a Hana Te Hemara me te tautoko a Ngā Tamatoa me Te Rōpū Reo Māori, i waitohua te petihana e te 30,000 tāngata, ā, ko tōna pūtake, ko te whakaakona o te reo Māori i ngā kura. I tukua ki te Pāremata, nā konā i piki ai tūoho o te motu ki te ngarohanga o te reo, me te aha, i horipū tana whakaawe i ngā whanaketanga i whai atu rā, tae atu ki te whakatakina o te reo Māori i te ao Mātauranga, ki te whakatūnga o Te Rā o te Reo Māori (ko Te Wiki o te Reo Māori ināianei), me te whakamanatanga o te reo Māori e te kāwanatanga whānui. I tohu te petihana i tētahi huringa tāpua i te hekenga o te reo ki te whai kia whakarauoratia te reo, e whakaū nei i te reo Māori hei taonga me tiaki, me tuku hoki ki ngā uri whakaheke 
• Mā te whai wāhi ki ngā tukanga manapori, pēnei i te pōti, i te porotēhi, me te kōkiri, e taea ai e te tangata te hāpai ngā whiriwhiringa whakatau e whakaahua ana i ngā hapori, i te whakamahinga o ngā rauemi, me te anamata o te porihanga 

Ko Tame Iti (nō Ngāi Tūhoe) 

• mō te hia ngahuru tau, i kōkiri rā a Tame Iti i te tino rangatiratanga, i ngā mahi tūtohetohe tāpua i te taha o Ngā Tamatoa i te ngahuru tau o te 1970, ā, mō muri mai ka hautū ia i te mana motuhake o Tūhoe. I whakamahi ia i te porotēhi, i ngā tukanga ā-ture, me te tohe tūmatanui ki te wero i te mana o te Karauna, i te rirohanga o te whenua, me ngā pānga o te tāmitanga 

ko Berta Cáceres (nō Honduras) 

• i ārahi a Berta Cáceres i tā te iwi taketake ātete i te whanaketanga o tētahi punahiko wai i ngā whenua tapu, e tūhono ana i te tūtohetohe o ngā mahi i te hau kāinga ki te taha o ngā mahi kōkiri i te ao, hei whakaruruhau i ngā mōtika o ngā iwi taketake. Ka whakaū tana hautū i ngā mana whakahaere me ngā tūraru ka kawea e ngā kaihautū o ngā iwi taketake, me te wero anō i te kāwanatanga me ngā hiahia rangatōpū 

Ngā Kōkiri a ngā Taiohi Sámi i te Ao Tōrangapū me te Āhuarangi (nō Te Hauraro o Ūropi) 

• ka kōkiri ngā kaihautū taiohi o te iwi Sámi i ngā mōtika whenua, i te tiaki i ngā mōtika, me te huatika taiao, mā roto mai i te porotēhi, i te koringa ā-ture, me ngā whakahaere tōrangapū. Ka wero tā rātou kōkiri i ngā whiriwhiringa whakatau a te kāwanatanga, i te wā tonu e whakapakari ana i te whai wāhi a te iwi taketake ki ngā pūnaha manapori. 

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te tātari i te hāpai a te manapori i te whai wāhitanga mā roto mai i te tūtohetohe, i te porotēhi, me te hautūtanga o te ao tōrangapū 
• ki te arotake i ngā pānga pai me ngā pānga kino o ngā mahi a ngā kaihautū ki ngā rōpū rerekē. 

Te whakarite i ngā pātai e whai take ana, e matatini ana hoki  

Hei tauira:  

• Ko wai i whai hua i tēnei mahi, ko wai hoki i pāmamae?  
• I tautika te whai wāhi a ngā reo katoa nā runga i te manapori?  
• I pēhea tā te wāhi (te whenua, te rohe, te taiao) whakaahua i tēnei rangatohe?  
• E taea ana rānei kia huatika, kia wehewehe hoki te hautūtanga i te wā kotahi? 

Te kohikohi, te whakaraupapa, me te kōtuitui pārongo 

• ki te tūhura i ngā rangahau whakapūaho, mā te whakamahi i: 
  • ngā pūrongo o te ao pāpāho 
  • ngā uiui 
  • ngā kōrero 
  • ngā tuhinga ā-ture 
  • ngā urupare a te hapori 
• ki te whakamahi i tētahi tūtohi whakatairite he tapanga ōna: 
  • te kaihautū / rangatohe 
  • te kaupapa 
  • ngā mahi i whāia 
  • te hunga i whai hua 
  • te hunga i pāmamae 
  • ngā hua taupoto me ngā hua tauroa. 

Te tautohu i ngā uara me ngā tirohanga 

• ki te tautohu i ngā uara, pēnei i te hautūtanga, i te huatika, i te tautika, i te tiaki i te taiao, me te manapori 
• ki te whakatairite i ngā tirohanga o ngā kaitautoko me te hunga arohaehae 
• ki te arotake i te whakakaha rānei, i te tāmi rānei a ngā pūnaha manapori i ngā reo o te iwi taketake. 

Te whakawhiti whakaaro mō ngā kitenga, mā te whakamahi i ngā ara me ngā tikanga e hāngai ana 

• ki te waihanga i tētahi tuhinga arotake, i tētahi kōrero tautohe, i tētahi whakapuakanga matihiko rānei e arohaehae ana i tētahi kaihautū, i tētahi rangatohe rānei 
• ki te whakamahi i te reo arotake, hei tauira: 
  • I kōkiri tēnei rangatohe i ngā mōtika whenua mā te…, heoi ko tētahi atu o ngā hua, ko… 
  • I whakakotahi tēnei kaihautū i te iwi mā roto mai i te…, engari i wehewehe haere i te… 
• ki te whai wāhi ki tētahi tautohe ā-akomanga e whai ana i tētahi hangahanga mō tēnei kaupapa: ‘Ko te tūtohetohe rānei te ara whai hua katoa e kōkiritia ai te panonitanga i tētahi manapori?’ 

Te hoahoa, te whakatinana, me te arotake i te koringa pāpori 

• ki te hoahoa i tētahi kōkirikiri tūtohetohe iti (i te kura, i te hapori rānei) 
• ki te huritao nā runga i te matatika: 
  • I āwhina tēnei koringa i a wai? 
  • Ka whakahē pea a wai, he aha hoki te take? 
  • Me pēhea koe e mōhio ai mēnā rānei he pāmamaetanga i puta i te koringa?

Ka mōhio te mokopuna:  

• ki tā te Māori whakatau i te tino rangatiratanga mā roto mai i ngā rangatohe maha o te ao tōrangapū me ērā kāore i ahu mai i te ao tōrangapū, me te whai kia whakaruruhautia te mana Māori motuhake, te whenua, me te hautūtanga, e tūhake nei, e urupare nei hoki ki te whakahaere a te Karauna 
• ki te toro atu a te Māori ki ngā pūnaha o roto, o waho, i te taha hoki o te Karauna ki te whakaū i te tino rangatiratanga, mā te porotēhi, mā te whiriwhiri, mā ngā tukanga ā-ture, me te patuitanga 
• mā ngā mōtika tangata e whakaruruhautia ai te mana, te wātea, me te tautika o te tangata, ā, e whakaruruhautia ana mā roto mai i ngā ture, pēnei i Te Ture Rārangi Tika Tangata o Aotearoa 1990 
• mā ngā whakahaere, pēnei i Te Rōpū Whakamana i Te Tiriti o Waitangi me Whānau Ora, e whakatakoto ngā ara e mahi tahi ai te Māori ki te taha o te Karauna hei whakaea i ngā hēnga o mua, hei whakahaumanu i ngā mōtika, hei hoahoa hoki i ngā ratonga nā runga i te mana motuhake me ngā ara o te kaupapa Māori 

Te Rōpū Whakamana i Te Tiriti o Waitangi 

• ko Te Rōpū Whakamana i Te Tiriti o Waitangi tētahi whakahaere tūhake e tūhura ana i ngā takahanga a te Karauna i Te Tiriti o Waitangi. Māna e āhei atu ai te Māori ki te whakatakoto i ngā taunakitanga mā roto mai i ngā kōrero ā-waha o mua, i ngā whakapapa, me ngā tuhinga pūrongo, me te tuku i ngā kitenga me ngā tūtohunga e āhukahuka ana i ngā mōtika o te Māori me ngā here o te Karauna. Ahakoa, i te nuinga o te wā, kāore he herenga o aua tūtohunga, engari he mahi nui tā Te Rōpū Whakamana i Te Tiriti o Waitangi i te āhukahukatanga o ngā hēnga o mua me te tautoko i ngā paremata nā runga i Te Tiriti 

Ko Whānau Ora 

• ka whakahaerehia e te Māori ngā tari kōmihana o Whānau Ora e hoahoa ana, e tuku pūtea ana hoki ki ngā ratonga, puta i te rāngai hauora, i te rāngai mātauranga, i te rāngai wharenoho, me te rāngai tokoora. Ka mahi rātou puta noa i ngā tari kāwanatanga maha, i te wā tonu e whakaū ana i ngā hiahia o te whānau, i te pakaritanga, i te oranga tōpū, e whakaata nei i ngā ara o te mana motuhake, ko ngā uara Māori tōna tūāpapa. E rite tonu ana te mahi a ngā whakahaere e arahina ana e te iwi, e te hapū, e ngā hapori hoki, i ngā tari kāwanatanga me ngā wāhi kāore i te hāngai ki te kāwanatanga, hei tautoko i te oranga nā runga i ngā ara e urupare ahurea ana, otirā i ngā hapori whakaraerae 
• he mahi nui tā Te Rūnanga ā-Iwi me ngā hanganga whakahaere Māori me ngā hanganga kōkiri Māori, hei ārahi i te whakawhanake a te iwi i te taha ohaoha, i te taha pāpori, i te taha ahurea, me te taha taiao, ko te whakapapa me te haepapa tōpū tōna tūāpapa 

Te Rūnanga ā-Iwi 

• ko tā Te Rūnanga ā-Iwi he whakahaere i ngā huarawa, he whakahaere i ngā tatūnga Tiriti, he haumi i ngā whanaketanga ohaoha, he whakahaere hoki i ngā kaupapa e hāngai ana ki te ahurea, ki te pāpori, me te taiao. Ka arahina ngā whiriwhiringa whakatau e ngā tikanga, e ngā whakapapa, e te haepapa tōpū, me te oranga tuku iho, me te tautoko anō i te panonitanga o te iwi ināianei, hei ngā uri whakaheke hoki 

Te Puni Kōkiri 

• ko Te Puni Kōkiri te kaitohu matua o te kāwanatanga mō te oranga me te whanaketanga o te iwi Māori. Ka mahi tahi ki te taha o ngā iwi, o ngā hapū, me ngā whakahaere Māori hei tautoko i ngā kaupapa Māori, hei whakapakari i ngā hononga i waenga i te Māori me te Karauna, me te whakatū i ngā kōrero a te Māori hei whakaawe i ngā kaupapa here tūmatanui, ahakoa kāore e horipū ana te whakaatahia o ngā hiahia o ngā iwi 
• Ngā Mana Whakahaere Māori o ngā Tāone: he mea whakahaere ngā mana whakahaere Māori o ngā tāone, pēnei i a Te Whānau o Waipareira me te Manukau Urban Māori Authority, e te hapori e tautoko ana i te hunga Māori e noho ana i waho i ō rātou iwi. Ka mahi puta noa i ngā pūnaha kāwanatanga ki te kōkiri i ngā ratonga o te hauora, o te mātauranga, o te wharenoho, me te tokoora, ko te ahurea te tūāpapa, e whakaū ana i ngā tikanga, i ngā hononga, me ngā ara tōpū o te oranga 
• Te Tatūnga o ngā Hautekau o Whakatū 2025: I muri i tētahi taututetutenga kua 180 tau te roa mō ngā whenua i kī taurangi ake ka hoatu, engari kāore i tāpuia mō te Māori i raro i ngā tatūnga koroniara tōmua, i waitohua tētahi tatūnga tāpua i te Tīhema, 2025. Nā te tatūnga i whakahokia atu rā tōna 3,068 heketea o te whenua, me te $420 miriona hei paremata ahumoni ki ngā uri o ngā tāngata whenua o Whakatū, hei whakaea i ngā takahanga tauroa e hāngai ana ki ngā hautekau o Whakatū. E whakaata ana tēnei putanga i te manawaroa me te hautūtanga, kua hia ngahuru tau e rere ana, o te momo, pēnei i a Rore Stafford, ko te tauroa o tana kōkiri me tana whiriwhiri hei māngai mō ngā uri o Whakatū, i tāpua rā te wāhi ki a ia kia whai mana ai, kia whai paremata ai, kia huatika ai hoki mō ngā takahanga o mua o Te Tiriti.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• kia arohaehae te mātai i tā te Māori mahi i roto, i te taha, i waho hoki o te Karauna ki te whakaū i te tino rangatiratanga me te whakaahua i te kāwanatanga i Aotearoa. 

Te whakarite i ngā pātai e whai take ana, e matatini ana hoki 

• ki te waihanga pātai arotake, pēnei i ēnei:  
  • Ko tēhea te ara e pai katoa ana hei tautoko / whakaruruhau i te tino rangatiratanga — he aha hoki te take?  
  • Ka riro i a wai te mana whakahaere, ko wai hoki me tuku i ētahi o ōna hiahia?  
  • Ka taea rānei te rere tahi o te patuitanga ki te Karauna me te mana motuhake o te Māori?  
  • Ka pēhea te rerekē o te whakaahua a ngā uara Māori i ngā whiriwhiringa whakatau mō ngā whakahaere, tērā i ā te kāwanatanga? 

Te kohikohi, te whakaraupapa, me te kōtuitui pārongo 

• ki te whakamahi i ngā rangahau whakapūaho, i ngā tatūnga Tiriti, i ngā pūrongo a te whakahaere, i ngā uiui, me te ao pāpāho. 
• ki te whakaraupapa i ēnei kitenga ki tētahi anga e toru ōna pou: 

Te tautohu i ngā uara me ngā tirohanga  

• ki te tātari i te whakaahua a te hautūtanga, a te manaakitanga, a ngā hononga, me te kaitiakitanga i te whakahaere a te Māori 
• ki te mātai i ngā whakatete i waenga i te rangatiratanga me te kāwanatanga 
• ki te whakatairite i ngā tirohanga o te Māori me ō te Karauna ki te mana, ki te angitu, me te papanga. 

Te whakawhiti whakaaro mō ngā kitenga, mā te whakamahi i ngā ara me ngā tikanga e hāngai ana 

• ki te whakaatu i tētahi arotake arohaehae (he pūrongo, he tautohe, he pakipūmeka, he whakapuakanga matihiko rānei) e whakatairite ana i ngā ara e toru 
• ki te whakamahi i te reo arotake, hei tauira: 
  • Nā tēnei ara i whakahaumanutia ai ngā rauemi, engari i herea te mana whiriwhiri whakatau o te Māori… 
  • Nā te mahi tahi ki te taha o te Karauna i nui ake ai ngā ara wātea, engari arā ētahi āhuatanga me tuku … 

Te hoahoa, te whakatinana, me te arotake i te koringa pāpori 

• ki te hoahoa ngātahi i tētahi koringa ā-iwi, pēnei i: 
  • tētahi tāpaenga hei taiohi ki te kaunihera ā-rohe mō te patuitanga ki te Māori 
  • te whakarite i tētahi hui i te kura mō te kāwana-ngātahi 
  • tētahi whakamārama matihiko mō ngā ara o te tino rangatiratanga 
• ki te huritao: 
  • He aha te hāngai o tēnei koringa ki ngā uara Māori? 
  • Nō wai te mana i tēnei tukanga? 
  • He aha ngā panonitanga ka taea māoritia noatia te whakatutuki? 

Te Mōhiotanga

Te Mōhiotanga Ohapori

Ka mārama te mokopuna ki te ahumoni whaiaro, ki te hinonga, me te wāhi ki te kāwanangatanga, i a ia e hōpara ana i te āhua o te pāhekoheko i waenga i ngā pūnaha pāpori me ngā pūnaha ōhanga, me tā ērā pūnaha whakaahua i ngā tirohanga, i ngā uara, i ngā tikanga hoki e kanorau ana. Ka ākona te āhua o tā ngā whānau, o tā ngā iwi, me tā ngā hapori whakahaere ngātahi i ngā rawa ki te whakaū i te oranga, i ngā tikanga, me te toitūtanga o te taiao, me te hāpai i te ōhanga o Aotearoa i te horopaki o te ao. Ka whakaū tēnei mōhiotanga i te hiranga o te mākohakoha, o ngā hononga, me te hautūtanga i te ārahitanga o te whiriwhiri whakataunga ohaoha hei painga mō te katoa. Ka whakawhanaketia hoki te tūoho ki te tautika, ki ngā haepapa tuku iho, me te pānga o ngā pūnaha pāpori whānui ki te oranga o te ōhanga Māori me te porihanga. 

Ka mōhio te mokopuna:  

• ki te korenga o te whai wāhi ki te whenua, ki te mātauranga, ki te mahi, me ngā rauemi ahumoni e tautika, ā, e whakaahuatia ana e ngā āhuatanga o mua me ngā āhuatanga o te pūnaha 
• ki te pānga o ngā pūnaha ohaoha me ngā kaupapa here a te kāwanatanga ki te tautika mā te whakaahua i te hunga ka whai hua i ngā rauemi, i ngā moni whiwhi, me ngā ara wātea  
• ki te urupare a te tangata me ngā hapori ki te hēnga ohaoha mā roto mai i te koringa tōpū, i ngā panonitanga ki te kaupapa here, me ngā kōwhiringa e arahina ana e ngā uara, pēnei i te tōkeke, i te toitūtanga, me te manaakitanga o ētahi atu tāngata. 

Ngā āhuatanga o mua me ngā āhuatanga o te hanganga i Aotearoa 

• nā te raupatunga o ngā whenua i muri i Ngā Pakanga Whenua o Aotearoa i tangohia atu ai te hia miriona heketea o ngā whenua haumako i ngā iwi, i herehere rā i tā rātou mahi pāmu, i tā rātou whakaputa moni whiwhi, me tā rātou whakatipu i te whai rawa tuku iho. Ka pā tonu ēnei hēnga ki ngā ara wātea o te ōhanga Māori i ēnei rā nei 
• nā te whakatāonetanga (1950–1970) i haere ai ngā Māori maha ki ngā mahi i ngā wheketere kāore nei i nui te moni whiwhi, ā, i te nuinga o te wā, kāore i hoko whenua, i whakapiki rā i te pāhekeheke o te wharenoho, i whakaheke rā hoki i te penapena moni me te wātea ki ngā pūrawa 
• ka whakaatu ngā āputa moni whiwhi i waenga i ngā mātāwaka o Aotearoa i te iti iho o ngā moni whiwhi toharite ka whakawhiwhia ki ngā wāhine Māori me ngā wāhine nō Te Moananui a Kiwa, ka pā tonu nei ki te tūwhita ahumoni tauroa me te oranga o te tangata 
• ka whai ngā kaupapa here e hāngai ana ki te tāke me te tohanga o te whai rawa (pēnei i te tāke moni whiwhi e tipu taupū ana me te Working for Families) ki te hāpai i te tautika, manohi anō, ka pāhikahika te pānga o te GST ki ngā whare e iti ana te moni whiwhi, e whakaū nei i te hāpai a ētahi pūnaha ohaoha i ētahi, me te kore e hāpai i ētahi atu 
• i whakatakina te Fair Pay Agreements Act 2022 ki te hiki i ngā utu me ngā āhua o ngā rāngai e iti nei te moni whiwhi, engari i tangohia ake i te 2023–24, e whakaatu nei i te pā horipū o ngā panonitanga o ngā kaupapa here a te kāwanatanga ki te tautika o te ōhanga me te oranga o te kaimahi 
• ka tautoko ngā penihana me ngā pūnaha penapena mō te rītaiatanga i te tūwhita ahumoni tauroa, engari ka pāhikahika ngā hua nā runga i te moni whiwhi, i ngā āhuatanga o te whiwhi mahi, me ngā āhuatanga tautika-kore o mua 
• ahakoa ēnei wero, kua urupare tonu te Māori mā roto mai i te manawaroa me te auaha, tae atu ki te whanaketanga ohaoha o te iwi, ki ngā tatūnga Tiriti, ki ngā mahi mātauranga e kaupapa Māori ana, me ngā kaupapa hauora, ngā kaupapa  wharenoho, me ngā kaupapa taiao e whakahaerehia ana e te Māori, e whai nei ki te whakahaumanu i te oranga me te mana motuhake  
  • ka takoto tonu i Te Tiriti o Waitangi tētahi anga whakahirahira mō te whakaea i ngā hēnga o mua me te whakaahua i ngā hononga ohaoha e tautika ake ana 
• Ngā whakatairitenga ki te Ao - Ahitereiria: Ko tētahi o ngā hua o te tāmitanga me ngā kaupapa here whakatoihara ki ngā First Nations me ngā iwi o Te Motu o Te Kūititanga o Torres, ko te iti iho o te moni whiwhi, ko te pāhekeheke o te wharenoho, ko te iti iho o te wātea o te tangata ki te mātauranga 
  • i taua wā tonu rā, e whai ana ngā whakahaere e arahina nei e ngā iwi taketake me ngā rangatohe mō ngā mōtika whenua kia whakapakaritia te whai wāhitanga ki te ōhanga me te mana o te ahurea 
• kua nui te pānga o te panoni āhuarangi ki te ōhanga, e whakapiki nei i ngā utu o ngā aituā māori, e pā kino nei ki ngā ahumahi, pēnei i te ahuwhenua me te tāpoitanga, me te whakawhānui i ngā āhuatanga tautika-kore i waenga i ngā whenua me ngā hapori e rerekē nei te urupare i taea rā e rātou 
  • i kino ngā waipuketanga me ngā horowhenua i puta i a Huripari Kaperiere (2023) i Te Matau a Māui me Te Tai Rāwhiti, i whakamōtīhia rā ngā whare, ngā pāmu, te tūāhanga, me ngā pakihi, ā, e tauroa ana ngā pānga ki te ōhanga me te porihanga  
• Ko ngā hapori Māori ētahi o ērā i pāhikahika te pāngia, i urupare rā mā roto mai i te tautoko i runga i te marae, i te mahi ngātahi ki te whakaora, me te kōkiri kia tautika ake te whakamaheretanga mō ngā aituā 
  • nā te pikinga o te tauraki me ngā huarere taikaha i ngā rohe, pēnei i a Waihata me Te Tai Tokerau, kua heke ngā hua ahuwhenua kua puta, kua whakataumahatia ngā ara tuku wai, kua piki hoki ngā utu ki ngā hapori o te tuawhenua, e whakaatu nei i te whakaū a ngā panonitanga ki te taiao i ngā āhuatanga tautika-kore o te ōhanga. 

Ngā whenua o Te Moananui a Kiwa 

• ko Tuvalu: nā te piki haere o te pae moana, kua waipuketia te whenua, kua tāhawahawatia te wai māori, kua heke hoki te tūwhita kai, e piki nei te whakawhirinaki atu ki ngā rauemi hoko whakaroto, e pēhi nei hoki i te tangata kia neke ki wāhi kē. Ko ngā hononga ki te hapori me te ahurea tonu kei te pokapū o ngā urupare, ahakoa te hekenga haeretanga o ngā kōwhiringa ohaoha 
• ko Kiribati: nā te horo haere o te takutai me te rite tonu te whakakinotanga o ngā whare me te tūāhanga i te waipuketanga, kua whakamahere te kāwanatanga kia  ‘rangatira te hekenga’ hei urupare ki te pēhanga ohaoha me te pēhanga ki te taiao, e whakaatu nei i tā te panoni āhuarangi whakaahua i te āhua o tā te tangata tono, i tana tuakiri, me tana tūwhita ahumoni ā haere ake nei. 

Te mātau ahumoni 

• ka whakaahuatia tā te tangata moni whiwhi, tana whakapau moni, me tana tūwhita ahumoni e tā te tangata mahi, e ana utu me te āhua o ana mahi, e ana tāke ka utua e ia, e ōna pūkenga me ōna tohu, me te utu noho 
  • mā te whakamahi i ngā kāri taurewa, i ngā ratonga rānei o te Hokona Ināianei, Utua Ākuanei, ka māmā ake te hoko i te taupoto, engari ina wareware te tangata ki te utu i ngā utu katoa, ko te noho nama me ngā utu āpiti te hua. 

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te tūhura i te whakaahua tonu a ngā āhuatanga o mua me ngā āhuatanga o te pūnaha i te whai wāhitanga e tautika-kore ana ki ngā ara wātea o te ōhanga, me te urupare a te tangata me ngā hapori ki aua āhuatanga tautika-kore. 

Te whakarite i ngā pātai e whai take ana, e matatini ana hoki 

• ki te waihanga pātai, pēnei i ēnei:
  • Ka pēhea tā ngā tūāhuatanga o mua whakaahua i ngā ara wātea o te ōhanga o ēnei rā?
  • He aha ngā pānga o te tuakiri, o te wāhi, me ō te tangata wheako, ki tana whai wāhi ki te whenua, ki te mātauranga, me te mahi?
  • Ka pēhea te whakaheke, te whakaū rānei a ngā kaupapa here a te kāwanatanga i ngā āhuatanga tautika-kore o te ōhanga?
  • Ka pēhea te kaha ake o te whakapiki a te āhuarangi panoni i te tūraru ohaoha ki ētahi hapori, tērā i ētahi atu? 

Te kohikohi, te whakaraupapa, me te kōtuitui pārongo 

• ki te rangahau i ngā rangahau whakapūaho o mua, o nāianei hoki, pēnei i: 
  • te raupatunga o ngā whenua i muri i Ngā Pakanga Whenua o Aotearoa 
  • te pūnaha o ngā Kura Māori me ōna pānga ki te ōhanga 
  • te whakatāonetanga o te Māori (1950–70) me ngā mahi i ngā ahumahi e iti nei ngā moni whiwhi 
  • ngā āputa ki te utu e ai ki te ia o te tangata me te mātāwaka i Aotearoa 
  • te whakakorenga o te Fair Pay Agreements Act (2023–24) 
• ki te tātari i ngā tauanga, i ngā pūrongo a te kāwanatanga, i ngā kitenga a Te Rōpū Whakamana i Te Tiriti o Waitangi, me ētahi atu mātāpuna 
• ki te tātari i ngā pānga ohaoha e hāngai ana ki te āhuarangi, pēnei i: 
  • Huripari Kaperiere (2023) i Te Matau a Māui me Te Tai Rāwhiti 
  • ngā tauraki ka pā ki ngā mahi pāmu i Waitaha me Te Tai Tokerau 
  • te pikinga o te pae moana i Tuvalu me Kiribati e hua mai ai te tūwhita kai me te hekenga āhuarangi. 

Te tautohu i ngā uara me ngā tirohanga 

• ki te whakatairite i ngā whakamāramatanga rerekē mō ngā āhuatanga tautika-kore o te ōhanga (hei tauira, te kōwhiringa a te takitahi me ngā pūtakenga o te pūnaha) 
• ki te tātari i te whakaahua a ngā uara, pēnei i te tika, i te toitūtanga, i te manaakitanga, me te tautika, i ngā urupare ki ngā hēnga 
• ki te whai whakaaro ki ngā kōrero kei te whakamātāmuahia me ērā kei te whakaparahakotia i ngā whiriwhiringa whakatau mō te ōhanga. 

Te whakawhiti whakaaro mō ngā kitenga, mā te whakamahi i ngā ara me ngā tikanga e hāngai ana 

• ki te whakaatu i ngā kitenga e tūhono ana i te hītori, i ngā pūnaha me ngā āhuatanga tautika-kore o ēnei rā, mā te whakamahi i ngā taunakitanga me ngā huatau o te pūmana tangata. 
• ki te whakawhiti whakaaro mō ngā akoranga mā roto mai i ngā tuhinga, i ngā pūrongo, i ngā whakairoiro pārongo, i ngā tautohetohe, i ngā whakapuakanga matihiko rānei, e ariari nei te whakaatu i: 
  • ngā pūtakenga o te tautika-kore 
  • ngā pānga ki te oranga 
  • i ngā ara ka whāia pea kia panonihia ai. 

Te hoahoa, te whakatinana, me te arotake i te koringa pāpori 

• ki te hoahoa i tētahi koringa pāpori, i tētahi tāpaenga kaupapa here rānei e whai ana ki te whakaheke i ngā taupā ki ngā ara wātea (hei tauira, ngā ara mātauranga, te tōkeke o te moni whiwhi, te manawaroa ki te āhuarangi, te tūwhita wharenoho) 
• ki te whakamārama i te arahina o te tāpaetanga e ngā uara o te tōkeke, o te toitūtanga, me te haepapa tōpū  
• ki te arotake i ngā pānga ka puta pea o te koringa mā te whai whakaaro ki: 
  • te whai hua 
  • te hāngai ki te ahurea (tae atu ki te whai whakaaro ki Te Tiriti) 
  • te hunga ka whai hua me te hunga ka whakatahaina. 

Ka mōhio te mokopuna:  

• ka tautoko te mahi ohaoha Māori i te mana motuhake, me te wero anō i te tautika-kore me te whakapiki i te oranga o ngā whakareanga, ā, ko te tino rangatiratanga te tūāpapa 
• e tāpua ana, e tipu ana hoki te hāpai a te ōhanga Māori i te houkura o Aotearoa, mā roto mai i ngā mahi a ngā iwi, a ngā hapū, me ngā hinonga a te Māori i te ao o te ahumahi mātāmua, o te tāpoi, o te auahatanga, o te pūngao, me ngā ratonga 
• i kaha te whai wāhi a te Māori i ngā mahi tauhokohoko i te rohe me te ao i te rautau tekau mā iwa, mā te hoko kaumoana, mā te hoko mira puehu parāoa, me te whakarite kōtuinga tauhokohoko, me te tuku i te witi, i te rīwai, i te poaka, me ētahi atu hautaonga ki ngā nōhanga o te kainoho me Ahitereiria 
• nō muri mai, ka whakararutia tēnei tūāpapa o te rakahinonga e te rirohanga o ngā whenua me ngā kaupapa here whakatoihara 
• ki te wāhi nui ki ngā whakahaere i te whakawhanaketanga o te ōhanga i Aotearoa. Hei tauira, ka mahi a Ngāi Tahu Holdings puta i ngā mahi tāpoi, i ngā mahi pāmu kaimoana, i ngā mahi pāmu, me te ao o te papanoho, me te tuku i ngā moni hua hei momo haumitanga ki te ao mātauranga, ki ngā wharenoho, ki te hauora, me te whakahaumanutanga o te taiao hei tautoko i te oranga o te iwi me te rohe 
• he nui hoki ngā iwi e whai wāhi atu ana ki te whakaputanga o te pūngao whakahou, e tautoko nei i te tūhake o te ōhanga me te toitū o te taiao, hei tauira: 
  • ka whai wāhi a Ngāti Tūwharetoa ki te whakaputanga o te pūngao ngāwhā e pātata ana ki Taupō, ka whai wāhi a Waikato-Tainui ki te whakaputanga o te pūngao hikowai ki Waikato, ā, ka tautoko a Ngāi Tahu i ngā kaupapa o te pūngao hau me te pūngao kōmaru 
• puta noa i te ao, ka whai atu ngā iwi taketake i ngā āhuatanga o te whanaketanga o te ōhanga e whakakaha ana i te rangatiratanga me te tiaki i ngā uara o te ahurea me te taiao, ā, anei ētahi tauira: 
  • ko te iwi o Mohegan (USA), ko ā rātou hinonga o te whare petipeti me ngā whare hararei ka tuku pūtea ki te ao mātauranga, ki te ao hauora, me te whanaketanga o te hapori 
  • ko te Haida Nation (Kānata), e whakamahi nei i te tuatua rākau, i te ahumahi ika, me te tāpoitanga ki te whakahaumanu i te mana me te tuku pūtea ki ngā kaupapa whakarauora i te ahurea 
  • ko te pupuri whenua a te iwi iTaukei (Whītī), ā, nā ngā tikanga whenua i pai ai tā ngā hapori whiriwhiri i te tāpoitanga me te tuatua ngahere i runga i tō rātou mana motuhake 

Te mātau ahumoni 

• ka tautoko te whakamahere i ngā mahi ahumoni i te oranga tauroa mā te āwhina i te tangata ki te whakarite i ngā whāinga me te whakahaere i ngā tūrarutanga, pēnei i te noho nama, i ngā mahi tāware me ngā utu kāore i matapaetia ka puta 
• mā te tōmua o te penapena moni, pēnei i te tuku moni ki te KiwiSaver, ka nui ake ngā moni hua tauroa mā roto mai i te huamoni whakaputu, ā, mō ētahi atu momo haumitanga, me āta whakatairite i ōna piki me ōna heke mō te tipuranga tērā pea ka hua. 

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te mātai i te wero a te Māori me ētahi atu i ngā hēnga ohaoha me te kōkiri i te toitū o te whakamahinga o ngā rauemi, me te āhukahuka anō i te whakaata a ngā kōwhiringa ohaoha i ngā uara me ngā pānga tauroa ki te tautika, ki te oranga, me te taiao. 

Te whakarite i ngā pātai e whai take ana, e matatini ana hoki  

Hei tauira: 

• He aha te rerekētanga i waenga i ngā pūnaha ohaoha Māori me ā te taha auraki? 
• Ka pēhea te whakaahua a ngā uara, pēnei i te kaitiakitanga, i te manaakitanga, me te hononga ki te tangata, i ngā kōwhiringa ohaoha? 
• He aha ngā ara e whakamahia ai te mana whakahaere ohaoha ki te wero i ngā hēnga me te whakahaumanu i te tino rangatiratanga? 
• Ko wai e whai hua ana i ngā pūnaha ohaoha o nāianei, ko wai hoki e whakatahaina ana? 

Te kohikohi, te whakaraupapa, me te kōtuitui pārongo 

• ki te rangahau i ngā hinonga a ngā iwi, a ngā hapū, a ngā whānau, me te Māori i te taha o ngā tauira o te ōhanga auraki 
• ki te tātari i ngā mātāpuna ahumoni, i ngā mātāpuna hītori, me ngā mātāpuna o ngā kaupapa here e ai ki te tirohanga o te Māori me ō te hunga ehara i te Māori 
• ki te tūhura i te whakahaerenga o te whenua, o ngā huarawa, me ngā hinonga, mā ngā whiriwhiringa whakatau nā runga i ngā uara. 

Te tautohu i ngā uara me ngā tirohanga 

• ki te whakatairite i ngā ara ohaoha Māori me ngā tauira e kōkiritia ana kia whai moni hua 
• ki te tātari i te whakaawe a ngā uara i ngā whiriwhiringa whakatau mō te ao wharenoho, mō te ao hauora, mō te ao mātauranga, me te whakahaere i te taiao 
• ki te arotake i ngā whakatetenga i waenga i te tipuranga o te ōhanga, i te tautika, me te toitūtanga. 

Te whakawhiti whakaaro mō ngā kitenga, mā te whakamahi i ngā ara me ngā tikanga e hāngai ana 

• ki te waihanga i ngā pūrongo, i ngā whakapuakanga, i ngā whakamārama ataata rānei e whakaatu ana i te whakataurite a ngā pūnaha ohaoha Māori i te hinonga me te haepapa ahurea 
• ki te whakatakoto i ngā tautohetohe mō te whakatairanga a te mana whakahaere ohaoha i te tautika me te oranga tauroa, e tautokona ana e ngā taunakitanga. 

Te hoahoa, te whakatinana, me te arotake i te koringa pāpori 

• ki te tautohu i tētahi take ōhanga e motuhenga ana, e hāngai ana rānei ki ngā rauemi, ka pā ki te tangata, ki te whenua, ki te taiao rānei (hei tauira, te tareka ā-utu o te whare, te tūwhita kai, te tautika-kore o te whai wāhitanga ki te mātauranga, te whakakinonga o te taiao, te tōkeke kore rānei i ngā ritenga whiwhi mahi) 
• ki te whakamārama i te hononga o te take ki ngā āhuatanga o mua, ki ngā āhuatanga rānei o te pūnaha (hei tauira, te tāmitanga, ngā whiriwhiringa whakatau mō ngā kaupapa here, ngā ānga o te mākete) 
• ki te hoahoa i tētahi urupare e arahina ana e ngā uara Māori, pēnei i: 
  • te tika (te tōkeke me te huatika) 
  • te kaitiakitanga (te tiaki i te whenua me ngā rauemi) 
  • te manaakitanga (te tiaki i te tangata) 
  • te hautūtanga (te mana motuhake me te hautūtanga) 
• ki te kōkiri i tētahi mahi e taea māoritia noatia ana, e matatika ana hoki, ko te ahurea tōna tūāpapa, hei tauira: 
  • he tāpaetanga mō tētahi hinonga e whakahaerehia ana e te iwi, e te hapori rānei 
  • he momo haumitanga, he kōkirikiri whakapau moni rānei e matatika ana 
  • he tāpaetanga mā te taiohi ki te kaunihera, ki te kāwanatanga rānei 
  • he kaupapa tūoho, he kaupapa kōkiri rānei mā te hapori 
• ki te whakatutuki i tana koringa me tana kotahi, nā runga rānei i te mahi tahi, mā te whakamahi i ngā rangahau, i ngā taunaki, me te whakawhitinga whakaaro e ariari ana 
• ki te toro atu ki ētahi atu nā runga i te whakaute, tae atu ki te whānau, ki ngā rōpū hapori, ki ngā whakahaere ā-iwi, ki ngā kaiwhiriwhiri whakatau rānei mēnā e tika ana 
• ki te whakahāngai i te whakaaro ahumoni me te whakaaro ohaoha, pēnei i: 
  • te whakatau tata i ngā utu me ngā hua 
  • te whai whakaaro ki ngā mātāpuna o te pūtea me ngā mea me tuku 
  • te arotake i ngā pānga taupoto me ngā pānga tauroa ki te tangata me te taiao 
• ki te arotake i te whai hua o tana koringa mā te pātai: 
  • I whai hua ki a wai, i pēhea hoki te whai hua? 
  • I hāngai rānei te koringa ki ngā uara Māori me ngā mātāpono Māori? 
  • He aha ngā pānga i hua mai ki te ōhanga, ki te porihanga, ki te taiao rānei? 
  • He aha ngā taupā me ngā here i puta? 
• ki te aromatawai mēnā rānei te koringa i: 
  • wero i te tautika-kore, i te hēnga rānei 
  • whakapiki i te oranga, i te whai wāhitanga rānei ki ngā rauemi 
  • tautoko i te toitūtanga me ngā uri whakaheke 
• ki te huritao ki te panonitanga o ōna māramatanga ki te ōhanga, ki te mana whakahaere, me te haepapa mā roto mai i te koringa 
• ki te marohi i ētahi whakamarohitanga, i ētahi atu mahi anō rānei, me te āhukahuka i te panoni tonutanga o te porihanga me te ōhanga.