Te Reo Pākeha - Te Iho

Te Pūtake

Ko tā Te Reo Pākehā he whakaako i te mokopuna ki ngā rauemi reo, ki ngā rauemi ahurea, ki ngā rauemi hirikapo hoki e pai ai tana whakawhiti kōrero i runga i te ariari, i te whai take, me te auaha. Mā roto mai i te kaha o te ruku ki ngā rētōtanga o te reo Pākehā me te mātākōrero, ka whakawhanake te mokopuna i te matatau ki ngā pūnaha reo, ki te reo matatini arohaehae, me ngā āheinga reorua e māia ai tana ārahi i a ia anō i waenga i te ao Māori me te ao Pākehā. Mā ēnei akoranga e poipoia ai he pūkōrero, he kaikōrero e huritao ana, he kaikōrero hoki e tūoho ahurea ana e whai take nei tana hāpai i tana hapori me te ao whānui.

 I te mokopuna e koke ana i Te Reo Pākehā, ka whakapakari ia i tana mārama ki tā te reo tārai i te tuakiri, ki tana hāpai i te mana, me tana tūhono i ngā tāngata puta noa i ngā ahurea. Ka ako ia kia arohaehae tana whakamāori, tana arotake hoki i ngā kōrero, kia whai take, kia auaha hoki tana tito, kia whai whakaaro hoki ia i tana toro atu ki ngā kōrero puta i ngā horopaki kanorau. Ka whakaū a Te Reo Pākehā i te hōparatanga, i te tātaritanga, i te auaha hoki o tana mahi, e ū ai tā te mokopuna rongo i te kaunekehanga o ngā pūkenga me ngā māramatanga e matatini ana.

Mā roto mai i ngā mōhiotanga marau, ka whakawhanake te mokopuna i tētahi puna matatini o ngā āheinga reo me ngā āheinga hirikapo. Ka mātau haere ia ki ngā pūnaha reo me te whakapakari i tana matatau ki te wetereo, ki ngā tikanga tuhituhi, me te puna kupu e mātanga ai te āhua o tana whakawhiti kōrero ā-waha, ā-tuhi hoki. I a ia e whakatutuki haere ana i tēnei, ka whakatipu hoki ia i tana tautōhitotanga ki te arohaehae, ki te tātari hoki, me te ako anō ki te whakamāori, ki te wero, ki te arotake hoki i ngā kōrero, i a ia e mārama haere ana ki te āhua o tā te reo kawe i ngā tikanga, i te mana, me ngā tirohanga. Ka whakakaha te mokopuna i tana aroā me ana rautaki kimikimi māramatanga, e kōtuitui nei i ngā whakaaro tuatini me te whakapuakanga o ngā tikanga kia ariari, kia whāiti hoki. Ka hōpara hoki ia i ngā whakapuakanga auaha me ngā whakapuakanga ahurea, mā te tārai i ngā kōrero taki me ngā titonga e auaha ana, e motuhenga ana, e whai take ana hoki. Mā roto mai i ngā māramatanga e kōtuitui nei i ngā ahurea, e hāngai ana hoki ki te mātai ahureo, ka whakamahi te mokopuna i tana mōhio ki te reo Māori, me ētahi atu reo, hei whakapakari i tana ako i te reo Pākehā, e poipoi nei i te reoruatanga me te mātau reorua hei huarawa hirikapo. Ka whakawhanake hoki ia i te atamai aropori me te atamai pāpori, e āta whakaarohia ai te whakahāngaitanga o te reo ki te maha atu o ngā minenga me ngā horopaki, tae atu ki ngā wāhi matihiko, ki te whakahangahanga hoki me te whakaute o te whakawhitinga kōrero.

Mai i te hōpara tōmuatanga o ngā wheako, ki ngā whakapuakanga e matatini ana, ko te ahurea tōna tūāpapa, ka rere haere te reo o te mokopuna, ka arohaehae haere ōna whakaaro, ka auaha haere hoki ana whiriwhiringa. Ka whakapakari a Te Reo Pākehā i ngā pūkenga o te whakawhiti kōrero, o te mahi tahi, o te kimikimi rongoā hoki, puta noa i Te Marautanga o Aotearoa, e tautoko nei i te whanaketanga e torowhārahi ana, e whakapakari nei hoki i te ako i ngā wāhanga, pēnei i te reo, i ngā kōrero o mua, i te waiora hoki.

Te Hanga

Ngā Toi Mokopuna

Ko tā ngā toi mokopuna, i te taha o ngā pou e whā o Te Marautanga o Aotearoa, he tautuhi i ō te mokopuna taiaro e panoni haere ana, kua toro atu nei ki te ako i a Te Reo Pākehā i tana noho ki te kura.

Ngā Whenu

Ko tā Te Reo Pākehā, he whakatakoto i tētahi ara ariari o te whanaketanga i te Tau 1 ki te Tau 10, kua takoto ki ngā whenu e whā. Ka tautohu ia whenu i ngā mōhiotanga matua kua whakamahia hei anga mō ngā akoranga matua puta noa i ngā Tūātupu. E whai ake nei te āhua o te whakaū a ngā whenu i ngā akoranga:

Te tika o te whakamahinga o te reo (Kia Tika) 

• Te Mōhiotanga Kupu (tae atu ki te aroā weteoro): E tika ana, e matatau ana hoki ngā tauira weteoro me ngā hanganga kupu o ia rā, o te kura, o ngā kaupapa whāiti hoki.
• Te Mōhiotanga Wetereo (te tātaikupu, ngā momo kupu): Ko te tātaikupu reo Pākehā me ngā momo kupu, e hua mai nei ko ngā rerenga kōrero e whāiti ana, e tūhonohono ana hoki i te maha atu o ngā horopaki.
• Te Mōhiotanga Tikanga Tuhi (te arapū, te tuhi ā-ringa, te tātaki kupu, ngā kārawarawa, me te takoto ā-tuhi arowhānui): Ko ngā tikanga tātaki me ngā ture kārawarawa e whakaputaina ai ngā tuhinga e ariari ana, e tika ana, kua āta whakatakotoria hoki.

Te mārama ki ngā whakaaro me te tūhono i ngā whakaaro (Kia Mārama) 

• Te Mōhiotanga Tikanga Reo (te reo torohū, te reo whakaputa): Ko te whakamāori, te hīkaro, te kōtuitui hoki i ngā tikanga i ngā kōrero, hei tautoko i te aroā hōhonu me te whai take o te whakapuakanga. 
• Te Mōhiotanga Ahureo (te whakawhiti, te whiringa hirikapo): Ko te āhua o te pāhekohekotanga o ngā reo me te whakawhitinga o ngā mōhiotanga reo matatini puta i ngā reo, hei whakapakari i te reoruatanga me ngā āheinga mātau reorua.
• Te Ariā Arohaehae (te mātau reo matatini arohaehae): Ko te reo matatini arohaehae hei tātari i te āhua o tā ngā reo tārai i ngā tirohanga.

Te whai whakaaro me te whakahangahanga o te kōrero (Kia Arero Taiaha) 

• Te Mōhiotanga Aropori (ngā ture o te kōrerorero, te aro ki tirohanga kē, ngā āheinga reo): Ko ngā ture o te kōrerorero me ngā rautaki pāhekoheko e whakaute ai, e whai hua ai hoki te āhua o te whakawhitinga kōrero i ngā horopaki kanorau. 

Te auaha me te ihiihi o te whakamahinga o te reo (Kia Auaha) 

• Te Mōhiotanga Kōrero Ā-waha, Ā-tuhi (te pūtake o te kōrero, te takoto o te kōrero, te momo kōrero): Ko ngā pūtakenga, ko ngā takotoranga, ko ngā momo hoki o te kōrero hei tārai i ngā kōrero ā-waha, ā-tuhi hoki e arorau ana, e auaha ana, e aro ana hoki ki te minenga.
• Te Mōhiotanga Mātākōrero (ngā hanga kōrero ahurea, ngā huānga taki, ngā āhuatanga reo): Ko ngā kōrero ahurea me ngā nuka reo hei whakapuaki i ngā whakapuakanga e motuhenga ana, e auaha ana, e whai pānga ana hoki.

He Tirohanga Whānui

Ka takoto i a Te Reo Pākehā tētahi kaunekehanga o te whanaketanga o te reo e matatini ana ngā mōhiotanga, puta noa i ngā tūātupu e toru. Kāore ēnei tūātupu e herea ana ki ngā tau kura, nā te mea ka riro mā te whānau o ia kura e whakatau te wā e kōkuhua ai te whakaakoranga o Te Reo Pākehā ki te marautanga. Kei te āhua o te reo o te kāinga, te pakeke o te mokopuna, me tana whai wāhi atu ki te reo Pākehā, tana tīmatanga me te tere o te kaunekehanga o ia mokopuna. 

Ahakoa ka whakatakoto ngā tūātupu i tētahi ara whakawhanake e ariari ana, ka whānui te tere o te kaunekehanga o te mokopuna nā runga i tōna rite me ōna wheako. Me aro, me hāngai hoki ngā mahi whakaako kia ū ai te tautika o te angitu me te toitū o te kaunekehanga o ia mokopuna. 

He pūkenga reo ā-waha kē ō te nuinga o ngā mokopuna i tā rātou tīmata ki te ako ōkawa i te reo Pākehā. Puta noa i ngā tūātupu e toru, ka whakawhānui te marautanga i ngā mōhiotanga o mua e whakawhanaketia mai ai he kaiwhakawhiti kōrero e matatau ana, e mātau ana, e mātau reorua ana hoki, e mōhio nei ki te ārahi i a ia anō i te ao Māori me te ao Pākehā i runga i te hāngai o te reo, o te māramatanga ahurea, me te whakapuakanga auaha. 

Ko tā Te Reo Pākehā he whakarite i te mokopuna kia rite mō ngā taumata o runga o te reo Pākehā, mō ngā kaupapa reo matatini, mō ngā akoranga puta i ngā wāhanga ako, e tautoko nei i te angitu i ngā rāngai pēnei i te mātākōrero, i te ao pāpāho, i te whakawhiti kōrero, i ngā ahumoni auaha hoki e hāngai ana ki ngā reo.