Te Mōhiotanga

Te Mōhiotanga Kupu

Ko te mōhiotanga kupu te mārama ki ngā kupu me te āhua o te whakamahia o aua kupu i ngā horopaki tika. I te Tūātupu 1, ka whai wāhi ki tēnei te aroā weteoro ki ngā oro reo Pākehā e rerekē ana i ō te reo Māori. Ka tautoko te mōhio o te mokopuna ki te kupu i tana whakarongo, i tana kōrero, i tana pānui, me tana tuhituhi mā te hāpai i te mokopuna kia tika tana mārama ki ngā whakaaro i te reo Pākehā, kia tika hoki tana whakapuaki i aua whakaaro ki te reo Pākehā. 

Ka mōhio te mokopuna:  

Te aroā weteoro 

• ki te hononga o te oro ki ngā pū i te reo Pākehā, tae atu ki ngā pūrua (hei tauira, s, b, tr, ch, sh, ch, th) 
• ki ngā pū hanumi, tae atu ki ngā pūrua (hei tauira, bl–, fr–, sp–), ki ngā pūtoru (hei tauira, shr–, –tch) me ngā pūwhā (hei tauira, –ough, –cher) 
• ki ngā oro o ngā pū kāore e mōhiotia ana (hei tauira, b, c, d, f, g, j, l, q, v, x, y, z) 
• ki ngā oro tōpū (hei tauira, te ‘oi’ i te ‘boil’, te ‘ou’ i te ‘out’, te ‘ay’ i te ‘pay’, te ‘oy’ i te ‘toy’, te ‘ai’ i te ‘sky’, i te ‘buy’, i te ‘cry’). 

Te puna kupu 

• ki te huhua o ngā kupu o ia rā hei tautoko i tana whakapuaki i ana whakaaro ki te reo Pākehā 
• ki ngā tūmahi hangakē (hei tauira, bring/brought, eat/ate/eaten). 

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te kōrero kia mārama, me te tika o te whakahua  
• ki te tautohu i ngā oro rerekē o te arapū reo Pākehā 
• ki te hononga i waenga i ngā pū me ngā oro i te reo Pākehā 
• ki te tautohu i ngā kupu auau, ki te wete hoki i ngā oro o ngā kupu kāore e mōhiotia ana
• ki te tautohu i ngā whānau kupu (hei tauira, happy, happiness, happily)
• ki te huhua o ngā kupu e whāiti ana ki tētahi kaupapa me tana mōhio ki te whakamahi i aua kupu
• ki te pānui, ki te tuhi hoki i te nuinga o ngā kupu auau kia tika, tae atu ki ētahi tūmahi hangakē.

Te Mōhiotanga

Te Mōhiotanga Weteoro

E hāngai ana te mōhiotanga wetereo (tae atu ki te tātaikupu me ngā momo kupu) ki te whai māramatanga ki te takoto o te reo Pākehā. Mā tēnei mōhiotanga e mārama ai, e kaha ai hoki te mokopuna ki te whakaputa i ngā whakawhitinga kōrero whai tikanga. 

Ka mōhio te mokopuna:  

Te tātaikupu 

• ki te hononga i waenga i te tumu me te tūmahi, pēnei i ēnei: 
  • the dog barks, the dogs bark 
  • the bell does ring, the bells do ring. 

Ngā momo kupu 

• ki ngā pūtohu — ngā pū tautuhi (hei tauira, the hat, the car) me ngā pūnoa (hei tauira, a hat, an orange) 
• ki ngā kupuhono (hei tauira, and, but, so, because, although, if, either/or) 
• ki ngā pūhono wā (hei tauira, on, by), ki ngā pūhono wāhi (hei tauira, at, on), ki ngā pūhono ahunga (hei tauira, over, toward), me ngā pūhono pūtake (hei tauira, due to, because of) 
• ki ngā tūkē hei whakamahukitanga (hei tauira, slowly, easily, quickly, softly) 
• ki ngā tūāhua whakatairite hei wehewehe i te mea, i te tangata rānei (hei tauira, 'That plate is larger than mine') 
• ki ngā tūāhua inati hei wehewehe i te mea, i te tangata rānei (hei tauira, 'It was the best movie I’ve ever seen') 
• ki ngā wāmahi. 

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te whakapuaki rerenga kōrero kua oti pai 
• ki te whai i ngā ture wetereo matua hei whakaputa i ngā reremāmā me ngā rerepūhui, kia tika 
• ki te whakamahi i ngā kupuhono hei tūhono i ngā whakaaro i roto i ngā rerenga, puta noa hoki i ngā rerenga kōrero 
• ki te whakamahi i te huhua o ngā kupu taurite, o ngā kupu tauaro, o ngā tūāhua, me ngā tūkē. 

Te Mōhiotanga

Te Mōhiotanga Tikanga Tuhi

Ko te mōhiotanga tikanga tuhi, ko te whai māramatanga ki te takoto ā-tuhi o tētahi reo, tae atu ki te mōhio ki te arapū, ki te tuhi ā-ringa, ki te tātaki kupu, me ngā kārawarawa. Ka āwhina tēnei i te mokopuna ki te pānui me te tuhi i te reo kia tika, kia matatau hoki.

Ka mōhio te mokopuna:  

Te arapū 

• ki ngā pū o te arapū reo Pākehā.  

Te tuhi ā-ringa 

• ki te āhua o ngā pū kāore e mōhiotia ana (hei tauira, b, c, d, f, g, j, l, q, v, x, y, z). 

Te tātaki kupu 

• ki te tātakinga tika o ngā kupu auau  
• ki te pānui me te tātaki i ngā pū hanumi (hei tauira, te –ough, –tch) 
• ki ngā pū kāore e whakahuatia (hei tauira, te ‘k’ i te ‘knight’, te ‘w’ i te ‘write’, te ‘b’ i te ‘comb’, te ‘g’ i te ‘gnome’) 
• ki ngā ture māmā o te tātaki kupu (hei tauira, te ‘i’ i mua i te ‘e’, te takahanga o te ‘e’ whakamutunga mēnā ka tīmata te kūmuri ki te pūare, te panoni i te ‘y’ ki te ‘i’ i mua i te āpitihanga o te whiore). 

Ngā kārawarawa 

• ki ngā kārawarawa matua (te kopi, te pūmatua, te tohu pātai) 
• whakamahia ai ngā pūmatua: 
  • mō te kupu tuatahi i te rerenga kōrero 
  • mō te tūmoko (hei tauira, ngā ingoa o ngā tāngata, o ngā wāhi, o ngā hararei) 
  • mō te tūpou ‘I’ 
  • mō ngā rā o te wiki me ngā marama o te tau 
  • mō ngā upoko o ngā pukapuka, o ngā kiriata, me ētahi atu putanga. 

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te tuhi i ngā pūmatua me ngā pūriki o te arapū reo Pākehā
• ki te pānui me te tuhi i ngā kupu he pū kei reira kāore e whakahuatia
• ki te tātaki, ki te tuhi hoki i ngā kupu nō tana puna kupu o ia rā mā te whakamahi i tana mōhio ki ngā tauira tātaki kupu arowhānui (hei tauira, ngā hanumitanga, ngā pūrua, ngā whānau kupu)
• ki te whakamahi i ngā papakupu, i te ipurangi, me ētahi atu rauemi hei hihira i te tikanga me te tātakinga o te kupu, e kitea ai hoki te tikanga me te tātakinga o te kupu
• ki te whakamahi tika i ngā kārawarawa matua.

Te Mōhiotanga

Te Mōhiotanga Tikanga Reo

Ko te mōhiotanga tikanga reo, ko te whai māramatanga ki ngā kupu me te āhua o te noho tahi a ngā kupu i te horopaki. Mā reira e whai māramatanga ai te mokopuna ki tāna e kite ai, e rongo ai, e pānui ai, mā tēnei hoki e kaha ai tana whakapuaki i ana whakaaro kia mārama, ka tuhi ana, ka kōrero ana, ka whakaatu ana hoki ia. 

Ka mōhio te mokopuna:  

Te reo torohū 

• ki te hāngai o te pānui me te tuhituhi i te reo Pākehā ki ngā mahi o ia rā 
• ki ngā rautaki aroā, pēnei i ēnei:  
  • te whakarongo me te pānui, e rangona ai, e kitea ai hoki ngā pārongo whāiti (hei tauira, ngā pārongo whakahaumaru, ngā meka, ngā taipitopito)
  • te pānui anō kia mārama ai 
  • te tautohu i ngā whakaaro matua  
  • te tuku pātai hei tautoko i tana ako 
  • te kōrero mō tāna e mahi ana, e rongo ana, e kite ana, e pānui ana hoki.  

Te reo whakaputa 

• ka kawea te tikanga o te kōrero ka kōrero ana, ka tuhi ana, ka whakaatu ana hoki ia i ngā kōrero ā-waha me ngā tuhinga e poto ana (hei tauira, ngā takinga, ngā kōrero whakaahua, ngā kōrero paki/pūrākau) mā te whakamahi i ēnei: 
  • te reo e mōhiotia ana e ia hei kawe i ana whakaaro  
  • ngā tūāhua (hei tauira, many, few, several, large, special, narrow) 
  • ngā kīanga wā (hei tauira, after that, then, next, following, once, finally, before, after) 
  • ngā kupu kaupapa (hei tauira, mixture, rotated, situation, introduction). 

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te whakarongo, ki te kōrero, ki te pānui, ki te tuhi hoki i te reo Pākehā kia whai tikanga, mō ngā take o ia rā 
• ki te whakarongo e rangona ai ngā kupu whāiti hei hāpai i tana aroā 
• ki te tautohu, ki te whakamahi hoki i ngā tīwhiri matua i te horopaki e whai māramatanga ai i ngā kōrero ā-waha me ngā tuhinga 
• ki te whakamārama i ngā pārongo whāiti i ngā kōrero ā-waha me ngā tuhinga 
• ki te whakatika i a ia anō nōna e pānui ana 
• ki ngā kōrero reo Pākehā e māmā ana me tana mōhio ki te whakaputa i ngā kōrero poto e mārama ana 
• ki te whakaahua i tāna e kite ai, e rongo ai ā-tinana, ā-wairua, ā-taringa hoki, waihoki ki tāna e mahi ai. 

Te Mōhiotanga

Te Mōhiotanga Ahureo

Mā te mōhiotanga ahureo e taea ai e te mokopuna te whakarite tūhononga i waenganui i ngā reo, mā te whakamahi i ngā āhuatanga o te reo Māori, o te reo Pākehā, o reo kē atu rānei (hei tauira, te NZSL, tētahi atu reo taketake, me te reo ā-kāinga), hei tautoko, hei whakatere hoki i tana ako i tētahi atu reo. Ka whai wāhi ki tēnei te whiringa hirikapo — te whakaaro ki te āhua o ngā mahi o roto i te reo me ngā ara ako e taea ai e te mokopuna ngā rautaki te āta whakamahi.

Ka mōhio te mokopuna:  

Te whakawhiti 

• ka āwhina ētahi āhuatanga me ētahi māramatanga kei a ia e pā ana ki te reo Māori, ki reo kē atu rānei, i tana ako i te reo Pākehā, me te hurirapa o tērā, pēnei i ēnei:
  • ngā kupu, ngā kohinga kupu, me te reo o ia rā (hei tauira, 'kua ako au i te oro ‘ng’ i te reo Māori, nā reira ka hāpai tērā i taku tātaki i te kupu ‘sing’') 
  • ngā kīanga me ngā rerenga kōrero (hei tauira, 'How would I say ‘Engari mō tēnā’ in English?') 
• ka hāpai te whakawhiti i ngā reta ki ngā oro, me ngā oro ki ngā reta e rite ana i te reo Māori (i reo kē atu rānei), i tana pānui me tana tuhituhi i te reo Pākehā 
• ka whai hua pea ngā rautaki kua ākona i te reo Māori rānei, i reo kē atu rānei, i wāhanga ako kē atu rānei, ki te ako i te reo Pākehā.

Te whiringa hirikapo 

• ki ētahi hononga i waenga i ngā reo e rua hei tuku māna ki tana whānau (hei tauira, i te reo Māori, ka rite te oro ‘wh’ ki te oro ‘f’, engari i te reo Pākehā, ka tuhia hoki ki te ‘ph’).

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te tautohu i ngā āhuatanga e āhua rite ana, e rerekē ana hoki i te reo Pākehā me te reo Māori, i reo kē atu rānei (hei tauira, ko ngā tauira oro me ngā kīanga) 
• ki te whakamahi i tana mārama ki te reo Māori, ki reo kē atu rānei, ki te wete i ngā kōrero reo Pākehā, ki te pānui anō, ki te whakamāori kīanga, ki te whakarongo, ki te pānui hoki, e rangona ai, e kitea ai hoki ētahi pārongo whāiti 
• ki te whakapākehā/whakawhiti, ki te whakamāori hoki i ngā kīanga me ngā rerenga kōrero i te reo Māori ki te reo Pākehā, i te reo Pākehā ki te reo Māori anō hoki 
• ki te whakawhiti i ngā akoranga i ētahi atu wāhanga ako hei tautoko i tana ako i te reo Pākehā (hei tauira, te mōhio ki te kōrero pūrākau nō te ao Māori). 

Te Mōhiotanga

Te Ariā Arohaehae

Ka āwhina te ariā arohaehae i te mokopuna kia mārama ki ngā kōrero ka tūpono atu i te ao pāpāho, i ngā kōrero, i ngā whakawhitinga kōrero hoki o ia rā. Mā reira e whanake ai te mātau reo matatini arohaehae — te māramatanga kei tua atu i ngā kupu kia wānangahia ai te take, te kōrero o roto, te pānga rānei ki tāna e kite ana, e pānui ana, e rongo ana rānei. Ka whai wāhi ki tēnei te kite i te rītaha, i ngā arotoka, i ngā pōhēhē hoki me te whakaaro ki ngā tirohanga ki te ahurea me ngā horopaki o te reo.

Ka mōhio te mokopuna:  

Te mātau reo matatini arohaehae 

• ka pā te reo ā-tinana ki ngā kōrero, ki ngā tuhinga rānei kua puta  
• ka whakamahi te tangata i ngā reo rerekē mō ngā take rerekē. 

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te tautohu i ngā tīwhiri matua i te horopaki hei tautoko i te mārama ki ngā kōrero ā-waha me ngā tuhinga 
• ki te tautohu i te ara me te wā e whakamahi ai te tangata i ngā reo rerekē mō ngā take rerekē (hei tauira, 'I wonder why ...').

Te Mōhiotanga

Te Mōhiotanga Aropori

Ko te mōhiotanga aropori te tūāpapa o te pāhekoheko tika atu ki ētahi atu i te whānuitanga o ngā momo horopaki. Ka whai wāhi ki tēnei te mōhio ki ngā kōrero me puta, te āhua o te whakaputaina, tae atu ki te pānga o ērā ki ētahi atu. E mātuatua ana ēnei akoranga e tika ai te whai wāhi a te mokopuna ki tētahi hapori reo Pākehā. 

Ka mōhio te mokopuna:  

Ngā ture o te kōrerorero 

• ki tētahi puna reo pāhekoheko e whānui haere ana, pēnei i ngā mihi, i ngā poroporoaki, me ngā whakahokinga kōrero: 
  • 'No, thank you.' 
  • 'Could I/you please …' 
  • 'Excuse me, is it okay if …' 
  • 'I don’t like … because …'  
• ki ngā rautaki whakawhiti kōrero, pēnei i ēnei: 
  • te mātai me te whakamahi i te reo ā-tinana (hei tauira, te whakamahi i ngā mahi ā-ringa hei tautoko i ngā whakawhitinga kōrero, me te aro atu ki te kaikōrero)
  • te ū ki te kaupapa e rere tonu ai te kōrero (hei tauira, 'So far we’ve talked about'; 'I agree with ...'; 'I also think that ... '; 'The question was ... ')
  • te hohoko o te kōrero ka whai wāhi atu ana ia ki ngā kōrero takirua, ki ngā kōrero ā-rōpū rānei mā roto mai i tana tatari ki te wā tika ki te kōrero (hei tauira, 'What do you think about this idea?', 'It’s your turn', 'What do you want to add?', 'Just to add to that …')
  • te tika o te haukoti i te kōrero (hei tauira, 'Excuse me', 'Can I say something?' me te tatari ki tētahi whakamatuatanga i te rere o te kōrero)
  • te toai i ngā kupu me ngā whakaaro matua, e ū ai ki te kaupapa
  • te whakarongo pīkari mā te kaupare i ngā whakawai, te aro ki te kaikōrero, te noho puku, te whakarongo e rangona ai te pūtake o te kōrero
  • te whakamahi i ngā tīwhiri ataata me ngā tīwhiri ā-hanga nei e kitea ai te tikanga o te kōrero e pānuitia ana
  • te whakamahi i ngā tīwhiri ā-horopaki me ngā tīwhiri kupu-kore e rangona ai te tikanga o te kōrero
  • te whakamahi i ngā kīanga e taunga ana, kua ākona rānei i ngā horopaki rerekē
  • te whakamahi me te whakahāngai i te hāpiki me te hāheke, i te hā, me te kahaoro.

Te aro ki tirohanga kē 

• ko ngā kupu ka kōwhiria e ia, ko te hā o tana kōrero, ko te ara o tana whakawhiti kōrero ka pā pea ki te āhua o ōna whakaaro ki a ia anō, ki ngā kare ā-roto, ki ngā whakaaro o ētahi atu, me ana whakahokinga kōrero.

Ngā āheinga reo 

• ki te reo e tika ana:  
  • hei whakakupu i ngā tono (hei tauira, 'Can I please ...?', 'Is it possible to...?')
  • hei tuku pārongo (hei tauira, 'That happened while we …', 'Gates open at …')
  • hei mihi ki te tangata (hei tauira, 'Good morning', ' Nice to meet you')
  • hei tuku whakawhetai (hei tauira, 'Thank you for …', 'On behalf of …', 'I really enjoyed …', 'We appreciated …')
  • hei whakapuaki i ngā mea e paingia ana me ngā mea kāore e paingia ana (hei tauira, 'I really like …', 'I prefer …', 'That isn’t my favourite, but …')
  • hei taki kōrero (hei tauira, 'Last week, we …')
  • hei tohutohu (hei tauira, 'First, find a set of scissors, then …')
  • hei whakapāha (hei tauira, 'I am sorry for …').

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te whakapuaki i ngā mihi e tika ana 
• ki te whakamahi i ngā rautaki huhua e ngākau pai ai tana whai wāhi atu ki ngā kōrero ā-rōpū 
• ki te kite i te āhua o ngā whakawhitinga kōrero a ētahi atu tāngata 
• ki te tautohu, ki te huritao hoki i ngā pānga o tāna e kōrero ai me tāna e tuhi ai mō tāngata kē. 

Te Mōhiotanga

Te Mōhiotanga Kōrero Ā-waha, Ā-tuhi

Ko te mōhiotanga kōrero ā-waha, ā-tuhi te māramatanga ki te āhua o te takoto o ngā kōrero, ki te whakamahinga hoki o aua kōrero mō ngā momo take, i mua i ngā momo minenga, e puta ai hoki ngā momo pānga. Ka whai wāhi ki tēnei te mōhio ki te pūtake o te kōrero, ki te takoto o te kōrero, ki te momo kōrero hoki.

Ka mōhio te mokopuna:  

Te pūtake o te kōrero 

• titoa ai ngā kōrero ā-waha me ngā kōrero ā-tuhi mō ngā take maha, tae atu ki ngā pūtake o ngā kōrero Māori, i ngā kōrero rānei nō ahurea kē atu (hei tauira, hei mihi, hei whakataki i a ia anō, hei whakawhiti kōrero, hei taki kōrero, hei whakamārama, hei whakaahua, hei pūrongo, hei whakamōhio)
• e āhua rite ana ētahi o ngā pūtake o ngā kōrero ā-waha, ā-ataata, ā-tuhinga i te reo Pākehā ki ō te reo Māori, ā, e rerekē ana ētahi. 

Te takoto o te kōrero 

• ka taea te whakatakoto ngā kōrero ā-waha me ngā tuhinga hei āwhina i te minenga kia whai wāhi ki te kaupapa (hei tauira, te whakamahi whakatakinga, te reo whakaraupapa, ngā kōwae). 

Te momo kōrero 

• ki ngā āhuatanga i ngā momo kōrero māmā e poto ana, tae atu ki ngā takinga kōrero, ki ngā kōrero paki/pūrākau, ki ngā kōrero tohutohu, me ngā kōrero whakamōhio. 
   

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te whakarongo me te pānui, ki te tito (te tuhi me te whakaatu) i ngā kōrero mō ngā pūtake huhua, tae atu ki ngā pūtake o te kōrero Māori, ki ngā pūtake rānei o ngā kōrero nō ahurea kē atu
• ki te tautohu i te pūtake o te kōrero ā-waha, ā-tuhi e whai wāhi atu nā ia 
• ki te whakarite me te whakaatu i ana whakaaro, kia mārama, i ngā kōrero ā-waha me ngā tuhinga e māmā ana (hei tauira, ngā whakatakinga, te reo whakaraupapa, ngā kōwae)
• ki te whakamahi i te momo kōrero e hāngai ana ki tētahi pūtake o te kōrero, tae atu ki te whakamahi i te momo reo e tika ana (te ōkawa), ki te takoto, ki te puna kupu, me ngā momo rerenga kōrero
• ki te tuhi anō, ki te whakatika hoki i tāna anō tuhinga.

Te Mōhiotanga

Te Mōhiotanga Mātākōrero

Mā te mōhiotanga mātākōrero e kaha ai te mokopuna ki te whakamahi i ngā āhuatanga reo e puta ai te auahatanga, e hōhonu ake ai hoki te whakawhitinga kōrero. I te wāhanga ako o Te Reo Pākehā, ka whai wāhi ki tēnei te whai māramatanga ki ngā hanga kōrero ahurea me ngā huānga e tārai nei i ngā pūrākau (te huānga taki), pēnei i ngā kiripuaki, i te takiwā, i te tāhū, me te wairua o te kōrero. 

Ka mōhio te mokopuna:  

Ngā hanga kōrero ahurea 

• e hirahira ana ngā pūrākau hei tuku i ngā mōhiotanga ā-ahurea (hei tauira, te pepeha, te pūrākau, te whakapapa) 
• whakaahua ai te pūrākau i ngā uara Māori ( hei tauira, te mana, te tapu, te whakapapa) 
• whakaahua ai ētahi atu hanga o ngā kōrero ahurea i ngā uara o taua ahurea. 

Ngā huānga taki 

• he raupapa tō ngā pūrākau/taki i te reo Pākehā (hei tauira, he tīmatanga, he tinana, he whakakapinga) 
• he kiripuaki, he takiwā, he takiwā hoki ō te pūrākau/taki 
• he kura huna tō te pūrākau/taki i te nuinga o te wā. 

Ngā āhuatanga reo 

• ka whakaniko te auahatanga o te reo i te whakawhitinga kōrero, ka whakakaha hoki tērā i te pānga o aua kōrero. Ko ētahi o ngā āhuatanga reo e kaha mai ai te pānga o te kōrero, ko ēnei: 
  • te kīpaki, te kīrehu, te huarite, te kupu whakarite, me te tākaro i te kupu 
  • te kōrero e māmā ana, e tāruarua ana, e auaha ana hoki (hei tauira, te waiata, te huarite, te ruri, te puoro rapi) 
  • ngā kōrero whakaahua ā-waha e whakatō ana i ngā whakaahua ki te hirikapo (hei tauira, te kōrero pūrākau/taki, te ruri, te taki kōrero whakaahua)  
  • te reo ōkawa me te reo ōpaki (pēnei i te manawa popore o te hā, i te rerenga kua oti i te reo ōkawa, me te kīpaki, te puna kupu o ia rā, te kupu whakarāpopoto, me ngā atapātuhi i te reo ōpaki) 
  • ngā mahi ā-ringa, tā te kanohi, me ētahi atu momo reo ā-tinana e whakapai ake ana i te tikanga me te pānga i te wā o te kōrero, o te pānui ā-waha, o te whakaatu rānei. 

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te tautohu me te kōrero anō i ngā pūrākau/taki māmā e mārama nei te tīmatanga, te tinana, me te whakakapinga 
• ki te whai me te whakawhanake i ngā ara e whakapuakina ai ana whakaaro, kia whai tikanga, kia auaha hoki
• ki te pānui me te whakaatu i ngā kōrero auaha e māmā ana, e tāruarua ana (hei tauira, te waiata, te huarite, te ruri, te puoro rapi)
• ki te whakaahua i ngā kōrero hei whakatō i ngā whakaahua ki te hirikapo
• ki te tautohu i ngā āhuatanga o te reo ōkawa me te reo ōpaki.