Te Mōhiotanga 

Te mōhiotanga kupu 

Ko te mōhiotanga kupu, ko te māramatanga ki te kupu me te āhua o te whakamahia i tētahi horopaki. E kaha ai tana whakawhiti kōrero, me mātua whai puna kupu te mokopuna, ahakoa whāiti nei pea. Hei tautoko i tana angitu i te kura, me mōhio te mokopuna ki te hanganga mai o te kupu, ki te āhua o te whakarōpūtia o ngā kupu, me te whānuitanga o ngā kupu kaupapa me ngā kupu ā-kura. 

Ka mōhio te mokopuna:  

• ki te huhua noa o ngā kupu kaupapa (h.t. tūāhua, papatipu, tautika, mahere hoahoa) 
• ki ngā kupu taurite e tata ana me ngā kupu āhua rite e kawe ana i tētahi tikanga rerekē, pēnei i ēnei: 
  • whare, kāinga 
  • poto, pāpaku 
  • mahi, kawenga 
• ki ngā kupu ka kawe i te hā (h.t. te ōkawa rānei, te kōrerorero rānei). 

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio: 

• ki te whakamahi i te huhua noa o ngā āhuatanga me ngā takotoranga wetereo 
• ki te whakamahi i te maha atu o ngā momo rerenga (reremāmā mai, rerepūhui mai, reretuatini mai) 
• ki te tautohu i ētahi takahanga o ngā ture o te reo 
• ki te whakamahi rautaki whāiti ka tuhi ana ia (h.t. te whakaaro ā-waha, te whakatika whaiaro, te pānui whakatika) hei āta tirotiro i te tika o tana reo. 

Ka mōhio te mokopuna:  

• ki ngā kupu kaupapa 
• ki ngā kupu kāore e pērā rawa ana te auau 
• ki ngā kupu taurite me ngā kupu tauaro mō te huhua o ngā kupu e mōhiotia ana. 

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio: 

• ki te tīpako i ngā kupu e hāngai tonu ana ki tētahi momo reo 
• ki te kōrero, ki te tuhi, me te whakaatu kia pīhangaiti, mā: 
  • te tautohu i ngā kupu kāore e hiahiatia ana 
  • te whakamahi i ngā kupu e hāngai katoa ana 
  • te mōhio ki hea whakamahia ai ngā kupu māmā ake 
  • te pare atu i ngā taipitopito kāore e whai tikanga ana (arā, te tautohu i ngā kupu tāwere, i ngā kupu kāore e hiahiatia ana, e hoatu ana rānei i ngā taipitopito kāore e whai tikanga ana) 
  • te whakamahi kupuhono hei waihanga rerepūhui. 

Te Mōhiotanga 

Te mōhiotanga wetereo 

E hāngai ana te mōhiotanga wetereo (tae atu ki te tātaikupu me ngā momo kupu) ki te whai māramatanga ki te takoto o te reo Māori. Mā tēnei mōhiotanga e mārama ai, e kaha ai hoki te mokopuna ki te whakaputa i ngā whakawhitinga kōrero whai tikanga. 

Ka mōhio te mokopuna:  

Te tātaikupu 

• ki ngā rerenga whakakāhore (h.t. 'Kia kaua e …', 'Kāore anō kia …', 'E kore e …', 'Mei kore ake …') 
• ki ngā pātai tuwhera (h.t. 'He aha koe i whakaaro pēnā ai?')  
• ki ngā rerehāngū e whai wāhi ana te tūkē (h.t. 'Kua pānuitia kētia te pukapuka') 
• ki te reo ōkawa me te reo ōpaki (h.t. 'Kei te karanga a Rongo' = 'Kua reri te kai').

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio: 

• ki te whakamahi, me te piki haere o te tika, i te huhua noa o ngā kupu kaupapa i ngā kōrero ā-waha, ā-tuhi hoki, puta noa i te marautanga 

• ki te tīpako me te tārai kupu kia hāngai ki tētahi tikanga me tētahi pūtake whāiti. 

Ka mōhio te mokopuna:

Te tātaikupu 

• ki te wāmahi (h.t. 'Mō te Wenerei', 'Mō āpōpō') 
• ki te reretahi tūingoa me te tairite o te whakamahi i te takitahi, i te takitini rānei, pēnei i ēnei: 
  • ‘te tamaiti’, ‘ngā tamariki’ 
  • ‘ō mōhiti’, ‘ngā makawe’, ‘ōna pāhau’ 
• ki ngā rerenga kōrero tuatini ake (h.t. 'He aha i …ai', 'He … nō … i kore ai e …') 
• ki ngā pūmuri tohu, tae atu ki te [tumu] + 'kē', 'mā', 'noa', 'rawa', 'tonu', me te 'kau' (h.t. 'Kei te haere kē au ki a rātou', 'I tūpono noa rāua ki te tangata') 
• ki ngā tūkē, tae atu ki te 'kaha', ki te 'āta', ki te 'āhua', ki te 'mātua', ki te 'paku', ki te 'tata', ki te 'tere', ki te 'tino' + [tumu] (h.t. 'Kei te kaha whai ia i tana hiahia', 'He āhua roa te haere', 'I āta kōrerotia te kaupapa') 
• ki ētahi pūmuri kē atu, tae atu ki te [tumu] + 'anō', 'hoki', 'anake', 'rānei', 'pea' (h.t. 'I kuhu mai anō te kuia', 'Ko au pea hei hoa mōu') 
• ki ngā aho pūtake (h.t. 'Nā te … ai', 'kia … ai', 'Koinā i … ai', 'Koinā te take …', 'me te aha …') 
• ki ngā kīwā (h.t. 'ka haere te wā', 'mai rā anō', 'ā tōna wā', 'kua roa au e …'). 

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio: 

• ki te whakamahi kupuhono hei waihanga rerepūhui 
• ki te whakamahi i te maha atu o ngā momo rerenga (reremāmā mai, rerepūhui mai, reretuatini mai) kia ea mārika ōna hiahia i te reo ka whakamahia e ia 
• ki te whakamahi i te whānui haeretanga o ngā āhuatanga me ngā takotoranga wetereo hei whakapuaki, hei tuhi, hei whakaatu i ngā mea kia tika, ki ētahi ara kē atu 
• ki te whakamahi rautaki whāiti ka tuhi ana ia (h.t. te whakaaro ā-waha, te whakatika whaiaro, te pānui whakatika) hei āta tirotiro, hei whakaū i te tika o tana reo.

Te Mōhiotanga 

Te mōhiotanga tikanga tuhi

Ko te mōhiotanga tikanga tuhi, ko te whai māramatanga ki te takoto ā-tuhi o tētahi reo, tae atu ki te mōhio ki te arapū, ki te tuhi ā-ringa, ki te tātaki kupu, me ngā kārawarawa. Ka āwhina tēnei i te mokopuna ki te pānui me te tuhi i te reo kia tika, kia matatau. 

Ka mōhio te mokopuna:  

Te takoto ā-tuhi arowhānui 

• ka tuhia ētahi tūmahi hāngū ki te oropuare roa (h.t. tīkina, whakarērea) 
• kāore e tuhia he tohutō ki ngā kupu e whai wāhi nei te kūmua e mutu ana ki te pū 'a', me tētahi tumu e tīmata ana ki te 'ā' (h.t. whakaahua, whakaawhiwhi). 

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio: 

• ki te whakatōpū i tana mōhio ki te āhua ā-tuhi o te reo Māori mā te whakamahi i ngā tikanga tuhi. 

Ka mōhio te mokopuna:  

Te takoto ā-tuhi arowhānui 

• ko ngā tūmahi hāngū he 'a' te pū whakamutunga o te tumu, he 'a' hoki te kūmuri hāngū, ka tuhia hei oropuare roa (h.t. maka + a > makā, hanga + a > hangā) 
• ko ngā kupu pūhui e whā, iti ake rānei, ngā oropuare, ka tuhia hei kupu kotahi (h.t. wharenui, moeroa) 
• ki ētahi takahanga o ngā ture whānui (h.t. te 'whaikōrero', kaua ko te 'whai kōrero', te 'whai take', kaua ko te 'whaitake'). 

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio: 

• ki te whakaatu i tana mātau ki ngā tikanga tuhi. 

Te Mōhiotanga 

Te mōhiotanga tikanga reo 

Ko te mōhiotanga tikanga reo, ko te whai māramatanga ki ngā kupu me te āhua e mahi tahi ai ngā kupu i te horopaki. Mā reira e whai māramatanga ai te mokopuna ki tāna e kite ai, e rongo ai, e pānui ai, mā tēnei hoki e kaha ai tana whakapuaki i ana whakaaro kia mārama, ka tuhi ana, ka kōrero ana, ka whakaatu ana hoki ia. 

Ka mōhio te mokopuna:  

Te reo torohū 

• kāore e ōrite ana te hiranga o ngā kōrero katoa – ka whai pānga ki te hiranga te pono, te haukume, me te whāinga o ngā mātāpuna rerekē 
• tērā pea ka whakaatu ngā kōrero ā-ataata, ā-tuhi, ā-waha hoki i tētahi wāhanga anake o te pikitia  
• ka whakaata ngā kōrero i ngā uara me ngā whakapono o te kaikōrero, o te kaituhi, o te kaitito rānei 
• ki ngā rautaki aroā, pēnei i:  
  • te hīkaro kia mau ngā kōrero matahuna 
  • te wāwāhi i te kōrero kia māmā ake te pānui 
  • te whakarāpopoto i ngā ariā matua 
  • te tautohu i ngā kaupapa, i ngā ariā, i ngā karere matua rānei 
  • te tuku pātai e pā ana ki ngā kōrero ka tae ki a ia. 
• ki ngā momo pātai, pēnei i ēnei: 
  • 'Me pēhea …' 
  • 'Mā te aha/Nā te aha …' 
  • 'He aha i … ai …' 
  • 'He aha i kore ai …' 
  • 'Nōnāhea i …' 
  • 'Hei aha te …' 

Te reo whakaputa 

• ka whai pānga te pūtake o te whakawhitinga kōrero ki te reo ka whakamahia 
• ka taea te whakanahanaha anō, te waihanga anō rānei, ngā kōrero kia hāngai ake ki ētahi pūtake hou (h.t. te huri i te whakamahuki kia hāngai ki tētahi taha o te tautohe) 
• ka whai pānga ki te mārama o te kōrero te whakaraupapa anō i ngā kōrero, te miramira i ētahi āhuatanga, te mahuetanga atu rānei o ētahi taipitopito 
• ki ngā rautaki matua, pēnei i: 
  • te whakamahinga o ngā āhuatanga whāiti o te kōrero (h.t. te upoko, te upoko iti, te whakaahua, te whakapūaho) 
  • te whakapuaki anō 
  • te whakarāpopoto 
  • te whakaraupapa kōrero (ā-waha mai, ā-tuhi mai hoki) 
  • te panoni i te hā, i te hanga, i te miramiratanga rānei me te mau tonu ki te karere matua 
  • te whakamahi i te huahuatau, i te tairitenga, i te whakataukī rānei hei whakapuaki anō i te kōrero. 

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio: 

• ki te arotake i te pono o ngā kōrero, mā: 
  • te tautohu i te haukume me ngā kōrero horihori 
  • te matapaki i ngā karere arotoka, i ngā ariā tukituki, me ngā whakaaro nenekara 
  • te pānui me te whakarongo e mau ai ki ngā kōrero matahuna 
  • te tātari i te pono, i te houtupu o ngā puna 
  • te kimi pārongo hei whakatūturu i ngā kōrero 
  • te whakatairite me te whakatauaro i ngā puna huhua, i ngā tirohanga huhua rānei 
  • te rangahau hei kohi i ngā pārongo me ngā taunakitanga. 

Ka mōhio te mokopuna:  

Te reo torohū 

• he pono ake ētahi kōrero i ētahi atu. 
• he pūtake tonu tō tēnā kaikōrero, tō tēnā kaituhi (h.t. te whakamōhio, te whakawhere, te whakangahau, te wero) e whakatauria ai ana kōwhiringa reo, kōwhiringa whakatakoto, kōwhiringa hā anō hoki. 
• ki ngā rautaki aroā, pēnei i: 
  • te tuku pātai e pā ana ki ngā kōrero ka tae ki a ia (h.t. 'He aha tā te kaikōrero (tā te kaituhi rānei) e whai nei?', 'He aha ngā rautaki kua whakamahia e ia kia tutuki ai tēnei whāinga?') 
  • te tautohu i ngā tīwhiri horopaki hei tautohu i te minenga e tika ana māna te kōrero 
  • te tautohu i ngā ariā matua me ngā mea kua miramiratia. 

Te reo whakaputa 

• mā te reo e whai wāhi ai, e kore ai rānei e whai wāhi, ētahi minenga (h.t. mā te kauawhi, te kaupare rānei, mā te whakaoho i ngā kare ā-roto, i te arorau, i te āhurutanga ahurea rānei) 
• ki ngā rautaki matua hei tautoko i te tuhituhi, pēnei i: 
  • ngā rautaki whakamahere hei whakapūaho i te pūtake, i te minenga, i te whāinga, i ngā ariā matua, hei ārahi hoki i te hanga o te kōrero me ngā tīwhiri ataata 
  • te waihanga anō i tētahi kōrero e hāngai ai ki tētahi minenga hou 
  • te pānui ā-waha hei whakaū i te mārama, i te rere, me te hā. 

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio: 

• ki te tātari haehae i te āhua o tā te reo tākiri, o tā te reo whakaawe i te minenga 
• ki te wehewehe i ngā meka me ngā whakaaro noa 
• ki ngā tikanga ka whakamahia e te kaituhi, e te kaitā pikitia, e te kaikōrero, e te kaiwhakaataata rānei 
• ki te rangahau i ngā ariā me ngā whakaaro rerekē 
• ki te matapaki me te huritao ki te pānga me te whāinga o te reo me ngā tikanga ka whakamahia e te kaikōrero, e te kaituhi, e te kaitito rānei 
• ki te tuku i te kōrero i runga i te whakaaro Māori me te whakamahi i ngā whakapuakanga ahurea, i ngā whakaahua ahurea rānei, e tika ana 
• ki te whakamahi i te tukanga tuhituhi hei huritao, hei whakahou i te kōrero i runga i te pūtake me te whāinga 
• ki te whakahāngai i te hā, i te reo, me te whakatakoto hei whakaawe i te minenga 
• ki te whakamahi kupuhono hei whakaatu i ngā hononga i waenga i ngā ariā, hei whakapūaho hoki i te mārama (h.t. 'I runga anō i ...', 'Āpitihia ki ...').  

Te Mōhiotanga 

Te mōhiotanga ahureo 

Mā te mōhiotanga ahureo e taea ai e te mokopuna te whakarite tūhononga i waenganui i ngā reo (h.t. te NZSL, tētahi atu reo taketake, te reo ā-kāinga, tētahi anō reo rānei), hei tautoko, hei whakatere hoki i tana ako i te reo Māori. Mā te whakapakari i tana aroā me tana mōhio ki te mātai ahureo, ka kaha ake te mokopuna ki te ako i te reo, ki te kōrero, ki te pānui, ki te tuhi hoki.

Ka mōhio te mokopuna:  

Te whakawhiti 

• ki te rerekētanga o te whakamāori horipū i te whakamāori i te tikanga o te kōrero. 

Te whiringa hirikapo 

• ka whakaawe te tuakiri whaiaro me te ahurea i te whakamahinga o te reo me ngā kōwhiringa reo. 

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio: 

• ki te whakamāori i te reo Māori, ki te reo Māori rānei, me te pupuri ki te tikanga o te kōrero i whāia rā 
• ki te tātari i ngā kōwhiringa reo 
• ki te whakawhiti i tana mōhio me tana whakamahi i te reo Māori i/ki wāhanga ako kē (h.t. Te Reo Pākehā, Ngā Reo, Hangarau, Pūtaiao). 

Ka mōhio te mokopuna:  

Te whakawhiti 

• ka rerekē te whakamahia o te reo puta noa i ngā pūtake me ngā horopaki. 

Te whiringa hirikapo 

• ka whai pānga te hā ki te tikanga o te kōrero. 

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio: 

• ki te whakamāori i te reo Māori, ki te reo Māori rānei, me te pupuri ki te tikanga me te hā o te kōrero i whāia rā 
• ki te whakamatua me te arohaehae i te reo 
• ki te whakawhiti i tana mōhio me tana whakamahi i te reo Māori i/ki wāhanga ako kē (h.t. Te Reo Pākehā, Ngā Reo, Hangarau, Pūtaiao) 
• ki te huritao ki tōna ake whanaketanga hei ākonga reo. 

Te Mōhiotanga 

Te mōhiotanga aropori 

Ko te mōhiotanga aropori te tūāpapa o te pāhekoheko tika atu ki ētahi atu i te whānuitanga o ngā momo horopaki. Ka whai wāhi ki tēnei te mōhio ki ngā kōrero me puta, te āhua o te whakaputaina, tae atu ki te pānga o ērā ki ētahi atu. E mātuatua ana ēnei akoranga e tika ai te whai wāhi a te mokopuna ki tētahi hapori reo. 

Ka mōhio te mokopuna:  

Ngā ture o te kōrerorero 

• ki ngā huarahi hūmārika o te tāpae tono, o te whakahē, o te tuku pātai hoki (h.t. 'Tēnā pea …', 'E pai ana rānei kia …?', 'Ko wai anō te ingoa o …?') 
• ki ngā rautaki whakawhiti kōrero, pēnei i: 
  • te tika o te whakamahi kupukiri ā-rōpū (h.t. 'Tēnā koutou katoa', 'E te whānau …', 'Nō reira, tēnā koutou katoa') 
  • te whakahāngai i te reo ki te horopaki (h.t. te kōrero ki te tamariki, te kōrero rānei ki te kaumātua) 
  • te whakamahi i te reo tinana e tika ana hei whakaatu i te whakaaetanga, i te whakahētanga rānei, tae atu ki ngā tuone, ki te neke a te karu, a te māhunga rānei, me te āhua o tana noho, o tana tū rānei. 

Te aro ki tirohanga kē 

• ka whakahāngaitia te reo i runga i te pūtake, i te minenga, i te horopaki, me te kaupapa 
• ki ngā āhuatanga whakarangatira o te whakawhiti kōrero (h.t. te taumata o te ōkawa, te tika o ngā kupukiri). 

Ngā āheinga reo 

• ki te reo e hāngai ana ki:  
  • te whakapuaki me te parahau i ngā whakaaro 
  • te whakaae (h.t. 'Tika tonu tāu', 'Tēnā koe i ēnā whakaro', 'Āna!') 
  • te whakahē (h.t. 'Nō hea tāu!', 'Kāore au i te tino whakaae ki …', 'He rerekē pea ōku whakaaro') 
  • te parahau (h.t. 'nā te mea …', 'kia …') 
  • te whakaū māramatanga (h.t. 'E tika ana rānei taku whakamāori i tāu e kōrero nā?', 'Tēnā koa, whakamāramahia mai anō?', 'Koinei te tikanga o te pātai?'). 

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio: 

• ki te āta whakaaro ki te whakamahinga o te reo kia tutuki ai he whāinga whāiti (ngā pūtake whakawhiti kōrero) 
• ki te whiriwhiri i te reo me ngā rautaki whakawhiti kōrero e hāngai ana, mā te whakaaro ki te pūtake, ki te whāinga, me te minenga 
• ki te urupare ki ngā pātai ohorere, mā: 
  • te whakarongo pīkari 
  • te whai kia mārama te pātai 
  • te wāwāhi i te pātai ki ōna wāhanga me te urupare ki ngā wāhanga rā 
• ki te whai whakaaro ki ngā whakaaro o ētahi atu, tae atu ki te whakamihi, ki te toai, me te whakaū i te mārama ki ngā tirohanga a ētahi atu 
• ki te whakamahi i te reo tinana e tika ana hei whakaatu i te whakaaetanga, i te whakahētanga rānei, tae atu ki ngā tuone, ki te neke a te karu, a te māhunga rānei, me te āhua o tana noho, o tana tū rānei. 

Ka mōhio te mokopuna:  

Ngā ture o te kōrerorero 

• mā te whakatika i ngā raru o te whakawhitinga kōrero e whai hua tonu ai ngā pāhekoheko (h.t. 'He aha pea te tikanga o taua kōrero?', 'Me pēnei kē pea taku whakamārama …', 'Mō tōku hē, kāore pea i te tino tika') 
• ki ngā rautaki whakawhiti kōrero, pēnei i: 
  • te tuku pātai e hāngai ana 
  • te āta whiriwhiri i te reo ka whakamahia e ia 
  • te whakamahi pukuhohe hei whakaū i ngā hononga tāngata 
  • te whakapuaki anō 
  • te tārai me te ahuahu anō 
  • te tuku i ngā pātai tuwhera (h.t. 'He aha ō whakaaro ki te …'). 

Te aro ki tirohanga kē 

• mā te whakamihi i ngā whakaaro o ētahi atu ka whai hononga, ka arorau tētahi whakawhitinga kōrero (h.t. 'Tēnā koe i tēnā whakaaro', 'E ai ki …', 'Hei whai atu i …') 
• ka manaakitia ngā whakaaro o ētahi atu mā roto mai i te whakamihi, i te whakapuaki anō, i te whakamahuki rānei i ngā tirohanga a ētahi atu 
• ka whakamahia te reo hei kauawhi, hei kaupare, hei whakaawe rānei i ētahi atu. 

Ngā āheinga reo 

• ki te reo e hāngai ana ki:  
  • te whakaae (h.t. 'Koia!', 'Kotahi atu!', 'E mea ana koe!') 
  • te whakahē (h.t. 'Nā wai tāu!', 'Heoi anō, ko tāku kē …', 'E mārama ana, heoi, ko tāku kē …') 
  • te tāpiri kōrero atu anō hei whakamahuki (h.t. 'Heoi anō', 'Ahakoa tonu', 'Me te aha, ...') 
  • te whakawhere (h.t. 'Me whai whakaaro tātou ki …', 'He pai ake pea mēnā …') 
  • te whakaū i ō ētahi atu whakaaro (h.t. 'Ka nui te mihi ki a koe …', 'He whakaaro rangatira tēnā', 'Nau mai tēnā whakaaro') 
• te whakapuaki whakaaro (h.t. 'Hei tā …', 'Anei ko tāku …', Ko tāku atu …', Engari e mea noa ana ia …'). 

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio: 

• ki te waihanga whakaaro i runga i ngā taunaki (h.t. 'Ki ōku whakaaro …', 'E pēnei ana ōku whakaaro nā te mea …') 
• ki te whakamahi i ngā rautaki huhua hei whakawhiti kōrero, hei urupare hoki kia hāngai, i ngā matapakinga ā-rōpū, ā-akomanga hoki 
• ki te huritao ki te whai hua rānei o te reo me ngā tikanga i whakamahia rā, i runga i te pūtake, i te whāinga, i te minenga, me te kaupapa. 

Te Mōhiotanga 

Te mōhiotanga kōrero ā-waha, ā-tuhi 

Ko te mōhiotanga kōrero ā-waha, ā-tuhi te māramatanga ki te āhua o te takoto o ngā kōrero, ki te whakamahinga hoki o aua kōrero mō ngā momo take, i mua i ngā momo minenga, e puta ai hoki ngā momo pānga. Ka whai wāhi ki tēnei te mōhio ki te pūtake o te kōrero, ki te takoto o te kōrero, ki te momo kōrero hoki. 

Ka mōhio te mokopuna:  

Te pūtake o te kōrero 

• ka waihangatia ngā kōrero mō ngā pūtake rerekē, pēnei i: 
  • te whakapuaki tuakiri ahurea 
  • te whakangahau (h.t. ngā mahi a te rēhia, te whakahihiko i te pohewatanga, te whakaoho i ngā kare ā-roto)
  • te whakamōhio atu (h.t. te tuku i ngā kōrero e mārama ana, e pono ana) 
    • te tohutohu (h.t. te whakamahuki i te huarahi e tutuki ai tētahi mahi) 
    • te whakamahuki (h.t. te whai kia mārama te huarahi, te pūtake rānei e puta ai tētahi āhuatanga) 
    • te whakaahua (h.t. te hoatu i ngā taipitopito e pā ana ki te hunga, ki te mahi, ki te wā rānei) 
    • te whakawhere (h.t. te whakapakepake i tētahi kia mahi i tētahi mahi, kia pēhea kē rānei ngā whakaaro) 
    • te taki (h.t. te taki i tētahi āhuatanga) 
    • te whakapuaki i ngā kare ā-roto, i ngā tirohanga whaiaro rānei 
    • te whakawhanaunga me te whiri taura tangata. 

Te takoto o te kōrero 

• mā ngā upoko, ngā kōwae, me ngā whakakapinga e nahanaha ai te roanga o te kōrero. 

Te momo kōrero 

• ka whakaputaina ngā momo kōrero ki ngā āhua rerekē, pēnei i: 
  • te kōrero ahurea (h.t. te haka, te mōteatea, te karanga, te waiata) 
  • te kōrero taki (h.t. te kōrero paki, te kōrero whakakata, te pakiwaituhi) 
  • te pārongo (h.t. te pūrongo, te kōrero meka) 
  • te tohutohu (h.t. te tohutaka, ngā tohutohu mō te ahunga, te puka āwhina)  
  • te whakamahuki (h.t. te whakamahuki ā-pūtaiao, ā-kaupapa rānei) 
  • te kōrero whakawhere (h.t. te whakatairanga, te tāpaetanga huatau, te tautohenga) 
  • te taki (h.t. te tuhi rātaka, ngā rongo kōrero) 
  • te kōrero whaiaro (h.t. te ruri, te tuhinga whaiaro, te kāri, ngā whakawhitinga kōrero, te mihi) 
  • te whakaahua (h.t. te whakaaturanga rongorau) 
  • te whakairinga pāhopori (h.t. te memerangi, te ata, te pōhi). 

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio: 

• ki te tuhi, ki te kōrero, ki te whakaatu rānei mō ngā pūtake whāiti 
• ki te tārai me te kōtuitui i ngā momo kōrero kia whai take (h.t. te kōrero taki me te whakamahuki; te ataata me te kōrero ā-waha). 

Ka mōhio te mokopuna:  

Te pūtake o te kōrero 

• ka waihangatia ngā kōrero mō ngā pūtake rerekē, pēnei i: 
  • te whakapuaki tuakiri ahurea 
  • te whakangahau (h.t. ngā mahi a te rēhia, te whakahihiko i te pohewatanga, te whakaoho i ngā kare ā-roto) 
  • te whakamōhio atu (h.t. te tuku i ngā kōrero e mārama ana, e pono ana)  
  • te tohutohu (h.t. te whakamahuki i te huarahi e tutuki ai tētahi mahi) 
  • te whakamahuki (h.t. te whai kia mārama te huarahi, te pūtake rānei e puta ai tētahi āhuatanga) 
  • te whakawhere (h.t. te whakapakepake i tētahi kia mahi i tētahi mahi, kia pēhea kē rānei ngā whakaaro) 
  • te taki (h.t. te taki i tētahi āhuatanga) 
  • te whakapuaki i ngā kare ā-roto, i ngā tirohanga whaiaro rānei 
  • te whakawhanaunga me te whiri taura tangata. 

Te takoto o te kōrero 

• ki ngā tikanga o te hanga anō i te kōrero kia hāngai ki te minenga, ki te momo kōrero, ki te pūtake, me te whāinga (h.t. te whakahou, te whakarite anō, te whakaraupapa anō) 
• mā te whakaraupapa whakaaro e tūhonohono ai, e mārama ake ai te kōrero (h.t. 'I konā ka …', 'Hei konā ka ...', 'Ka tahi, ka rua …') 
• me hāngai te reo, te hanga, te hā, me te whakatakoto ki te pūtake o te whakawhitinga kōrero me te minenga. 

Te momo kōrero 

• ka whakaputaina ngā momo kōrero ki ngā āhua rerekē, pēnei i: 
  • te pārongo (h.t. ngā rongo kōrero, te pārongo whakairoiro, te mātārere) 
  • te tohutohu (h.t. te puka āwhina, te pānui arataki, te mātārere) 
  • te kōrero ahurea (h.t. te pūrākau, te karanga) 
  • te hātepe (h.t. te tohutaka, te tohutohu, te mahere whakatinana kaupapa) 
  • te whakawhere (h.t. te kauhau, te tāpaetanga huatau, te whakairinga pāhopori) 
  • te whakaahua (h.t. te whakaaturanga rongorau, te taki, te whakaputa hokinga mahara) 
  • te whakatakoto kōrero reorua (h.t. te tohu reorua, te whakaaturanga matihiko, te kōrero taki). 

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio: 

• ki te whakaputa i te whānuitanga rā anō o ngā kōrero mō ēnei pūtake: 
  • te whakapuaki tuakiri 
  • te tohutohu 
  • te whakangahau 
    • te tuku pārongo 
    • te tuku i ōna ake me ō ētahi atu whakaaro 
    • te whakaahua me te whakamahuki i tāna e ako ana me te take e ākona ana 
• ki te whakaraupapa anō, ki te tārai anō rānei, i ngā kōrero kia hāngai ai ki ngā panonitanga ki te minenga, ki te pae, ki te whāinga rānei o te whakawhitinga kōrero 
• ki te tautohu me te whakaahua i ngā āhuatanga o ngā momo kōrero rerekē, tae atu ki ngā kōrero ā-rohe (h.t. te haka, te waiata, te paki, te pūrākau, te kōrero pāpāho, te toikupu, te whakaari). 

Te Mōhiotanga 

Te mōhiotanga mātākōrero 

Mā te mōhiotanga mātākōrero, ka whai wāhi atu te mokopuna ki ngā tikanga me ngā āhuatanga reo e āta puta ai ngā pānga me ngā hua. Ka whakawhanake ia i tana mōhio me tana mārama ki ngā hanga kōrero taki me ngā āhuatanga reo whāiti ka tautoko i te kaha ake o te whai māramatanga ki te ahurea me te reo. 

Ka mōhio te mokopuna:  

Ngā hanga kōrero taki 

• ka whakaawe te kaikōrero paki i te āhua o te mārama o te tangata ki te paki 
• ka āwhina ngā āhuatanga ā-ataata i te māramatanga, ka taunaki rānei i tētahi karere 
• ka tārai te reo paki i te whakapuakitanga (h.t. te kiritūnei, te kiritūnā, te kiritūrā). 

Ngā āhuatanga reo 

• he hua anō ka puta i ngā āhuatanga oro (h.t. te orokati tārua, te ororite, te manawataki, te hauoro, te hā, te hāpiki me te hā heke) 
• ka whakakaha te reo whakaahua i te pānga (h.t. ngā kupu whakarite, ngā kupu me ngā kīanga whakaahua, ngā whakataukī) 
• ka whakamahia te reo whakaahua i te reo ā-waha, ā-tuhi, ā-ataata hoki hei whakapuaki kōrero ki ngā ara huhua, hei peita hoki i tētahi pikitia ki ngā hirikapo o te minenga 
• ka pahawa te whakapuaki kōrero ki ngā ara huhua i te whakapuaki anō, i te whakamahi kupu taurite, i te panoni i te momo, i te kātū, i te minenga rānei, i te whakapai ake rānei i te hā, i te momo reo rānei  
• ka whakamahia te tāruarua, te ororite, te kupu whakapehapeha, me ētahi atu āhuatanga reo hei whakakaha i te hua. 

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio: 

• ki te whakaatu i tana pohewatanga mā roto mai i te kōrero taki, i te whakatau me te whakaari, i te tito ohia, i ngā tūāhua tene, me te urupare ki ngā pātai tuwhera 
• ki te tātari me te waihanga anō i ngā kōrero taki kua titoa kētia kia hāngai ki ngā minenga rerekē, mā te whakamahi i ētahi atu āhuatanga reo me te huhua noa o ngā kupu 
• ki te raweke i ngā āhuatanga reo hei tārai i te reo kōrero, i te hā, me ngā paparanga tikanga i roto i te kōrero. 

Ka mōhio te mokopuna:  

Ngā hanga kōrero taki 

• ko tā te paki, he whakaū tuakiri, he whakapātari whakaaro, he kōrero rānei mō ngā take o te wā. 

Ngā āhuatanga reo  

• ka whakamahia te huhua o ngā āhuatanga reo i tētahi kōrero e nui ake ai ngā hua, pēnei i: 
  • te pukuhohe 
  • te kōrori 
  • te kīanga ōpaki (h.t. ngā kīpaki) 
    • te kīwaha (h.t. 'Kia pai mai hoki', 'He kino te reka o tēnei keke') 
    • te huarite (h.t. 'Whākana mai ngā karu pūkana o Nani Hūhana!') 
    • te kīpeha (h.t. 'Ka noho rātou hei ahikā ki te tiaki i te papakāinga o te whānau') 
• mā ngā āhuatanga reo e puta ai i te kaituhi, i te kaikōrero, i te kaitito rānei, tōna ake hā me tōna ake reo kōrero 
• ka whakapuakina ngā whakaaro tuatini mā roto mai i te reo peha me ngā tikanga toikupu 
• ka puta te reo whaiaro i te tākaro ki te reo, i te whakamātau i te hā, me te tūhura i ngā hanga rerekē. 

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio: 

• ki te tārai i ngā kōrero taki e nui ana te matū me te whakaniko 
• ki te whakamahi i ngā āhuatanga reo kia auaha hei whakapuaki whakaaro 
• ki te tautohu me te whakamārama i ngā tikanga ka whakamahia e te kaituhi, e te kaitā pikitia, e te kaikōrero, e te kaiwhakaataata rānei 
• ki te whiriwhiri i te reo, i ngā tuone, me ngā kīanga ka whakamahia e ia, mā te whai whakaaro ki: 
  • te pūtake 
  • te momo kōrero 
  • te minenga 
  • te pānga me te hua 
  • te kaha mārama 
• ki te whakawhanake i tōna ake hā whakapuaki, mā te whakamātau i ngā kupu, i ngā hā, me ngā āhuatanga reo e rerekē ana.