Skip to main content

Te Waiora - Te Tūārere 3 - Ngā Tau 7–8

“He taonga tonu ā tātou tamariki, he taonga anō te noho ora mai o te tangata ki tēnei ao. Ko ngā tamariki ō tātou rangatira mō āpōpō. Mā te tiaki, mā te ropiropi ka puta te oranga ki a tātou katoa.”1

<img src="/images/decorative.jpg" alt="" />

Ngā Whenu

Te Toi Mokopuna

Ka whakahīhī te mokopuna ki a ia anō.

Ka kaingākau, ka whakapono hoki te mokopuna ki a ia anō, ā, ka pai hoki ia ki ngā panonitanga o tana tuakiri i roto i ngā wheako, i roto hoki i ngā tau. Ka whakahīhī ia ki tōna ahurea, ki ngā taonga tuku iho, ki tana motuhaketanga hoki. Ka mānawatia te whanaketanga me te panoni hei wāhanga mōna.

Te Whenu

Tiakina te Wairua kia Tipu 

Ka poipoia te waiora whaiaro mēnā ka mōhio te tangata ki a ia anō, ka whai tautoko i roto i ngā panonitanga ka puta i te whanaketanga o te tinana, i ngā whakaawenga o te taiao, me ngā kai pai, ka rongo anō hoki i te haumaru — me te mōhiotanga kia noho haumaru tonu — i tēnei ao hurihuri.

Ko ngā aronga matua e toru, ko:

  • te mōhio ki a au anō — te tuakiri
  • te tipu me te rerekē haere — te tipu me te whanaketanga o te tinana
  • te noho haumaru, te rongo i te haumaru — te haumaru.

I roto i te māramatanga ki ēnei āhua o te waiora whaiaro, ka rite ake ai te mokopuna ki te tiaki i a ia anō, ki te whakarite i ngā hononga kaha, ki te noho i roto i te waiora me te haumaru, ki te whakaute i tana ahurea, ki te eke panuku hoki me tana manawaroa.

Te Mōhiotanga

Te Tuakiri

Ka tautoko tā te mokopuna mōhio ki a ia anō i tana rongo i te māia, i te hononga, me te kaha ki roto tonu i a ia, ā, ka tautoko tērā i te taha kare ā-roto, i te taha hinengaro, i te taha pāpori hoki o tōna waiora. Ka whakapakari ēnei mōhiotanga i tō te mokopuna kiritau me tana whakapono ki a ia anō, arā, ka tautoko i a ia ki te mōhio ki ōna anō āhua, me te kaingākau ki aua āhua me āheinga tūhāhā, e rite ai ia kia māia i te whakaaturanga o ōna whakaaro, o ōna uara me ōna piropiro. 
Ka ārahi tēnei mōhiotanga i te mokopuna ki te whiriwhiri i ngā kōwhiringa e hāngai ana ki a ia anō. Ka whakapakari tēnei i te manawaroa o te mokopuna kia mauri tau i ngā wā o te panoni, te wero rānei, ā, ka whakamana i a ia kia whai pūtake mō tana tipu, kia whakarite hoki i ana whāinga whaiaro.

Te Tau 7

Ka mōhio te mokopuna:  

  • he nui ngā wāhanga nō te tuakiri, ā, ka rerekē haere i roto i ngā tau
  • ka whakaaweawe pea ngā kōrero, ngā mahi me ngā whakaaro o tangata kē i tōna ata whaiaro me tōna tuakiri
  • ka puta te ahunga o tōna tuakiri i te ahurea, i ngā tāngata, i ngā kōwhiringa whaiaro hoki
  • ka tautoko te noho huānga i tōna waiora katoa
  • ka āwhina ngā wāhi hirahira i a ia kia mārama ki ōna uara, kia whakatinana hoki i aua uara
  • ka āwhina ngā whanonga, ngā whakaaro me ngā mōhiohio i a ia mō te haumaru tuihono.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

  • ki te kōrero mō te wāhi ki ngā tuakiri e panoni ana i te ahunga o tōna tuakiri (hei tauira, E rerekē ana ahau ki te taha o ōku hoa, tēnā i te taha o tōku whānau, engari ko au tonu aua āhua e rua. Ka āwhina tēnei i a au ki te ako i ngā āhua e tau ai taku noho ki ngā rōpū rerekē)
  • ki te kōrero mō ngā whakaaro pāpori me ngā pēhanga aropā e whakaaweawe ana i te rangatahi (hei tauira, Kei te kōrero ngā tāngata katoa i te ipurangi mō ngā kākahu tika kia komohia — i ētahi wā, ka whakahē ahau i taku tāera i runga i aua kōrero)
  • ki te ngoikoretanga o ngā whanonga papare, pērā i te raweke i ngā tautuhinga tūmataiti ā-tuihono, te tuku pūrongo rānei mō ngā kiko kino, hei kaupare katoa i ngā tūraru tuihono
  • ki te tūhura i te whakaawenga o ngā hātepe ki ngā wheako tuihono
  • ki te kōrero mō ngā whakaawenga o tōna ahurea, ōna kōwhiringa me ngā tāngata i tōna ao ki ōna whakaaro mōna anō
  • ki te kōrero mō tā te noho huānga āwhina i ngā taha kare ā-roto, hinengaro me tinana o tōna waiora (hei tauira, I a au ka haere ki te kapa haka, ka rongo au i te kaha o te noho huānga, kātahi ka rongo au i te kaha)
  • ki te kite i ngā āhua o ngā wāhi hirahira (hei tauira, te tūrangawaewae, te marae, te tūpuna whare) e ārahi ana i ōna uara, i ōna whakataunga hoki.

Te Tau 8

Ka mōhio te mokopuna:  

  • ka rerekē haere tōna tuakiri ki te taha o ngā tāngata rerekē, ki ngā wāhi rerekē hoki
  • ka whakaaweawe pea ngā whakaaro pāpori me te pēhanga aropā i ōna whakapono me tōna tuakiri 
  • ka ahu mai te pēhanga tuihono i ngā hoa, i ngā ia, i te wehi rānei kia mahue mai ia 
  • e tika ana kia urutau pea ia i ngā horopaki rerekē, ā, kia ū tonu ki ōna uara i aua wā 
  • ka āwhina te noho taurite i a ia ki te rongo i te kaha, kia ora tonu hoki
  • ka tautoko ngā hononga ki ngā tāngata, te ahurea me ngā wāhi i te waiora 
  • ka pakari haere ngā hononga me te hapori i te tautiaki me te whakaute. 

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

  • ki te kite i tōna tuakiri e rerekē haere ana i ngā horopaki rerekē, engari ka ū tonu ki ngā mea hirahira ki a ia (hei tauira, I a au e titikaha ana, ka pērā āku mahi. Engari, I a au e konekone ana, ka rerekē aku mahi. Ka whakamahara i a au, e hia kē nei ōku āhua) 
  • ki ngā tauira o te whakaaro pāpori me te pēhanga aropā e whakaaweawe ana i tōna tuakiri, ōna uara me ōna whakapono 
  • ki te whakatau i ngā kōwhiringa uaua, e rerekē ana pea ki ngā mahi a ētahi atu, mehemea e hāngai ana ki tōna tuakiri, ki ōna uara, ki ōna whakapono hoki
  • ki te āwhina ka puta i tana whakapakari i te mātau matihiko, te atamai kare ā-roto me te tūoho whaiaro mō tana māramatanga ki ngā āhua o ngā kino tuihono, arā, ehara i te mea ka kite ā-kanohi i ngā wā katoa, ehara hoki i te mea ka hua mai i taua wā tonu
  • ki ngā tauira o ōna whakataunga e whakaaweawe ana i tōna waiora i te wāheke (hei tauira, Ki te kōwhiri ahau i ngā hoa mākoha, ka pai ōku whakaaro mōku. Engari, ki te noho tahi au me ngā tāngata e whakaweti ana i a au, ka pērā kē ōku whakaaro)
  • ki ngā tauira o tā te noho huānga (hei tauira, ki te whānau, te ahurea, te rōpū, te wāhi) āwhina i ngā taha hinengaro, kare ā-roto me tinana o tōna waiora
  • ki te whakaatu i te manaakitanga me te tiakitanga i ngā horopaki maha.

Te Mōhiotanga

Te Tipu me te Whanaketanga o te Tinana

Ka tipu, ka whanake hoki te tinana i roto i ngā tau. Ka āwhina tā te mokopuna ako mō ēnei āhua i tana tiaki i tana ora me tana waiora. Kei te mōhio te mokopuna, ko te kai pai me te taiora tētahi ara hei tautoko i te tipuranga, hei aukati i te māuiui, hei whakapiki hoki i te ngao e pīrangitia ana ki te noho, ki te ako, ki te whai wāhi me tana katoa. 
Ka whakamana tēnei māramatanga i te mokopuna ki te whakatau kōwhiringa i runga i te mōhiotanga mō te tiaki i a ia anō. Ka āwhina i a ia ki te aro ki ngā rerekētanga o te tinana, ki te whai māramatanga ki te take mō aua rerekētanga, ki te urupare hoki ki aua rerekētanga i runga i te tautiaki me te māia. Ka ako te mokopuna ki te kōwhiri i ngā kai e ora ai te tinana, e whakaute ai i ngā uara ahurea, e tautoko ai hoki i te oranga paetawhiti. I tōna mōhio ki a ia anō me tōna mana motuhake e tipu ana, ka kaha haere tō te mokopuna mōhio ki ōna haepapa mō tōna anō waiora tinana i ia rā. Ka kite ia i ngā whakaawenga o te whānau, o te ahurea me ngā tuku ihotanga i te ahunga o ngā whakaaro mō te kai, te mōhio ki tōna tinana, me ngā kōwhiringa e pā ana ki te oranga. 
Ka mārama hoki te mokopuna ki te hononga i waenga i te oranga tinana me te waiora kare ā-roto — arā, ka mārama ki ngā hua o te ora, ki te korikori me te whakatā hei tautoko i ngā kare ā-roto, i te māia me te ako. Ka akiaki tēnei mōhiotanga i te mokopuna ki te whakaaro arohaehae e pā ana ki ngā karere waiora i te ao pāpāho me te porihanga, tae rā anō ki te wero i ngā angaparuhi tinana e hē ana me te kōrero horihori. Ka poipoia hoki te mokopuna ki te whakaute i ngā āhua, i ngā āheinga me ngā matea rerekē o te tinana, arā, ka whakatairanga i ngā waiaro kauawhi, ka mimiti hoki te hahani mō te kanorau.

Te Tau 7

Ka mōhio te mokopuna:  

  • nā te pūhuruhurutanga me te tipu ka puta ngā panonitanga i te tinana, ngā kare ā-roto me te pāpori, ā, ka whai pānga aua panonitanga ki te oranga me te waiora
  • he hononga rau i waenga i te kai, te neke, te whakatā me te waiora kare ā-roto, ā, ka whakaaweawe aua āhua i ngā piropiro me ngā mahi
  • ka ahuahu ngā awenga pāpori (hei tauira, ngā hoa, te arapāho me te ahurea) i ngā waiaro mō te ata tinana me te oranga.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

  • ki te whakaahua i ngā pānga o te pūhuruhurutanga me te tipuranga o te tinana ki tōna ora me tōna waiora (hei tauira, E kaha ake ana te heke o taku werawera ināianei, ā, me kaha ake au ki te horoi e hāneanea ai taku noho)
  • ki te huritao ki ngā whakaawenga i waenga i te kai, te kori tinana, te whakatā me ngā kare ā-roto (hei tauira, A muri i te hākinakina, ka harikoa ake ahau, ā, ka mimiti taku pōkaikaha)
  • ki te whakaahua i te hua o ngā awenga o ngā aropā, te ahurea me te arapāho ki ngā whakaaro mō te ata tinana me te oranga (hei tauira, E ai ki ngā pāhopori, e pakari ana, e tūpuhi ana rānei te katoa, engari he rūkahu tērā).

Te Tau 8

Ka mōhio te mokopuna:  

  • ka whakaaweawe ngā panonitanga nā te pūhuruhurutanga i te tuakiri, ngā hononga me ngā whakataunga
  • he whakaawenga tōtika i te kai, te neke, te moe me te whakahaere pōkaikaha ki tōna whanaketanga me tōna waiora
  • ka ahuahu ngā tirohanga kanorau o te ahurea, te whaiaro me te pāpori i te rongo me te mārama o te tangata ki te oranga
  • ka whakaaweawe pea ngā ritenga oranga, ngā arotoka me ngā whakaata i te arapāho ki tō te tangata tirohanga i ngā tinana me te oranga, ā, i te nuinga o te wā e tōkeke-kore ana, e pono-kore ana rānei.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

  • ki te whakamārama i te whakaawenga o ngā panonitanga i te pūhuruhurutanga ki te tuakiri, ngā hononga me te whakataunga (hei tauira, Kua kite au i te ngū haere o taku hoa. Ka toro au ki a ia, ā, tērā pea ka noho tahi māua i te mutunga wiki)
  • ki te whakamahi i ōna mōhiotanga mō te tipu, te taiora me te waiora kia puta mai ngā whakatau whaiaro i runga i te mōhio (hei tauira, Kua tīmata au ki te āta whakarite i aku kai i te wiki, nā te mea he āwhina nui tērā e taiora ake ai ngā kai e kaingia ana e au, ā, ka whakapiki hoki i taku ngao)
  • ki te arotake i te whakaawenga o ōna ritenga noho o ia rā (hei tauira, te kai, te moe, te neke, te pōkaikaha) ki tōna ora me tōna whanaketanga (hei tauira, Kua mārama ahau, ka pā mai te ānini, ka rongo hoki i te haukerekere ki te kore au e whakatā i roto i ngā mahi kāinga)
  • ki te tātari arohaehae i te arapāho, ngā ritenga ahurea me ngā arotoka mō te oranga me te ata tinana (hei tauira, Ka pōhēhē ētahi he ōrite te ‘ora’ ki te tūpuhi, engari he rerekē te āhua o te ora ki tēnā, ki tēnā)
  • ki te whakaatu i tōna tūoho mō ngā wheako, ngā matea me ngā uara rerekē mō te ora me te waiora (hei tauira, Kāore taku hoa i te hākinakina i tēnei wā, nā te mea e māuiui ana ia — ka kauawhi tonu au i a ia ki tō mātou rōpū).

Te Mōhiotanga

Te Haumaru

Ka tautoko te mōhio ki te noho haumaru — i te taha tinana, i te taha kare ā-roto me te taha pāpori — i te mokopuna ki te whakawhanake i tana mana motuhake, i tana manawaroa me tana haepapa. Ka ako te mokopuna ki te kite, ki te whakaute hoki i ōna pae whaiaro me ō tangata kē pae whaiaro, ā, ki te whakaaro ki ngā whakataunga haumaru i ngā horopaki rerekē, tae rā anō ki ngā mahi tika i ngā wāhi tuihono. 
Me rongo te mokopuna i te haumaru i tōna ao e tautoko ai i te taha hinengaro me te taha kare ā-roto o tōna waiora, e wātea ai ia ki te aro ki te ako me te whai hononga pai ki tangata kē. Ka mārama hoki te mokopuna ki te hirahira o te kōkiri whaiaro — te whakaputa i ōna hiahia mōna anō i ngā horopaki e rongo rā ia i te mōrearea. Ka mārama ia, kāore te haumaru i te hāngai ki te manaaki i a ia anake, engari, me manaaki hoki i tangata kē, me whakaatu i te aroha me te tauwhirotanga, me tautoko i ngā mahi e haumaru ai, e kauawhi ai hoki ngā hapori mō te katoa.

Te Tau 7

Ka mōhio te mokopuna:  

  • ka tohu pea ngā urupare kare ā-roto (pērā i te anipā me te mataku) i te haumaru-kore o tētahi horopaki, i te mate rānei kia āta aro atu
  • e hirahira ana te pūmautanga o ngā pae kare ā-roto, ngā pae tinana, me ngā pae matihiko kia mau tonu i tōna mana
  • ka ahuahu ngā karere pāpori me ngā karere ahurea i ngā māramatanga mō te haumaru, ā, ka ārahi pea ngā uara whaiaro i te āhua o tōna urupare.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

  • ki te whakaahua i te wāhi ki ngā kare ā-roto, pērā i te āwangawanga, te matakū me te anipā, i tāna tautuhi i te haumaru-kore, i te anipā rānei o ngā horopaki (hei tauira, Mehemea ka rongo au i te mataku i te kēmu, i te wero rānei, he tohu tērā kia kaua pea au e whai tonu i taua ara; Ka āmaimai au i te wā ka hiahia tētahi tauhou ki te kawe i a au ki wāhi kē, he tohu tērā nō te haumaru-kore pea)
  • ki te kite i tā te tangata whakawhiti i te pae kare ā-roto, te pae tinana, te pae matihiko rānei, ā, ki te urupare i runga i ngā rautaki whakaute me ngā rautaki titikaha (hei tauira, te whakaputa kōrero, te wehe atu, te whakamōhio atu ki tētahi pakeke whakawhirinaki)
  • ki te whakamārama i ngā take e āwhina ana te whakarite me te whakaute i ngā pae kia noho tonu i te haumaru, i te mana, i ngā hononga oranga hoki
  • ki te huritao ki te whakaawenga o te pēhanga aropā, ngā arotoka, te arapāho, me ngā kawatau ahurea ki ōna whakaaro mō te haumaru, ā, ki te huritao hoki mō te whakatau kōwhiringa e hāngai ana ki ōna anō uara.

Te Tau 8

Ka mōhio te mokopuna:  

  • ka tautoko te rongo i te haumaru tinana, te haumaru kare ā-roto me te haumaru pāpori i tōna waiora i ngā horopaki tuatini me ngā horopaki hou
  • ka āwhina tana kōkiri mōna, mō tangata kē hoki ki te whakaū i te tōkeke, te whakaute me te haumaru 
  • ka ārahi pea te tika me te pono i a ia ki te tae ki ngā whakatau matatiki, ahakoa ngā whakaawenga o te pae pāpori me te pēhanga aropā 
  • ka ahuahu pea ngā karere arapāho me ngā karere pāpori i ngā whakapono, ngā waiora me ngā whanonga e pā ana ki te haumaru 
  • ka hāpai te whanonga whakaute, te kauawhi me te noho huānga i ngā hapori kia haumaru ake, kia kaha ake hoki ngā hononga. 

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

  • ki te whakamahi i ngā mea kei te mōhiotia e ia e pā ana ki te noho haumaru ki te āwhina i a ia mō ngā whakatau pai i ngā horopaki rerekē — i te kura, i te ipurangi, i te hapori rānei 
  • ki te whakamahi i te reo titikaha me ngā mahi whakaute ki te tū ki te kōrero i te wā e kauparea ana tētahi, e tūkinotia ana tētahi, e tōkeke-kore ana rānei ngā mahi ki tētahi, ā, ka tautoko hoki i tangata kē kia pērā hoki 
  • ki te tae ki ngā whakatau matatiki i runga i te tika me te pono, ahakoa te whakaawenga o te pae pāpori me te pēhanga aropā 
  • ki te arotake i te whakaawenga o ngā rongo kōrero, te pae pāpori, ngā whakatairanga, me ngā kōrero ahurea ki ōna whakapono me āna mahi e pā ana ki te haumaru, te tūraru me te whakapono
  • ki te mahi i ngā mahi (hei tauira, te kauawhi i tangata kē, te wero i ngā arotoka, te whakatauira i te mākoha) e tika ana ki te whakarite i ngā horopaki e haumaru ana, e wātea ana hoki ki te katoa.

Te Tāhuhu o te Mātauranga, 2000. 

He Rauemi Tautoko i Te Waiora

Ngā kōnae hei kapo

No files available for download.