Skip to main content

Te Waiora - Te Tūārere 4 - Ngā Tau 9–10

“He taonga tonu ā tātou tamariki, he taonga anō te noho ora mai o te tangata ki tēnei ao. Ko ngā tamariki ō tātou rangatira mō āpōpō. Mā te tiaki, mā te ropiropi ka puta te oranga ki a tātou katoa.”1

<img src="/images/decorative.jpg" alt="" />

Ngā Whenu

Te Toi Mokopuna

Ka whakahīhī te mokopuna ki a ia anō.

Ka kaingākau, ka whakapono hoki te mokopuna ki a ia anō, ā, ka pai hoki ia ki ngā panonitanga o tana tuakiri i roto i ngā wheako, i roto hoki i ngā tau. Ka whakahīhī ia ki tōna ahurea, ki ngā taonga tuku iho, ki tana motuhaketanga hoki. Ka mānawatia te whanaketanga me te panoni hei wāhanga mōna. 

Te Whenu

Tiakina te Wairua kia Tipu

Ka poipoia te waiora whaiaro mēnā ka mōhio te tangata ki a ia anō, ka whai tautoko i roto i ngā panonitanga ka puta i te whanaketanga o te tinana, i ngā whakaawenga o te taiao, me ngā kai pai, ka rongo anō hoki i te haumaru — me te mōhiotanga kia noho haumaru tonu — i tēnei ao hurihuri.  

Ko ngā aronga matua e toru, ko: 

  • te mōhio ki a au anō — te tuakiri 
  • te tipu me te rerekē haere — te tipu me te whanaketanga o te tinana 
  • te noho haumaru, te rongo i te haumaru — te haumaru.  

I roto i te māramatanga ki ēnei āhua o te waiora whaiaro, ka rite ake ai te mokopuna ki te tiaki i a ia anō, ki te whakarite i ngā hononga kaha, ki te noho i roto i te waiora me te haumaru, ki te whakaute i tana ahurea, ki te eke panuku hoki me tana manawaroa. 

Te Mōhiotanga

Te Tuakiri

Ka tautoko tā te mokopuna mōhio ki a ia anō i tana rongo i te māia, i te hononga, me te kaha ki roto tonu i a ia, ā, ka tautoko tērā i te taha kare ā-roto, i te taha hinengaro, i te taha pāpori hoki o tōna waiora. Ka whakapakari ēnei mōhiotanga i tō te mokopuna kiritau me tana whakapono ki a ia anō, arā, ka tautoko i a ia ki te mōhio ki ōna anō āhua, me te kaingākau ki aua āhua me āheinga tūhāhā, e rite ai ia kia māia i te whakaaturanga o ōna whakaaro, o ōna uara me ōna piropiro.  

Ka ārahi tēnei mōhiotanga i te mokopuna ki te whiriwhiri i ngā kōwhiringa e hāngai ana ki a ia anō. Ka whakapakari tēnei i te manawaroa o te mokopuna kia mauri tau i ngā wā o te panoni, te wero rānei, ā, ka whakamana i a ia kia whai pūtake mō tana tipu, kia whakarite hoki i ana whāinga whaiaro. 

Te Tau 9

Ka mōhio te mokopuna:  

  • ka whakaaweawe pea te ao matihiko (pāhopori, atamai hangahanga) i te tuakiri 
  • ka puta mai ngā whanonga tuihono e kino ana i ngā kōwhiringa whaiaro me ngā āhuatanga o te rōpū 
  • ka ahuahu ngā kaiwhakaaweawe me ngā whakatairanga ka āta whakahāngaihia i ngā whakapono me ngā whanonga mā roto mai i te whakamahinga o te raraunga whaiaro ki te whakatairanga i ngā rauemi me ngā whakaaro 
  • ka whakaata pea, ka whakaatu pea hoki te āhua o tana whai wāhitanga ki ngā rōpū me ngā hononga i ōna uara  
  • ka āwhina te māramatanga ki ngā whakapono, ngā wheako me ngā tuakiri o tangata kē ki ngā mahi ki te whakarite hapori kauawhi  
  • ke wāhanga ngā wāhi — tae rā anō ki te tūrangawaewae me ngā wāhi ahurea — nō tōna tuakiri.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

  • ki te whakaahua i te whakaaweawe o ngā wheako matihiko ki te tuakiri 
  • ki te whakamahi i ngā tohu whakawhiti whakaaro e titikaha ana i runga i te mārama me te māia i a ia e tūhura ana i ngā rautaki ki te noho i te āhuru kore o ngā kare ā-roto me te taha pāpori o ngā ritenga rōpū, o ngā mana kāhikahika rānei 
  • ki te arotake arohaehae i ngā pānga o ngā karere arapāho, o ngā kaiwhakaaweawe, o ngā whakatairanga, o ngā ritenga tuihono, o ngā āhuatanga o te rōpū hoki ki te aroā whaiaro, me te wāhi o aua mea ki ngā whaonga kino, pērā i te whakaweti ā-ipurangi 
  • ki te mātai i tā te arotoka whakawhāiti i ngā tuakiri tuatini ki ngā āhuatanga pūmau, ki te tautohu i te haukume, ki te whakanui hoki i te tōkeke i roto i ngā pāhekoheko o ia rā 
  • ki ngā whakataunga whai whakaaro mō te āhua o tana whai wāhitanga ki ngā rōpū, ngā hononga me ngā hapori, i runga i ōna anō uara  
  • ki te whakaute, ki te kauawhi hoki i ngā tāngata me te rerekē o ngā tuakiri, ngā whakapono, ngā wheako rānei ki ō te mokopuna 
  • ki te whakarite tauira o ngā wāhi me ngā horopaki rerekē e whakaaweawe ana i te ahunga o tōna tuakiri me tāna whakapuaki i tōna ahurea. 

Te Tau 10

Ka mōhio te mokopuna:  

  • ka whakaaweawe ngā uara, ngā whakapono me ngā wheako e rerekē haere ana i te tuakiri i roto i ngā tau 
  • e kaha ana tā te arapāho matihiko whakatairanga i ngā whakaahua angaparuhi o te tuakiri me te āhua, ā, ka puta pea i reira te ata tinana matakawa me te whakakotiti o te tirohanga whaiaro 
  • e huna ana tā te arapāho, tā te pae tuihono hoki whakaū i ngā ritenga e whakakotiti ana i te tūoho whaiaro  
  • ka āwhina ngā uara i a ia ki te ārahi i āna mahi me ōna hononga  
  • ka poipoi te whanonga whakaute me kauawhi i te noho huānga mō te katoa  
  • ka whakapakari te hononga ki ngā wāhi i te tuakiri, ā, ka hua mai hoki te haepapa  
  • he haepapa ngātahi te tōkeke me te whakaute mō te katoa 
  • ka whakaaweawea te haumaru tuihono e te mātau tuihono, e te hoahoa pae, e ngā ritenga pāpori hoki mō te tūmataiti, te whakaae me te papanga aropā 
  • ka hua mai te kohuki hinengaro, te mate ihokiri, me ngā hua ā-ture i te whakaweti ā-ipurangi. 

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

  • ki te whakamārama i te whakaawenga o tōna tuakiri i roto i ngā tau i a ia e tipu ana, e ako ana, e whai hoki ana i ngā wheako hou 
  • ki te arotake i ngā pānga o te mātau ki ngā hangarau matihiko, te hoahoa pae, me ngā ritenga pāpori ki te haumaru tuihono 
  • ki te whakamahi i ngā rautaki papare hei whakahaere i te tūmataiti, te whakaae me ngā pāhekoheko aropā 
  • ki te tātari i te whakaawenga o ngā pae tuihono ki ngā hononga, te ata whaiaro, me te whanaketanga whaiaro, ā, ki te whakarite rautaki hoki e haumaru ai te noho i waenga o ēnei whakaawenga 
  • ki te whakaatu i ngā rautaki e ū ai te waiora matihiko, tae atu ki te whakahaere i te wā i mua i te mata, ngā urupare kare ā-roto, me ngā hononga tuihono 
  • ki te huritao mō ngā uara whaiaro me ngā whakapono, me te whakaawenga o aua mea ki āna mahi, ki ōna hononga hoki  
  • ki te hiki i ōna haepapa e haumaru ai, e kauawhi ai hoki tētahi wāhi, e rongo ai te katoa i te whakaute me te whakamānawa 
  • ki te whakatinana i te kaitiakitanga mō ngā wāhi e hirahira ana ki a ia, ki tangata kē hoki 
  • ki te whakaute, ki te kauawhi hoki i ngā tāngata e rerekē ana ngā wheako, ngā ahurea, ngā tuakiri hoki. 

Te Mōhiotanga

Te Tipu me te Whanaketanga o te Tinana

Ka tipu, ka whanake hoki te tinana i roto i ngā tau. Ka āwhina tā te mokopuna ako mō ēnei āhua i tana tiaki i tana ora me tana waiora. Kei te mōhio te mokopuna, ko te kai pai me te taiora tētahi ara hei tautoko i te tipuranga, hei aukati i te māuiui, hei whakapiki hoki i te ngao e pīrangitia ana ki te noho, ki te ako, ki te whai wāhi me tana katoa.  

Ka whakamana tēnei māramatanga i te mokopuna ki te whakatau kōwhiringa i runga i te mōhiotanga mō te tiaki i a ia anō. Ka āwhina i a ia ki te aro ki ngā rerekētanga o te tinana, ki te whai māramatanga ki te take mō aua rerekētanga, ki te urupare hoki ki aua rerekētanga i runga i te tautiaki me te māia. Ka ako te mokopuna ki te kōwhiri i ngā kai e ora ai te tinana, e whakaute ai i ngā uara ahurea, e tautoko ai hoki i te oranga paetawhiti. I tōna mōhio ki a ia anō me tōna mana motuhake e tipu ana, ka kaha haere tō te mokopuna mōhio ki ōna haepapa mō tōna anō waiora tinana i ia rā. Ka kite ia i ngā whakaawenga o te whānau, o te ahurea me ngā tuku ihotanga i te ahunga o ngā whakaaro mō te kai, te mōhio ki tōna tinana, me ngā kōwhiringa e pā ana ki te oranga.  

Ka mārama hoki te mokopuna ki te hononga i waenga i te oranga tinana me te waiora kare ā-roto — arā, ka mārama ki ngā hua o te ora, ki te korikori me te whakatā hei tautoko i ngā kare ā-roto, i te māia me te ako. Ka akiaki tēnei mōhiotanga i te mokopuna ki te whakaaro arohaehae e pā ana ki ngā karere waiora i te ao pāpāho me te porihanga, tae rā anō ki te wero i ngā angaparuhi tinana e hē ana me te kōrero horihori. Ka poipoia hoki te mokopuna ki te whakaute i ngā āhua, i ngā āheinga me ngā matea rerekē o te tinana, arā, ka whakatairanga i ngā waiaro kauawhi, ka mimiti hoki te hahani mō te kanorau. 

Te Tau 9

Ka mōhio te mokopuna:  

  • ki ngā panonitanga o te tinana, ngā kare ā-roto me te pāpori i te pūhuruhurutanga e whakaaweawe ana i ngā matea ora me ngā whanonga  
  • ka āwhina pea tana whakamahinga i ngā mōhiotanga mō te kai, te neke me te waiora i tana whakahaere i ngā panonitanga, ka tautoko hoki pea i te ora  
  • ka whakaaweawe ngā kawatau o te whānau, ngā aropā, te arapāho me te ahurea i ngā whakaaro o te tangata mō te kai, te ata tinana me te ora. 

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

  • ki te whakaahua i ngā whakaawenga o ngā panoni pūhuruhurutanga i ngā matea ora me ngā whanonga (hei tauira, Kua ako au ki te whakapiki i ngā taiora mō taku tinana i tēnei wā, nā te mea kei te tere ake taku tipu)  
  • ki te whakamahi i ngā rautaki mō te taiora, te neke me te tautiaki whaiaro hei tautoko i tōna waiora i ngā wā o te panoni (hei tauira, I a au e pōkaikaha ana mō ngā aromatawai, ka ngana ahau ki te puta ki waho, nekeneke ai kia wātea taku hinengaro) 
  • ki te tātari i ngā whakaawenga o te whānau, ngā aropā me te ahurea ki ngā waiora me ngā kōwhiringa mō te ora me te ata tinana (hei tauira, I ētahi wā ka kōrero whakakata ōku hoa mō te rahi tinana, engari kua mōhio ahau ka pāmamae pea te tangata nā aua momo kōrero) 
  • ki te huritao ki ōna urupare ki ngā awenga roto me ngā awenga waho i tōna ora me tōna tuakiri (hei tauira, I ngā wā o mua, kāore au i kai parakuihi i runga i ngā kōrero i kitea i te ipurangi, engari, ināianei ka kōwhiri au i ngā kai e pai ai taku ngao). 

Te Tau 10

Ka mōhio te mokopuna:  

  • me whakauruuru te tuakiri whaiaro ki ngā haepapa mōu me ngā haepapa ki tangata kē nā runga i ngā panonitanga e puta haere ana i te pūhuruhurutanga  
  • ka whakaaweawe te mōhiotanga whaiaro, te mōhiotanga ahurea me te mōhiotanga pūtaiao i te waiora tinana  
  • ka whakakaha pea ngā karere oranga, te arapāho me ngā pēhanga pāpori i ngā arotoka, ngā kōrero horihori, me ngā kawatau pono-kore  
  • ka whakaaweawe te ngākau aroha, te tautika me te whai wāhitanga i ngā āhua o tā te tangata, o tā te hapori hoki rongo i te oranga me te waiora. 

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

  • ki te arotake i te ahuahu o ngā panonitanga e puta tonu ana i te pūhuruhurutanga ki te waiora paetawhiti (hei tauira, Kua ako ahau, mehemea ka rawaka taku moe, ka kai au i te kai ora, ka whai wā hoki ahau ki ōku hoa e tautoko mai ana, nā, ka pakari ake ahau, ka harikoa ake hoki ahau. Kei te mōhio ahau, ka āwhina ēnei ritenga i a au kia noho ora tonu i a au e tipu ake ana, i a au ka tūpono ki ngā wero hou)  
  • ki te whakaatu i te whakataunga motuhake hei tautoko i tōna waiora tinana (hei tauira, Kei te mōhio ahau ki te panoni i aku mahi kori tinana o ia rā mehemea e rongo ana au i te iti o taku ngao, e pōkaikaha ana rānei ahau)  
  • ki te arotake arohaehae i ngā karere oranga, ngā kōrero arapāho, me ngā kawatau pāpori e whakaaweawe ana i te ata tinana me ngā whanonga oranga (hei tauira, He whakatairanga tēnei mō tētahi hautaonga tangotāoke, engari kāore i te hāngai ki te pūtaiao, ā, he mōrearea pea)  
  • ki te wero i te kōrero horihori, te hahani, ngā arotoka rānei e pā ana ki te tinana, te kai, me te oranga (hei tauira, I wero au i tētahi kōrero whakakata mō te rahi tinana i te kura nā te mea ka whakaū noa i ngā whakaaro kino)  
  • ki te kite i ngā matea, ngā uara me ngā wheako e kanorau ana, e ahuahu ana hoki i ngā kōwhiringa oranga o tangata kē, ā, ki te urupare i runga i te ngākau aroha me te whakaute (hei tauira, Kei te mārama ahau, kāore te katoa e whai wāhi ana ki ngā kai māota, e wātea ana rānei ki te kori tinana, ā, ka whai pānga tērā ki ngā kōwhiringa). 

Te Mōhiotanga

Te Haumaru

Ka tautoko te mōhio ki te noho haumaru — i te taha tinana, i te taha kare ā-roto me te taha pāpori — i te mokopuna ki te whakawhanake i tana mana motuhake, i tana manawaroa me tana haepapa. Ka ako te mokopuna ki te kite, ki te whakaute hoki i ōna pae whaiaro me ō tangata kē pae whaiaro, ā, ki te whakaaro ki ngā whakataunga haumaru i ngā horopaki rerekē, tae rā anō ki ngā mahi tika i ngā wāhi tuihono.  

Me rongo te mokopuna i te haumaru i tōna ao e tautoko ai i te taha hinengaro me te taha kare ā-roto o tōna waiora, e wātea ai ia ki te aro ki te ako me te whai hononga pai ki tangata kē. Ka mārama hoki te mokopuna ki te hirahira o te kōkiri whaiaro — te whakaputa i ōna hiahia mōna anō i ngā horopaki e rongo rā ia i te mōrearea. Ka mārama ia, kāore te haumaru i te hāngai ki te manaaki i a ia anake, engari, me manaaki hoki i tangata kē, me whakaatu i te aroha me te tauwhirotanga, me tautoko i ngā mahi e haumaru ai, e kauawhi ai hoki ngā hapori mō te katoa. 

Te Tau 9

Ka mōhio te mokopuna:  

  • ka ahuahu ngā awenga pāpori, ngā awenga ahurea me ngā awenga whaiaro i tā te tangata mōhio me tā te tangata urupare ki te haumaru me te tūraru 
  • ka whakaaweawe pea ngā pēhanga kare ā-roto, ngā pēhanga pāpori me ngā pēhanga matihiko i te whanonga me te whakataunga  
  • ka whakaaweawe pea te mana kāhikahika, ngā arotoka, me te haukume i tā te tangata rongo i te haumaru me te noho huānga: 
  • e kōrero ana te mana kāhikahika mō ngā hua o ngā rerekētanga i te awenga, te mana, te mana whakahaere rānei i waenga i ngā tāngata, i ngā rōpū rānei ki tā te tangata rongo i te haumaru, te waiora, te wātea rānei ki te mahi. He tūraru haumaru tēnei mehemea ka whakamahia ki te whakatuanui, ki te kaupare, ki te whakahaere rānei i tangata kē mā roto i ngā āhua e whakawehi ai i te taha kare ā-roto, te taha tinana, te taha hinengaro, te taha pāpori, te taha wairua rānei o te waiora. 
  • kua whakawhāiti rawa ngā arotoka, ā, ka kūare ki ngā rerekētanga kiritahi. Ka hua mai pea ngā horopaki haumaru-kore i ngā arotoka nā te mea ka rongo te tangata i te whakawā, i te kaupare, i te uara-kore rānei. 
  • he awenga tōkeke-kore te haukume, e whakaaweawe ana i ngā wheako o ngā tāngata. Ka hua mai pea ngā horopaki haumaru-kore memehea ka whāia te haukume ki te kaupare, ki te whakawā, ki te tautika-kore rānei.  
  • e puta ai ngā horopaki haumaru e whakaute ana, me kite te rangatiratanga, te ngākau aroha me ngā mahi kauawhi. 

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

  • ki te arotake arohaehae i te ahuahu o ngā awenga pāpori, ngā awenga ahurea me ngā awenga whaiaro i tō te tangata mārama ki te haumaru me te tūraru  
  • ki te tautohu, ki te whakahaere hoki i ngā pēhanga kare ā-roto, ngā pēhanga pāpori, me ngā pēhanga matihiko i ngā ara e tautoko ana i te waiora whaiaro me ngā kōwhiringa whakaute  
  • ki te tātari i ngā whakaawenga o te mana kāhikahika, ngā arotoka me te haukume ki te haumaru, te tuakiri me te noho tahitanga o te tangata  
  • ki te whakaatu i te rangatiratanga mā roto mai i te hāpai hohe i ngā horopaki whakaute e kauawhi ana hei tautoko i te haumaru me te noho huānga o tangata kē.  

Te Tau 10

Ka mōhio te mokopuna:  

  • ka whakaaweawe ngā mahi me ngā whanonga i te haumaru kare ā-roto, te haumaru tinana me te haumaru pāpori o ngā tāngata me ngā hapori  
  • he mea nui te whakarite me te whakamārama i ngā pae whaiaro hei tiaki i tōna waiora, hei whakaute hoki i tangata kē  
  • ki ngā mahi ki te whakatau raru me te tautoko tonu i te haumaru, te tōkeke, me ngā hononga pai  
  • ka whakaū te tautohu me te whakatika i ngā whanonga haumaru-kore, i ngā whanonga kaupare rānei i ngā mōtika me te mana o te katoa 
  • he hua paetawhiti pea ka puta ki te waiora o te tangata mehemea ka rongo tonu ia i te haumaru-kore, ka whakaiti hoki pea i tana āheinga ki te puāwai  
  • ka tautoko ngā horopaki kauawhi e whakaute ana i te waiora, te noho huānga me te haumaru o te katoa. 

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

  • ki te arotake arohaehae i te whakaaweawe o ngā whanonga whaiora me ngā whanonga rōpū ki te haumaru me te waiora o tangata kē i roto i ngā horopaki rerekē  
  • ki te whakaatu i ngā mahi ki te whakarite, ki te whakamārama, ki te whakaū hoki i ngā pae whaiaro i ngā ara e whakatairanga ana i te whakaute me te haumaru e pātahi ana  
  • ki te whakamahi i ngā rautaki whakatau raru e tautoko ana i te haumaru kare ā-roto, i ngā hononga hoki  
  • ki te urupare ki te whanonga haumaru-kore, te whanonga kaupare rānei i ngā ara e titikaha ana, e whakaute ana hoki hei tautoko i te tōkeke me te kauawhi  
  • ki te whakamārama i ngā hua ka puta pea ki te whanaketanga whaiaro me te waiora hinengaro i roto i ngā tau mehemea ka rongo tonu te tangata i te haumaru-kore o ngā kare ā-roto, te pāpori me te tinana 
  • ki te mahi i ngā mahi e whakarite tahi ai i ngā horopaki e kauawhi ana, e whakaute ana, e whakamaru hoki ana i te haumaru me te mana o te katoa. 

Te Tāhuhu o te Mātauranga, 2000. 

He Rauemi Tautoko i Te Waiora

Ngā kōnae hei kapo

No files available for download.