Skip to main content

Te Waiora - Te Tūārere 2 - Ngā Tau 4–6

“He taonga tonu ā tātou tamariki, he taonga anō te noho ora mai o te tangata ki tēnei ao. Ko ngā tamariki ō tātou rangatira mō āpōpō. Mā te tiaki, mā te ropiropi ka puta te oranga ki a tātou katoa.”1

<img src="/images/decorative.jpg" alt="" />

Ngā Whenu

Te Toi Mokopuna

Ka whakahīhī te mokopuna ki a ia anō.

Ka kaingākau, ka whakapono hoki te mokopuna ki a ia anō, ā, ka pai hoki ia ki ngā panonitanga o tana tuakiri i roto i ngā wheako, i roto hoki i ngā tau. Ka whakahīhī ia ki tōna ahurea, ki ngā taonga tuku iho, ki tana motuhaketanga hoki. Ka mānawatia te whanaketanga me te panoni hei wāhanga mōna.

Te Whenu

Tiakina te Wairua kia Tipu

Ka poipoia te waiora whaiaro mēnā ka mōhio te tangata ki a ia anō, ka whai tautoko i roto i ngā panonitanga ka puta i te whanaketanga o te tinana, i ngā whakaawenga o te taiao, me ngā kai pai, ka rongo anō hoki i te haumaru — me te mōhiotanga kia noho haumaru tonu — i tēnei ao hurihuri. 
Ko ngā aronga matua e toru, ko:

  • te mōhio ki a au anō — te tuakiri
  • te tipu me te rerekē haere — te tipu me te whanaketanga o te tinana
  • te noho haumaru, te rongo i te haumaru — te haumaru.

I roto i te māramatanga ki ēnei āhua o te waiora whaiaro, ka rite ake ai te mokopuna ki te tiaki i a ia anō, ki te whakarite i ngā hononga kaha, ki te noho i roto i te waiora me te haumaru, ki te whakaute i tana ahurea, ki te eke panuku hoki me tana manawaroa.

Te Mōhiotanga

Te Tuakiri

Ka tautoko tā te mokopuna mōhio ki a ia anō i tana rongo i te māia, i te hononga, me te kaha ki roto tonu i a ia, ā, ka tautoko tērā i te taha kare ā-roto, i te taha hinengaro, i te taha pāpori hoki o tōna waiora. Ka whakapakari ēnei mōhiotanga i tō te mokopuna kiritau me tana whakapono ki a ia anō, arā, ka tautoko i a ia ki te mōhio ki ōna anō āhua, me te kaingākau ki aua āhua me āheinga tūhāhā, e rite ai ia kia māia i te whakaaturanga o ōna whakaaro, o ōna uara me ōna piropiro. 
Ka ārahi tēnei mōhiotanga i te mokopuna ki te whiriwhiri i ngā kōwhiringa e hāngai ana ki a ia anō. Ka whakapakari tēnei i te manawaroa o te mokopuna kia mauri tau i ngā wā o te panoni, te wero rānei, ā, ka whakamana i a ia kia whai pūtake mō tana tipu, kia whakarite hoki i ana whāinga whaiaro.

Te Tau 4

Ka mōhio te mokopuna:  

  • he rerekē ngā wāhanga tuakiri o te katoa, koia i tūhāhā ai te tangata 
  • ka āwhina te noho huānga i tōna waiora 
  • e hono ana tōna tuakiri ki ngā wāhi e rongo ai ia i te hononga.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

  • ki te whakaahua i te wāhi ki ngā wāhanga rerekē o tōna tuakiri, o te tuakiri o tangata kē hoki ki te tūhāhā o te tangata (hei tauira, He Māori, he Itāria hoki ahau, ā, e kaingākaunui ana ahau ki te kapa haka me te tunu kai i te taha o taku nonna)
  • ki te whakaatu i te manaakitanga me te tiakitanga (hei tauira, ka whakarongo, ka mihi hoki ki ngā whakaaro o tangata kē, ka tiaki i ngā wāhi noho tahi, ka tākaro ngātahi)
  • ki tōna anō tipuranga me panonitanga, me ngā hua o tēnei ki ōna whakaaro mōna anō (hei tauira, I tērā tau, i te konekone ahau. I tēnei wā, e māia ana ahau ki te tū i mua i te akomanga)
  • ki te whakahono i te noho huānga me te waiora ina tautokona ia (hei tauira, I a au ka noho tahi ki ōku whanaunga, ka harikoa, ka kaha hoki ahau)
  • ki te kōrero mō ngā wāhi hirahira (hei tauira, He wāhi hirahira tō mātou marae nā te mea koirā te wāhi e rongo ai i te hononga kaha katoa ki tōku whānau).

Te Tau 5

Ka mōhio te mokopuna:  

  • he motuhake, he rerekē hoki tōna tuakiri i ngā tuakiri o tangata kē 
  • ka āwhina te whakaute i te mana i te waiora o te katoa 
  • ko te whānau, te ahurea, ngā wāhi me ngā wheako e whai pānga ana ki te ahunga o tōna tuakiri
  • he rerekē te āhua me ngā tohu o te taukiri i ngā wāhi rerekē, i ngā rōpū rerekē rānei
  • he āhuatanga kei ngā wāhi hirahira hei tiaki, hei whakaute hoki. 

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

  • ki te whakaatu i te whakamaiohatanga me te whakaute ki tōna mana motuhake, ki te mana motuhake o tangata kē hoki (hei tauira, He tino rerekē māua ko taku teina. He hoihoi ia, he wahangū ahau, ā, e pai ana tērā) 
  • ki te whakamārama i te wāhi ki tōna whānau, ki tōna ahurea, ki ngā wāhi, ki ngā wheako hoki ki te ahunga o tana tuakiri 
  • ki te kite i te panonitanga o tana tuakiri, me te rerekē o tana tuakiri i ngā horopaki rerekē (hei tauira, Ka kōrero Māori ahau i te kāinga me te reo Pākehā i te kura, he wāhanga nōku aua reo e rua) 
  • ki te whakaute i ngā uara e hāngai ana ki ngā wāhi (hei tauira, I te ngahere e pātata ana ki tōku whare, ka tūpato au kia kaua e makere i te para nā te mea e hirahira ana taua ngahere ki tōku iwi).

Te Tau 6

Ka mōhio te mokopuna:  

  • ka tautoko ngā horopaki kauawhi i te waiora o te tangata mā te whakanui i te rerekētanga o ngā takenga, ngā whakaaro me ngā āheinga
  • ko te whai wāhi atu ki tētahi rōpū tētahi ara ki te whakapakari i te hononga me te tuakiri
  • he rerekē te āhua me ngā tohu o te tuakiri i ngā wāhi rerekē, i ngā rōpū rerekē rānei
  • ka āwhina tana noho huānga i tōna waiora katoa
  • ka puta ngā hononga whakaute, ngā hononga tautiaki i ngā mahi me ngā kupu ka āta whakaarohia
  • he uara, he kōrero hoki kei ngā wāhi motuhake e hono atu ai te tangata
  • ko ngā tāngata, ngā wāhi me ngā kōrero e hono ai ia, koia ngā mea e tohu ana i te ahunga o tana tuakiri.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

  • ki te tūtohu i ngā āhua o ngā horopaki kauawhi, me ngā hua o aua horopaki ki te waiora kiritōpū
  • ki te tūtohu i ngā tūranga rerekē me ngā haepapa rerekē i tētahi rōpū
  • ki te kite i tōna whanaketanga, me ngā rerekētanga i tōna tuakiri e hua mai ana i ngā wheako hou
  • ki te tūtohu i ngā āhua e āwhina ana i a ia, i tangata kē hoki ki te rongo i te noho huānga me te ora (i te taha o te tinana, te whatumanawa, te hinengaro me te wairua)
  • ki te mahi tahi me ētahi atu, ki te renarena i te taukaea tangata, ki te tautoko hoki i tōna waiora me te waiora o tangata kē
  • ki te whakaute, ki te tiaki hoki i ngā wāhi hirahira me ngā uara e hono ai te tangata ki aua wāhi
  • ki te kite i te ahunga o tōna tuakiri nā ngā hononga ki ngā tāngata, ngā wāhi me ngā kōrero e haere tahi ana.

Te Mōhiotanga

Te Tipu me te Whanaketanga o te Tinana

Ka tipu, ka whanake hoki te tinana i roto i ngā tau. Ka āwhina tā te mokopuna ako mō ēnei āhua i tana tiaki i tana ora me tana waiora. Kei te mōhio te mokopuna, ko te kai pai me te taiora tētahi ara hei tautoko i te tipuranga, hei aukati i te māuiui, hei whakapiki hoki i te ngao e pīrangitia ana ki te noho, ki te ako, ki te whai wāhi me tana katoa. 
Ka whakamana tēnei māramatanga i te mokopuna ki te whakatau kōwhiringa i runga i te mōhiotanga mō te tiaki i a ia anō. Ka āwhina i a ia ki te aro ki ngā rerekētanga o te tinana, ki te whai māramatanga ki te take mō aua rerekētanga, ki te urupare hoki ki aua rerekētanga i runga i te tautiaki me te māia. Ka ako te mokopuna ki te kōwhiri i ngā kai e ora ai te tinana, e whakaute ai i ngā uara ahurea, e tautoko ai hoki i te oranga paetawhiti. I tōna mōhio ki a ia anō me tōna mana motuhake e tipu ana, ka kaha haere tō te mokopuna mōhio ki ōna haepapa mō tōna anō waiora tinana i ia rā. Ka kite ia i ngā whakaawenga o te whānau, o te ahurea me ngā tuku ihotanga i te ahunga o ngā whakaaro mō te kai, te mōhio ki tōna tinana, me ngā kōwhiringa e pā ana ki te oranga. 
Ka mārama hoki te mokopuna ki te hononga i waenga i te oranga tinana me te waiora kare ā-roto — arā, ka mārama ki ngā hua o te ora, ki te korikori me te whakatā hei tautoko i ngā kare ā-roto, i te māia me te ako. Ka akiaki tēnei mōhiotanga i te mokopuna ki te whakaaro arohaehae e pā ana ki ngā karere waiora i te ao pāpāho me te porihanga, tae rā anō ki te wero i ngā angaparuhi tinana e hē ana me te kōrero horihori. Ka poipoia hoki te mokopuna ki te whakaute i ngā āhua, i ngā āheinga me ngā matea rerekē o te tinana, arā, ka whakatairanga i ngā waiaro kauawhi, ka mimiti hoki te hahani mō te kanorau.

Te Tau 4

Ka mōhio te mokopuna:  

  • he rerekē tō te tinana tipu me tō te tinana panoni, ā, ka rerekē hoki i roto i ngā tau
  • ko te kai, te neke, te whakatā me te akuaku ētahi wāhanga o te tiaki i te oranga
  • ka whakaaweawe ngā kare ā-roto, ngā hoa me ngā mahi ōrite o ia rā i ōna piropiro me āna mahi
  • ka tautoko ngā kōwhiringa oranga i te waiora tinana me te waiora kare ā-roto.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

  • ki te whakaahua i ngā āhua o te panoni haere o tōna tinana, ā, ki te whakaahua hoki i te rerekētanga o te panoni ki tēnā tangata, ki tēnā tangata (hei tauira, Kua kaha taku tipu inā tata nei, engari kāore anō taku whanaunga)
  • ki te whakamārama i tana whakataurite i te kai, te neke, te whakatā me te akuaku hei tautoko i tana oranga (hei tauira, Ka kawe au i te huarākau ki te kura, e pai ai taku ngao ki te ako)
  • ki te kite i te whakaawenga o ngā kare ā-roto, ngā hoa me ngā mahi ōrite o ia rā ki tōna waiora (hei tauira, Mehemea ka whawhai māua ko taku hoa, kāore au e hiahia ki te tākaro)
  • ki te whakamārama i ētahi take mō ana kōwhiringa oranga, me ngā hua o aua kōwhiringa e pai ai, e ora ai rānei ia (hei tauira, Ka kai au i ngā huawhenua nā te mea ka āwhina aua kai i taku tinana kia kaha tonu).

Te Tau 5

Ka mōhio te mokopuna:  

  • ka rerekē ngā hiahia o te tinana i tōna tinana e tipu ana, e whanake ana hoki
  • ka whakaaweawe te kai me te mahi ā-tinana i tōna ngao, i tōna tipu me ōna kare ā-roto
  • ka ahuahu te ahurea, te whānau me te hapori i ngā whakapono, ngā kōwhiringa me ngā ritenga mō te kai me te waiora.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

  • ki te whakaahua i ngā rerekētanga o ngā hiahia o tōna tinana i a ia e tipu ana me te āwhina kei te pīrangitia e ea ai aua hiahia (hei tauira, Kua hiakai ake ahau inātatanei nā te mea e nui ake ana aku hākinakina)
  • ki te whakamārama i te whakaawenga o te kai me te neke ki te ngao, te tipu me te waiora kare ā-roto (hei tauira, A muri i taku eke paihikara, ka harikoa ake ahau)
  • ki te huritao ki te whakaawenga o te ahurea, te whānau me te hapori ki ōna whakapono me ōna kōwhiringa mō te kai me te waiora (hei tauira, Ka kai hāngī mātou i ngā hui hirahira — ka rongo au i te hononga ki tōku whānau).

Te Tau 6

Ka mōhio te mokopuna:  

  • he wāhanga māori nō te whanaketanga te tipuranga o te tinana me te rerekētanga o ngā kare ā-roto, ā, ka puta aua āhua i ngā wā rerekē ki tēnā tangata, ki tēnā tangata
  • e kaha ana te hononga ki waenga i te kai, te tipu me te waiora
  • ka whakaaweawe ngā āhua whaiaro, ngā āhua ahurea me ngā āhua pāpori i ngā kōwhiringa e pā ana ki te waiora
  • ka whakaaweawe ngā karere i te arapāho me te pāpori i ngā whakaaro me ngā kare ā-roto o te tangata e pā ana ki te kai, te waiora me te tinana
  • ka tautoko ngā kōwhiringa kauawhi e whakaute ana i te waiora o te katoa.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

  • ki te whakaahua i ngā rerekētanga kei te rangona i a ia, i tangata kē hoki (hei tauira, He ōrite tō māua ko taku whanaunga tāroaroa i mua, engari, ināianei e tāroaroa ake ana ia i a au, ahakoa e rite tonu ana tō māua pakeke)
  • ki te whakaahua i ngā hononga ki waenga i te kai, te tipu me te waiora (hei tauira, Ki te kore au e kai i ngā kai tika, ka ngenge au, ā, ka uaua taku aro)
  • ki te whakamārama i te ahuahu o ngā whakaawenga whaiaro, ngā whakaawenga ahurea me ngā whakaawenga pāpori ki ngā kōwhiringa e pā ana ki te waiora (hei tauira, E pai ana ngā inu whakapiki ngao ki taku hoa, engari e pai kē ana te wai ki a au)
  • ki te huritao arohaehae ki ngā karere arapāho me ngā karere pāpori mō te kai, te oranga me te tinana (hei tauira, E ai ki ngā whakatairanga, he ngahau ngā kai paraurehe, engari kāore ērā i te whakaatu i ngā hua kino)
  • ki te whakaaranga i ngā kōwhiringa e whakaute ana, e kauawhi ana hoki hei tautoko i tōna waiora me te waiora o tangata kē (hei tauira, Me kawe mai tātou i ngā timotimo hauora e wātea ai te katoa ki te kai).

Te Mōhiotanga

Te Haumaru

Ka tautoko te mōhio ki te noho haumaru — i te taha tinana, i te taha kare ā-roto me te taha pāpori — i te mokopuna ki te whakawhanake i tana mana motuhake, i tana manawaroa me tana haepapa. Ka ako te mokopuna ki te kite, ki te whakaute hoki i ōna pae whaiaro me ō tangata kē pae whaiaro, ā, ki te whakaaro ki ngā whakataunga haumaru i ngā horopaki rerekē, tae rā anō ki ngā mahi tika i ngā wāhi tuihono. 
Me rongo te mokopuna i te haumaru i tōna ao e tautoko ai i te taha hinengaro me te taha kare ā-roto o tōna waiora, e wātea ai ia ki te aro ki te ako me te whai hononga pai ki tangata kē. Ka mārama hoki te mokopuna ki te hirahira o te kōkiri whaiaro — te whakaputa i ōna hiahia mōna anō i ngā horopaki e rongo rā ia i te mōrearea. Ka mārama ia, kāore te haumaru i te hāngai ki te manaaki i a ia anake, engari, me manaaki hoki i tangata kē, me whakaatu i te aroha me te tauwhirotanga, me tautoko i ngā mahi e haumaru ai, e kauawhi ai hoki ngā hapori mō te katoa.

Te Tau 4

Ka mōhio te mokopuna:  

  • he rerekē ngā rautaki haumaru i ngā horopaki rerekē (pērā i te kura, te kāinga, te ipurangi, me ngā wāhi hapori)
  • mehemea ka mōrearea, ka tōkeke-kore, ka anipā rānei tētahi mea, me whai āwhina, me mahi rānei i aua horopaki
  • ka pēhea tana tono āwhina, ko wai hoki ngā tāngata whakawhirinaki ki te tautoko i tōna haumaru me tōna waiora
  • he tohu pea ngā kare ā-roto pērā i te mataku, te āmaimai me te anipā e raru ana tētahi āhuatanga
  • ka tautoko pea āna mahi, āna kupu me ōna waiaro i ētahi atu ki te rongo i te haumaru, te kauawhi me te whakaute.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

  • ki te whakamahi i ngā mahi e hāngai pū ana kia haumaru ia i te kura, i te kāinga, i te ipurangi, i te hapori anō hoki
  • ki te tautohu i tētahi āhua e mōrearea ana, e tōkeke-kore ana, e anipā ana rānei, ā, ki te whakamārama i ngā take e pērā ana ōna whakaaro
  • ki te whakaatu i ngā mahi tika ki te tono āwhina ina hiahiatia, ā, ki te whakamārama atu i ngā tāngata whakawhirinaki ki a ia me ngā take e pērā ana ōna whakaaro (hei tauira, Ka whakamōhio au ki tōku kaiako i ngā mahi kino o tētahi atu, nā te mea ka tiaki ia i a mātou, i ngā tamariki, kia haumaru. Ka kōrero au ki tōku tuakana i a au e āwangawanga ana, nā te mea kāore ia e whāki atu i aku kōrero muna, ā, ka āwhina mai ia)
  • ki te whakaahua i ngā kare ā-roto, pērā i te mataku me te āwangawanga, hei tohu pea mō te matea kia mahi i tētahi mahi, kia whai āwhina rānei
  • ki te mahi i tētahi mahi hei tautoko i te haumaru me te waiora o tangata kē mā roto mai i te whakaatu i te tōkeke, te tautiaki, me te kauawhi.

Te Tau 5

Ka mōhio te mokopuna:  

  • ka ārahi pea ngā uara whaiaro me ngā uara ngātahi i ngā whakatau ki te tautoko i te haumaru me te waiora 
  • kei a ia te mōtika ki te kōrero i a ia, i tētahi atu rānei, e rongo ana i te mōrearea, ā, ka tiaki pea taua reo i a ia, i tangata kē hoki 
  • ka whakaaweawe pea ngā awenga aropā i ōna whakatau, ā, ka tautoko ngā kōwhiringa e hāngai ana ki ngā uara whaiaro i tōna waiora 
  • ko te whakaatu i te tautiaki, te whakaute me te kauawhi ētahi ara hei āwhina pea i te horopaki kia haumaru mō te katoa 
  • e haumaru ai ia, e haumaru ai hoki ētahi atu, me tūoho, me hiki haepapa hoki i ngā horopaki whānui. 

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

  • ki te whakamahi i ngā uara whaiaro me ngā uara ngātahi (pērā i te tōkeke, te pono, te tautiaki, me te haepapa) e puta ai ngā whakatau e tiaki ana i tōna waiora, i te waiora o tangata kē hoki i ngā horopaki i te kura, i te kāinga, i te ipurangi, i te hapori hoki 
  • ki te kōrero māia mōna, mō tangata kē rānei, i a ia e rongo ana i te mōrearea, te tōkeke-kore rānei
  • ki te tautohu i te pēhanga aropā (hei tauira, e āki ana ia ki te takahi i ngā ture, ki te kaupare i tangata kē, ki te mahi i tētahi mahi kino mōna, pērā i te momirehu, ki te whai rānei i ngā tūraru), ā, ki te whai i ngā kōwhiringa e whakaatu ana i ōna uara whaiaro me tōna waiora 
  • ki te whakatairanga i te haumaru mā roto mai i tōna whakaatu i te mākoha, i tāna kauawhi i tangata kē i ngā mahi, i tāna tū ki te whakahē i ngā whanonga tōkeke-kore, ngā whanonga haumaru-kore rānei, i tāna akiaki hoki i tangata kē ki te whakaatu i te tautiaki me te whakaute ki ngā tāngata me ngā wāhi 
  • ki te kawe i te haepapa mō tōna haumaru me tōna waiora i ngā horopaki rerekē (hei tauira, te hīkoi haumaru i te hapori, te mahi tika i te ipurangi, te whai i ngā mahere haumaru i te kāinga, i te kura rānei), ā, ki te āwhina hoki i tangata kē kia noho haumaru i tana whakatauira atu i ngā whanonga tika.

Te Tau 6

Ka mōhio te mokopuna:  

  • ka tautoko tana rongo i te haumaru kare ā-roto me te haumaru tinana i tōna waiora whānui me tāna ako 
  • ki ngā tūraru torohū i ngā horopaki rerekē me ngā rautaki ki te whakahaere, ki te kaupare rānei i aua tūraru torohū 
  • ka āwhina te hāpai i ngā hapori e whakaute ana, e kauawhi ana hoki i tā te katoa rongo i te haumaru
  • ka ahuahu pea ngā ture, ngā kawatau pāpori, me ngā karere arapāho i ōna whakaaro mō te haumaru, ka whakaaweawe hoki pea i ōna hononga.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

  • ki te whakamārama i tā te haumaru kare ā-roto me tā te haumaru tinana āwhina i a ia ki te aro, ki te whai wāhi i runga i te māia, ki te whakatipu hoki i ngā hononga whai hua i te ako, i ngā horopaki pāpori hoki
  • ki te tautohu i ngā tūraru torohū i te taha tinana, te taha hinengaro, te taha pāpori rānei i ngā horopaki pērā i te kura, te kāinga, te ipurangi, ngā wāhi tūmatanui rānei, ā, ki te whakamahi i ngā rautaki māmā ki te whakahaere, ki te kaupare rānei i aua tūraru 
  • ki te hāpai i ngā hapori e whakaute ana, e kauawhi ana hoki, mā roto mai i tana whakaatu i te ngākau aroha, i ana kōrero whakaute, i tana āwhina hoki i tangata kē ki te rongo i te wairua mihi me te haumaru 
  • ki te whakaahua i ngā whakaawenga o te arapāho (hei tauira, ngā rongo kōrero, ngā whakatairanga, te pae pāpori) me ngā kawatau pāpori (hei tauira, ngā ritenga aropā, ngā tūranga ira) i ngā whakaaro o ngā tāngata mō te haumaru, me ngā ara e whai hononga ai rātou ki tangata kē.

Te Tāhuhu o te Mātauranga, 2000. 

He Rauemi Tautoko i Te Waiora

Ngā kōnae hei kapo

No files available for download.