Pāngarau - Te Tūārere 1 - Ngā Tau 0–3

Te Mōhiotanga

Te whārite me te pānga

Te kaha ki te whakaahua, ki te hōpara hoki i ngā hononga pāngarau mā te whārite, mā te kīanga, mā te tōrite hoki. Ka whai wāhi ki tēnei ko te whakamahinga o te reo hāngai pū hei whakaahua i te ara e tūhonotia ai ngā rahi, ko te parahau i te whiriwhiringa whakaaro, ko te whakawhiti whakaaro hoki ki ngā momo minenga i runga i te mārama mā te whakaahuahanga ā-tohu, ā-ataata, ā-kupu hoki.

Ka mōhio te mokopuna:

• ki te whakamahi i te tohu + me te − hei whakaahua i te tāpiri me te tango
• ko tā te tohu ōrite (=) he whakaatu i te ōrite o te uara o ngā taha e rua, pēnei i te taurite
• ko te rerenga tau huaki, ka taea te whakaoti mā te whiriwhiri i te tau e ngaro ana e ōrite ai ngā taha e rua.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te whakaoti i ngā rerenga tau e tika ana, e hē ana rānei (h.t. 7 − 5 = 6 − 4 (Tika/Hē)) i ngā rerenga tau hoki e hukihuki ana (h.t. 9 − 6 = 8 − __) e whai wāhi nei te tāpiritanga me te tangohanga o ngā tau mati-tahi, me te whakamahi i te māramatanga ki te tohu ōrite (=)
• ki te āhukahuka i te = hei whakaatu i te taurite, kaua noa iho i te ‘putanga mai o te whakautu’
• ki te whakamahi whakaahuahanga pēnei i te porotiti, i te tau rārangi, i te anga tekau rānei hei whakaatu i te taurite, i te ōritetanga rānei
• ki te whakamahi i te reo pāngarau e mārama ana hei whakamārama i te ara e ōrite ai ngā taha e rua o te whārite.

Ka mōhio te mokopuna:

• ko te tika, ko te hē rānei o te rerenga tau kei te āhua o te ōrite, o te korenga rānei i ōrite o ngā taha e rua (h.t. 153 = 149 + 4)
• ko te tau e ngaro ana ka kitea i te rerenga tau huaki mā te mōhio ki te tāpiri me te tango (h.t. 147 + __ = 163 − 10). Ka whakaatu te whakaotinga tika i te ōrite o ngā uara i ngā taha e rua, ā, kua whakaurua hoki he whakamārama (h.t. 147 + 6 = 153, 163 − 10 = 153, nō reira, e tika ana)
• ka taea te whakatairite ngā tau mā te whakamahi i te tohu (>) mō te 'nui ake', i te (<) mō te 'iti iho, me te (=) mō te rite
• ko te × me te ÷ ka whakamahia hei whakaahua i te whakarea me te whakawehe i ngā rerenga tau.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te hihira i te tika o ngā rerenga tau e whai wāhi rā te whakatairite mata ki te mata o ngā tauoti atu ki te 100 (h.t. 16 > 60 - e tika ana, e hē ana rānei)
• ki te whakaoti i ngā rerenga tau e tika ana, e hē ana rānei (h.t. 17 = 25 (T/H) me ngā rerenga tau huaki (h.t. 18 + __ = 17 + 6) e whai wāhi rā te tāpiritanga me te tangohanga o ngā tau matitahi me ngā tau matirua, me te whakamahi i te māramatanga ki te tohu ōrite (=)
• ki te whakamahi whakaahuahanga pēnei i te porotiti, i te anga tekau, i te rārangi tau, i te tāhei tau hei whakatauira, hei hihira hoki i te ōritetanga
• ki te kōrero i te tika, i te hē rānei o te rerenga tau, ā, ka whakamārama hoki i te take i pērā ai.

Ka mōhio te mokopuna:

• ko te tika, ko te hē rānei o te rerenga tau kei te āhua o te ōrite, o te korenga rānei i ōrite o ngā taha e rua (h.t. 153 = 149 + 4)
•  ko te tau e ngaro ana ka kitea i te rerenga tau huaki mā te mōhio ki te tāpiri me te tango (h.t. 147 + __ = 163 − 10). Ka whakaatu te whakaotinga tika i te ōrite o ngā uara i ngā taha e rua, ā, kua whakaurua hoki he whakamārama (h.t. 147 + 6 = 153, 163 − 10 = 153, nō reira, e tika ana)
• ka taea te whakatairite ngā tau mā te whakamahi i te tohu (>) mō te "nui ake", i te (<) mō te "iti iho", me te (=) mō te rite.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te hihira i te tika o ngā rerenga tau e whai wāhi rā te whakatairite mata ki te mata o ngā tauoti atu ki te 1,000 (h.t. 313 < 330 - e tika ana, e hē ana rānei)
• ki te whakaoti i ngā rerenga tau e tika ana, e hē ana rānei, te whakaoti hoki i ngā rerenga tau huaki, e whai wāhi rā te tāpiritanga, te tangohanga, te whakareatanga me te whakawehenga o ngā tau matitahi me ngā tau matirua, me te whakamahi i te māramatanga ki te tohu ōrite (=) (h.t. 147+__=163−10)
• ki te whakamahi whakaahuahanga pēnei i te poro-uara tū, i te tāhei tau, i te tānga rānei hei whakaoti rapanga
• ki te āhukahuka, ki te whakatinana hoki i te whakaaro o te taurite i ngā horopaki o te ao Māori pēnei i te tuari kai, i te whakataurite tahua pūtea, i te whakarite tauira hangarite rānei.

Te Mōhiotanga

Te tauira tāruarua

Te kaha ki te āhukahuka, ki te whakaahua, ki te waihanga hoki i ngā tauira tāruarua mā te whakamahi i te tūhanga, i te tohu, i te oro, i te nekehanga hoki. Ka whai wāhi ki tēnei ko te whakamārama i te wāhanga o te tauira e tāruarua ana, ko te whakamahi i te reo pāngarau e hāngai pū ana hei whakaahua i te ara e rere tonu ai, e rerekē ai rānei te tauira, ko te whakawhiti whakaaro hoki ki hunga kē i runga i te mārama.

Ka mōhio te mokopuna:

• he raupapa te tauira tāruarua e māmā ana, e rua nei, e toru nei rānei ōna huānga, e puta ai ngā huānga e rua, e toru rānei, i te raupapa pūmau kotahi, ā, e tāruarua ana hoki (h.t. te whero–te kahurangi, te paki–te takahi, te pōtae–te hū)
• kei roto i ngā tauira, e rua nei, e toru nei rānei ōna huānga, ngā waetahi motuhake, tae atu ki te tae, ki te oro, ki te mahi, ki te tūhanga, ki te ata rānei (h.t. te anga–te toka–te rau)
• ka tau te raupapa ki raro i tētahi ture, ā, ka ara ēnei i ētahi momo horopaki (h.t. ngā tauira ahurea, ngā tauira i te taiao o te rohe pātata, i ngā tūhanga o ia rā).

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te tārua, ki te whakaauroa, ki te waihanga, ki te whakaahua hoki i te tauira tāruarua e māmā ana, e rua nei, e toru nei rānei ōna huānga mā te whakamahi i te kupu, i te pikitia, i te tohu (h.t. te whero–te kahurangi-te kākāriki, te paki–te takahi-te ngoto, te pōtae–te hū-ngā mōhiti)
• ki te tautohu i ngā huānga e ngaro ana i tētahi tauira (h.t. te whero-te kākāriki-te kahurangi-te whero-te_____, te kahurangi)
• ki te hōpara me te whakamahi i ngā tauira tāruarua, e rua nei, e toru nei rānei ōna huānga, ka kitea i ngā horopaki o te ao Māori pēnei i te tī rākau, i te kōwhaiwhai, i te waiata ā-ringa hoki.

Ka mōhio te mokopuna:

• ko te waetahi e auau ana i te raupapa, koia te wāhanga mokowā, te wāhanga tau rānei he rite tonu te kitea i te tauira matapae
• ko te tauira matapae ka whakaauroatia i runga i te mōhio ki te mea e whai ake ana (h.t. ko te huānga ka whai ake i te pōtae–i te hū–i ngā mōhiti, ko te pōtae anō)
• ka tau te raupapa ki raro i tētahi ture, ā, ka ara ēnei i ētahi momo horopaki (h.t. ngā tauira ahurea, ngā tauira i te taiao o te rohe pātata, i ngā tūhanga o ia rā).

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te āhukahuka me te whakaahua (mā te whakamahi i ngā rauemi motuhenga, i ngā tānga, i ngā mahi rānei) i te waetahi tāruarua i te tauira tāruarua, ka whakamahia ai ki te matapae i ētahi atu anō huānga (h.t. “Ko te tauira pūtake e tāruarua ana, ko te pōtae–ko te hū–ko ngā mōhiti.”)
• ki te rapu me te hōpara i ngā tauira tāruarua i te ao Māori (h.t. ngā hoahoa kōwhaiwhai, ngā rerenga poi, te raranga, ngā koringa haka).

Ka mōhio te mokopuna:

• ko ngā tauira tāruarua ka kitea, ka whakamāramatia hoki mā te kōrero i te wāhanga e tāruarua ana (h.t. ko te tauira, ko te kōwhaiwhai–ko te tapatoru–ko te porohita, hoki atu, hoki atu)
• ko te waetahi tauira me tōna tāruaruatanga ka whakamāramatia mā te whakamahi i ngā kupu pāngarau (h.t. ko te tauira, ko te whero–ko te kahurangi–ko te kākāriki–ko te whero–ko te kahurangi–ko te kākāriki, nō reira, ko te whero ka whai ake)
• he ture pūmau tō ngā tauira matapae i tētahi kupu ki tētahi.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te āhukahuka, ki te whakaauroa, ki te waihanga hoki i te tauira tāruarua (mā te kupu, mā te mahi, mā te tohu rānei) mā te tautohu i te wāhanga e tāruarua ana
• ki te hōpara me te whakamahi i ngā tauira tāruarua ka kitea i ngā horopaki o te ao Māori pēnei i te kōwhaiwhai, i te tukutuku, i te kapa haka, i te māra kai hoki.

Te Mōhiotanga

Te āhua me te mokowā

Te kaha ki te whakaahua, ki te whakatairite, ki te whakarōpū hoki i ngā āhua e ahu-rua ana, e ahu-toru ana hoki, ki te hōpara hoki i te ara e pā ai te āhua ki tētahi kē i te mokowā. Ka whai wāhi ki tēnei ko te whakamahinga o te reo pāngarau e hāngai pū ana ki te whakamārama i te āhuatanga pūmau, ki te parahau i te whiriwhiringa whakaaro, kia mārama hoki te whakawhitinga whakaaro ki ngā momo minenga i runga i te mārama mā te whakaahuahanga ā-tohu, ā-ataata, ā kupu hoki.

Ka mōhio te mokopuna:

• he rahinga kē, he āhuatanga kē kei tēnā āhua māmā, kei tēnā āhua māmā, arā, ngā rerekētanga e pā ana ki te maha rānei o ngā taha, ki te roa rānei o ngā taha, ki te whānui rānei o aua taha rā
• ko ngā kupu taunga pēnei i ēnei: i runga, i raro, i te taha, i roto, i waho hoki e whāki ana i te wāhi kei reira tētahi mea
• ko te ahunga mokowā e āwhina ana i te nekeneke haere i ngā wāhi pēnei i te akomanga, i te papa tākaro rānei
• ko ngā tauira motuhake, pēnei i te tukutuku me te kōwhaiwhai, e whakaatu ana i ngā āhua, i ngā wāhi hoki kei reira aua āhua rā e karapiti ana. Ka āta whakatauria ētahi mea mō ngā wā motuhake pēnei i te pōwhiri.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te tautohu, ki te whakaahua, ki te kōmaka hoki i ngā āhua ahu-rua nā te āhuatanga kotahi, me te tautohu anō hoki i te taunga o te tūhanga
• ki te whakamahi i ngā kupu pēnei i ēnei: i runga, i raro, i te taha, i roto, i waho hoki hei whakaahua i ngā wāhi kei reira ētahi mea
• ki te whakaahua i ngā wāhi i te akomanga, i te marae, i te papa tākaro rānei, kei reira ngā aha rā
• ki te āhukahuka i ngā āhua me ngā taunga i ngā tauira pēnei i te tukutuku me te kōwhaiwhai.

Ka mōhio te mokopuna:

• he ingoa motuhake ō ngā āhua ahu-rua e māmā ana (te porohita, te tapawhā rite, te tapawhā hāngai, te tapatoru) ō ngā āhua ahu-toru hoki (te mataono, te poi, te koeko) ka mutu, ka taea te kōrero i runga i te ehu o aua āhua rā
• ko ngā tūhanga ka whakatairitea i runga i te rahinga me te taunga (h.t. ko tētahi mea ka nui ake pea rānei, ka iti ake pea rānei, kei mua pea rānei, kei muri pea rānei i tētahi atu)
• ko ngā ahunga māmā pēnei i ēnei: i runga, i raro, i mua, i muri, i te taha matau, i te taha mauī hoki, e whakaatu ana i ngā wāhi kei reira ngā tāngata, ngā mea rānei, i te āhua hoki o te neke a aua tāngata, a aua mea rānei
• ka taea te waihanga ngā āhua i ngā kohinga āhua iti iho, ka tauwehea rānei ki ētahi kohinga āhua e iti iho ana.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te tautohu, ki te whakaahua, ki te whakarōpū hoki i ngā āhua ahu-rua me ngā āhua ahu-toru e māmā ana, tae atu ki te mataono, ki te rango, ki te poi hoki
• ki te whakatairite i ngā āhua me ngā tūhanga i runga i ngā āhuatanga pēnei i te rahinga, i te tapa, i te kokonga, i te mata
• ki te whakarōpū āhua i runga tonu i te ehu o aua āhua rā, i runga hoki i ngā take i rerekē ai tētahi i tētahi
• ki te waihanga i tētahi āhua pūhui mā te whakamahi āhua iti iho i runga i te rūnā haere, ki te tauwehe hoki i tētahi āhua ki ētahi āhua iti iho.

Ka mōhio te mokopuna:

• he āhuatanga ō ngā āhua ahu-rua (te porohita, te tapawhā rite, te tapawhā hāngai, te tapatoru) pēnei i te taha me te kokonga
• he āhuatanga ō ngā āhua ahu-toru (te mataono, te poi, te koeko) pēnei i te mata, i te tapa, i ngā akitu hoki
• nā runga i ngā āhuatanga ōrite pēnei i te maha o ngā taha, o ngā mata rānei, ka taea te whakarōpū, te kōmaka rānei ngā āhua
• ko te āhua ka taea te kauhuri, te huri, te neke, te whakamahi hoki hei waihanga tauira matapae.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te tautohu, ki te whakaahua, ki te whakarōpū hoki i ngā momo āhua ahu-rua e māmā ana, me ngā momo āhua ahu-toru e māmā ana; ki te whai me te tuku tohutohu hoki kia neke ki tētahi atu wāhi
• ki te kauhuri, ki te neke, ki te huri hoki i ngā āhua ahu-rua hei waihanga i tētahi tauira matapae, hei waihanga rānei i tētahi āhua
• ki te hōpara me te whakarōpū i ngā āhua me ngā tauira matapae ka kitea i ngā horopaki o te ao Māori, pēnei i ngā papa tukutuku, i ngā hoahoa kōwhaiwhai, i te raranga taketake, mā te whakamahinga o ngā āhuatanga o te āhuahanga.

Ka mōhio te mokopuna:

• he āhuatanga whāiti ō ngā āhua ahu-rua me ngā āhua ahu-toru, pēnei i ngā taha, i ngā kokonga, i ngā tapa, i ngā mata, me ngā koki
• nā ngā āhuatanga (h.t. te maha o ngā taha, te āhua o ngā mata, ngā tapa e kōpiko ana rānei, e torotika ana rānei) ka taea te whakatairite ngā āhua
• nā runga i ngā āhuatanga, ka taea ngā āhua te kōmaka, te whakarōpū rānei
• ko te hangarite whakaata, koia te mātātuhi whakaatanga o tētahi haurua o tētahi tūhanga, o tētahi āhua rānei i te taha o tērā atu haurua, e weherua ana i te rārangi hangarite
• ko te rārangi hangarite te rārangi ka weherua i tētahi āhua, i tētahi tūhanga rānei kia rua ōna wāhanga e ōrite ana, e hangarite ana hoki.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te tautohu, ki te whakatairite, ki te whakarōpū hoki i ngā āhua ahu-rua me ngā āhua ahu-toru mā te whakamahi i ngā āhuatanga o aua āhua
• ki te tautohu rārangi hangarite i ngā tauira matapae, i ngā pikitia rānei; ki te waihanga, ki te whakaoti rānei i ngā pikitia hangarite, i ngā tauira hangarite rānei
• ki te hōpara me te whakarōpū i ngā āhua me ngā tauira matapae ka kitea i ngā horopaki o te ao Māori, pēnei i ngā papa tukutuku, i ngā hoahoa kōwhaiwhai, i te raranga taketake, mā te whakamahinga o ngā āhuatanga o te āhuahanga.

Te Mōhiotanga

Te taunga me te wāhi

Te kaha ki te whakaahua, ki te whakamāori hoki i te taunga, i te ahunga, i te ara hoki mā te whakamahi i te reo mokowā me te pūnaha taunga. Ka whai wāhi ki tēnei ko te whakamahinga o te kīanga e hāngai pū ana ki te whakamārama i te wāhi, ki te tuku, ki te whai hoki i ngā ahunga, ki te whakawhiti whakaaro hoki e mārama ana mā te mahere, mā te hoahoa, mā ngā whakaahuahanga ā-waha hoki ki ngā momo tāngata.

Ka mōhio te mokopuna:

• ko ngā tohutohu ka whai kupu motuhake hei whakaahua i te nekehanga i tētahi wāhi ki tētahi atu (h.t. ki mua, ki muri, ki te taha mauī, ki te taha matau, e huri, e tū)
• ko ngā wāhi ka taea te whakaahua mā te whakamahi i te reo taunga (h.t. te tata, te tawhiti, te taha, a runga, a raro)
• he āwhina kei roto i te mārama ki ngā ahunga me ngā tūtohu whenua e kitea ai he wāhi, he tūhanga rānei e mōhio kētia ana
• he mea nui te mārama me te raupapa o ngā upane e angitu ai te whai me te tuku tohutohu nekehanga
• ko te nekehanga ka taea te whakaahua hei raupapatanga mahi e tae ai rānei ki tētahi ūnga, e kitea ai rānei te wāhi o tētahi mea
• he whakaahuahanga ahu-rua te mahere nō ngā wāhi i te ao e whakaatu ana i te tirohanga mai i runga ki ētahi tohu hei whakaatu i ngā wāhi me ngā tūtohu whenua.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te whai me te tuku tohutohu kia neke ki tētahi wāhi e mōhio kētia ana, kia kitea rānei te wāhi o tētahi tūhanga
• ki te whakaahua i te wāhi kei reira rā te tūhanga mā te whakamahi i te reo taunga (h.t. i runga, i raro, i te taha mauī, i te taha matau, i mua, i muri, a runga, a raro, a roto, a waho, kei runga, kei raro, kei te taha)
• ki te whakamahi i te pikitia rānei, i te hoahoa rānei, i te pūrākau rānei hei whakaahua i ngā taunga o te tūhanga me te wāhi
• ki te whakamahi i ēnei pūkenga i te ao Māori — pēnei i te mōhio ki te wāhi e tū ai te tangata i te marae, i te tākaro i ngā tākaro taketake a te Māori, i te tuku ahunga rānei i runga i ngā tikanga Māori, e mārama ai ki te mokowā i runga anō i ngā whakaaro o te Māori.

Ka mōhio te mokopuna:

• ko ngā tohutohu nekehanga ka whakamahi i ngā kupu ahunga (h.t. ki mua, ki muri, ki te taha mauī, ki te taha matau) me ngā huringa (h.t. te huringa haurua, te huringa hauwhā, te huringa whakamuri)
• ko ngā tawhiti ka taea te whakaahua mā te whakamahi inenga (h.t. te maha o ngā upane, o ngā waeine rānei)
• ko te haere ngātahi o te ahunga me te tawhiti ka ārahi i te ara mā reira e nekehia ai te tangata, te tūhanga rānei i tētahi wāhi ki tētahi atu
• ko ngā huringa ka panoni i te ahunga o te tangata, o te tūhanga rānei i mua i te nekehanga
• he mea nui te whai i ngā tohutohu e mārama ana, e raupapa ana hoki e tae atu ai ki te wāhi tika
• he whakaahuahanga ahu-rua te mahere nō ngā wāhi i te ao e whakaatu ana i te tirohanga mai i runga ki ētahi tohu hei whakaatu i ngā wāhi me ngā tūtohu whenua.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te whai me te tuku tohutohu hei neke i te tangata, i te tūhanga rānei ki wāhi kē mā te whakamahi i te ahunga me te tawhiti (h.t. te maha o ngā upane; te huringa haurua, te huringa hauwhā, te huringa whakamuri)
• ki te whakamahi oro hei whakaahua i te tawhiti i te wā e tuku ahunga ana (h.t. ā, kātahi ka huri, aaa, kātahi ka huri, aaaaaaaa, kātahi ka huri)
• ki te whakamāori hoahoa hei whakaahua i ngā taunga o te tūhanga me ngā wāhi e whai pānga ana ki ētahi atu tūhanga me ētahi atu wāhi
• ki te whakatinana i ngā huatau nekehanga i ngā horopaki o te ao Māori, pēnei i te tuku ahunga i te kura, i te whakarite i ngā hanganga kapa haka, i te pōkai rānei i te marae.

Ka mōhio te mokopuna:

• ko te raupapatanga o ia upane i ētahi tohutohu (te hātepe) ka whakamārama i te ara e nekehia ai te tangata, te tūhanga rānei i tētahi wāhi ki tētahi atu
• he kupu kei te ahunga (h.t. ki mua, ki muri, ki te taha mauī, ki te taha matau), he huringa hoki kei te ahunga (h.t. kia hauwhā, kia haurua, kia kotahi rānei te huringa)
• ko te tawhiti ka taea te ine mā te upane rānei, mā te waeine rānei, mā huarahi kē rānei hei whakaatu i te tawhiti o te neke
• ko te hātepe me mārama, me raupapa, me hāngai pū hoki kia tika ai, kia māmā ai hoki te whāia o te nekehanga
• kei te whai wāhi ki te waihanga tohutohu te whakarite i te raupapa tika o ngā ahunga me ngā tawhiti kia angitu ai te taenga atu ki tētahi ūnga
• ko ngā ahunga mātuatua, ko ngā ahunga matua e whā o tētahi kāpehu autō: te raki, te rāwhiti, te tonga me te uru.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te whai, ki te waihanga hoki i te raupapatanga o ia upane i ētahi tohutohu (te hātepe) hei neke i te tangata, i te tūhanga rānei ki tētahi atu wāhi mā te whakamahi i te ahunga me te tawhiti
• ki te whakamahi i ngā mahere māmā e kitea ai ngā tūhanga me ngā wāhi e whai pānga ana ki ētahi atu tūhanga me ētahi atu wāhi
• ki te hōpara, ki te whakaahua hoki i te nekehanga mā ngā horopaki o te ao Māori, pēnei i te whai i tētahi ara hīkoi, i te whakarite i te haerenga mā te waka me te whakamahi i ngā tohu o te taiao, i te whakamahinga o te reo mokowā i te hanganga kapa haka.

Te Mōhiotanga

Te tuku pātai tūhura

Te kaha ki te tūhura i ngā rapanga o te ao motuhenga, o te ao Māori hoki, mā te tuku i ētahi pātai whai tikanga i ahu mai i ngā wheako me te mātauranga ā-iwi. Ka whai wāhi ki tēnei ko te kohikohi me te tātari raraunga mā te whakamahi i ngā rautaki pāngarau, ko te parahau whakaaro mā te matapaki ngātahi, ko te whakawhiti kitenga hoki mā ngā ara e whakatairangatia ai te oranga o te whānau, o te hapū, o te iwi, o te taiao hoki.

Ka mōhio te mokopuna:

• ko te pātai tauanga e pā ana ki te huinga tangata, ki te huinga mea rānei e rangahaua nei e ia (h.t. tana rōpū ako, tana kapa haka)
• ko ngā āhuatanga ā-rōpū he mea ka taea e ia te whakamahi hei kōmaka mea ki ētahi rōpū, pēnei i te momo mōkai, i te tino mahi rānei
• he āwhina te pātai whakarāpopoto kia kitea ai te whakautu e pātahi katoa ana, kia whakaaturia ai hoki te kaupapa o tana tūhuratanga (h.t. he aha te mōkai e arotini katoa ana?).

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te tuku pātai whakarāpopoto e pā ana ki tētahi rōpū e hāngai ana ki a ia, mā te whakamahi i ngā raraunga ā-rōpū, ka mutu, ka tautokona ia e te kaiako, ka mahi ā-rōpū rānei.

Ka mōhio te mokopuna:

• ko te rōpū e arohia ana, ko te hunga, ko ngā mea rānei e noho ana hei take ako māna, pēnei i ngā mokopuna i tana rōpū ako
• ko te taurangi ā-rōpū te mea ka taea te kōmaka ki ētahi rōpū (h.t. te tino tae, te momo tina)
• ko te taurangi ā-tau ka taea te tatau (h.t. te maha o ngā pukapuka, te maha o ngā hāmua me ngā tatao).

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te tuku pātai tūhura e pā ana ki ngā tūāhua o ia rā e hāngai ana rānei ki a ia, ki tōna kura rānei, ki tōna whānau rānei mā te whakamahi i ngā raraunga ā-rōpū me te tauoti, ka mutu, ka tautokona ia e te kaiako
• ki te whakaahua i te noho rānei o te taurangi hei momo (h.t. te tino kai) hei tau rānei (h.t. te maha o ngā pukapuka)
• ki te tuku matapae māmā i mua i te kohikohi raraunga, nā runga i tāna e mōhio kē nei, e kite kē nei rānei.

Te Mōhiotanga

Te whakamahere me te kohikohi raraunga

Te kaha ki te whakamahere me te kohikohi raraunga mā te whakatau i ngā pārongo me whai, mā te whakamahi hoki i ngā hangarau me ngā tikanga e tika ana ki te kohikohi i ngā raraunga e tika ana, e hāngai ana hoki ki tōna ao, ki tōna whānau, ki ōna hapori hoki.

Ka mōhio te mokopuna:

• ko te whakamahere i te kohikohi raraunga te whakatau i ngā take e pīrangi nei ia ki te rangahau, i te hunga nō reira mai ngā pārongo e kohia ana, i te ara hoki mā reira e kohia ai, e whakatakotohia ai hoki aua pārongo (mā te mātakitaki, mā te whiu pātai rānei)
• ko te taurangi tērā e tūhuratia ana e ia (h.t. te tino hākinakina, te maha o ngā mōkai)
• ko te rōpū e arohia ana te hunga, ngā mea rānei nō reira mai ngā pārongo e kohia ana (h.t. ngā hoa ako, te whānau)
• ko ētahi o ngā puna raraunga, ko:
  • ngā raraunga mātāmua ka kohia e ia anō (h.t. ngā tirohanga tauanga, ngā mātakitakihanga)
  • ngā raraunga mātārua ka kohia e ētahi kē, ā, ka tukuna ki a ia
• kei roto i te whakatakoto me te whakahaere i ngā raraunga ko te tuhituhi (h.t. te tatau, te tūtohi, te rārangi), ko te whakarōpū i ngā whakautu e āhua ōrite ana, ko te kimi hoki i ngā tauira matapae.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te whakamahere me te kohikohi raraunga mā te whakatau i ngā pātai hei tuku, i te hunga kia pātaihia, i te ara hoki hei kohikohi pārongo (h.t. mā te mātakitaki, mā te tuku pātai, mā te whakamahi i te tirohanga tauanga), ka mutu, ka tautokona ia e te kaiako, ka mahi ā-rōpū rānei
• ki te whakatakoto me te whakahaere raraunga mā te whakamahi i te tatau, i te tūtohi, i te hangarau matihiko rānei, ka kōmaka ai ki ētahi rōpū e kitea ai te auau o te putanga o te aha rā
• ki te whakatairite raraunga e kitea ai ngā mea e nui ake ana rānei, e iti ake ana rānei te pātahi.

Te Mōhiotanga

Te whakaahua me te tātari raraunga

Te kaha ki te tātari raraunga mā te whakamahi i ngā tikanga tauanga me ngā whakaahuahanga ataata e tika ana hei tūhura i ngā tauira matapae, i ngā ia, i ngā rerekētanga hoki. Ka whai wāhi ki tēnei ko te whakamāori hua i runga i ngā ara whai tikanga e whakaata nei i ngā wheako, e tautoko nei hoki i te whakatau i runga i te whai mōhiotanga hei painga mōna, mō tōna whānau, mō ōna hapori hoki.

Ka mōhio te mokopuna:

• ko te ataata raraunga tētahi ara hei whakaatu pārongo mā te whakaahua (h.t. te kauwhata pou, te kauwhata whakaahua, te kauwhata ira)
• ko te raraunga ā-rōpū te kōmakatanga o te pārongo ki ētahi rōpū (h.t. te tae, te kararehe, te momo kai)
• ko te auau te maha o ngā tāngata, o ngā mea rānei kei ia rōpū.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te waihanga me te whakamāori i ngā ataata raraunga mō ngā raraunga ā-rōpū (h.t. he kauwhata whakaahua)
• ki te tito kōrero mō te raraunga mā te whakaingoa i ngā rōpū, me te whakapuaki i te maha kei ia rōpū
• ki te hono i ngā whakaaturanga mai i te raraunga ki tōna ake ao.

Ka mōhio te mokopuna:

• ko te ataata raraunga tētahi ara hei whakaatu pārongo mā te whakaahua (h.t. te kauwhata whakaahua, te kauwhata ira)
• ko te raraunga ā-rōpū te kōmakatanga o te pārongo ki ētahi rōpū (h.t. te tae, te kararehe, te momo kai)
• ko te auau te maha o ngā tāngata, o ngā mea rānei kei ia rōpū
• ko te ataata raraunga e whakaatu ana i ngā rōpū e nui ake nei rānei, e iti ake nei rānei ngā tāngata, ngā mea rānei.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te tito me te whakaputa kōrero i te taha o te kaiako, i tētahi rōpū rānei, e pā ana ki ngā ataata raraunga (h.t. te whakaahua, te kauwhata ira) hei raraunga ā-rōpū, me te whakatairite i te auau o ngā rōpū
• ki te whakamārama i te ara e hono ai ngā raraunga ki tōna anō ao, tae atu ki te whānau, ki te kura rānei, me ngā wheako.

Ka mōhio te mokopuna:

• ko te ataata raraunga tētahi ara hei whakaatu pārongo mā te whakaahua (h.t. te kauwhata pou, te kauwhata whakaahua, te kauwhata ira)
• ko te raraunga motumotu ā-tau ka hua ake i ngā tau ka taea te tatau (h.t. te maha o ngā hāmua me ngā tatao, te maha o ngā pukapuka kua pānuitia)
• ko te rōpū tētahi o ngā huinga i ngā raraunga, ā, ko te uara te tau ka hono ki taua huinga rā
• ko te auau te maha o ngā tāngata, o ngā mea rānei i ia rōpū, te maha rānei e whai ana i ia tau
• he tuaka pae, he tuaka pou hoki ō te kauwhata, ā, he āwhata kē ka whakamahia i te tuaka pou
• kei te tuaka pae te ingoa o te huinga, o te rōpū rānei.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te waihanga ataata raraunga mō ngā raraunga ā-rōpū me ngā raraunga ā-tau
• ki te tito me te whakaputa tauākī e pā ana ki ngā ataata raraunga (h.t. te whakaahua, te kauwhata ira, te kauwhata pou) mō te raraunga ā-rōpū me te raraunga motumotu ā-tau, ka mutu, he mahi takirua, he mahi ā-rōpū rānei te karawhiu
• ki te matapaki i ētahi tauira ā-ao motuhenga o ngā raraunga mai i tōna ake rōpū ako, i tōna ake whānau, i tōna ake hapori hoki.

Te Mōhiotanga

Te whakamāori raraunga

Te kaha ki te whakamāori kitenga i ngā tūhuratanga tauanga mā te whai māramatanga i ngā raraunga i ngā horopaki o te ao Māori. Ka whai wāhi ki tēnei ko te whakatau nā runga i ngā taunakitanga, ko te huritao i te pono me te tikanga o ngā hua, ko te whakawhitiwhiti kōrero hoki mō ngā māramatanga mā ngā ara e hāngai ana, e whai hua ana hoki ki tōna ao, ki tōna kura, ki ōna hapori hoki.

Ka mōhio te mokopuna:

• ko te tauākī mō ngā raraunga e whakaahua ana i tā ngā raraunga e whakaatu ai (h.t. te whakataunga o te rōpū e nui katoa ana, e iti katoa ana rānei, te ōrite rānei o ētahi rōpū)
• ko ngā tauākī pai katoa e hāngai ana ki ngā raraunga e whakaaturia ana i tētahi kauwhata, i tētahi tūtohi rānei, ā, ka āwhina ērā ki te whakautu i te pātai tūhura kia mārama, kia tika hoki.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te whiriwhiri i ngā tauākī e pai katoa ana hei whakautu i te pātai tūhura, mai i ngā kōwhiringa kua takoto, ka mutu, ka tautokona e te kaiako
• ki te hihira i te tika o te hāngai o te tauākī ki ngā raraunga e whakaaturia ana i te kauwhata, i te tūtohi rānei
• ki te tautohu i ngā rōpū e nui katoa nei rānei, e iti katoa nei rānei te auau i ngā raraunga.

Ka mōhio te mokopuna:

• ko te tauākī mō ngā raraunga e whakamārama ana i tā ngā raraunga e whakaatu ai (h.t. te whakataunga o te rōpū e nui katoa ana, e iti katoa ana rānei te auau, te ōrite rānei o tētahi rōpū ki tētahi atu)
• ko te tauākī tika e hāngai ana ki ngā raraunga tūturu, e āwhina ana hoki ki te whakautu i te pātai kia mārama, kia tika
• ko ngā kitenga i ahu mai i tā ngā raraunga e whakaatu ai i muri i te kohinga me te whakahaerenga o aua raraunga rā.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te whiriwhiri i ngā tauākī e pai katoa ana hei whakautu i te pātai tūhura, mai i ngā kōwhiringa kua takoto, ki te huritao hoki i ngā kitenga, ki te whakatairite hoki i ērā ki ngā putanga i matapaetia ai
• ki te whakaahua i tā ngā raraunga e whakaatu nei mā te whakamahi i ngā horopaki o ia rā, o te ahurea rānei e mōhio kētia ana.

Te Mōhiotanga

Te hanga o te tau whakahau

Te kaha kia mārama ki ngā tau whakahau, ki te whakamahi hoki i aua tau rā — tae atu hoki ki ngā hautau, ki ngā tau ā-ira, ki ngā ōrau hoki — ki te whakaoti rapanga e whai wāhi nei te tohatoha, te whakatairite, te hurirahi, me te ine. Ka whai wāhi ki tēnei ko te whakahāngai i te mōhiotanga ki ngā tūāhua o te ao motuhenga e tautoko nei i te oranga o te kura me ngā hapori; ko te hōpara hoki i te ara e hono ai ngā tau whakahau ki te whakamahinga o te rawa, ki te tauritetanga, ki te whakaputa whakatau hoki a te whānau, a te hapū, a te iwi hoki.

Ka mōhio te mokopuna:

• ko te hautau te whakaahuahanga o tētahi wāhanga o te tūtahi
• ko te huinga he huinga tūhanga, ā, ko te takiwā te katoa o tētahi āhua, o tētahi horahanga rānei
• ko te tūtahi ka taea te whakawehewehe ki ōna wāhanga ōrite, pēnei i te haurua me te hauwhā
• ko te hautau i ahu mai i ngā wāhanga, i ngā rahi rānei e ōrite ana (h.t. ngā haurua, ngā hautoru, ngā hauwhā)
• ko te haurua ko tētahi wāhanga o te huinga kua whakawehea ki ōna rōpū ōrite e rua, ki ōna wāhanga ōrite rānei e rua
• ko te hauwhā ko tētahi wāhanga o te huinga kua whakawehea ki ōna rōpū ōrite e whā, ki ōna wāhanga ōrite rānei e whā
• ko te tauraro e whakaatu ana i te maha o ngā wāhanga ōrite kua whakawehea i te tūtahi
• ko te taurunga e whakaatu ana i te maha o aua wāhanga e tirohia ana
• ko te ōrite o te tohatoha, o te whakawehewehe rānei ka whakamahia e tōkeke ai, e tika ai hoki te whakaahuahanga o te hautau.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te tautohu me te whakaahua i ngā hautau o te tūtahi pēnei i te huinga me te takiwā mā te whakamahi i ngā wāhanga, i ngā rahinga ōrite rānei o te tūtahi pēnei i te 1—2 me te 1—4
• ki te whakaahua i te tikanga o te taurunga me te tauraro i tētahi hautau waetahi
• ki te āhukahuka i tā ngā hautau whakaahua i ngā wāhanga ōrite o te huinga (h.t. he huinga tūhanga) o te takiwā rānei (h.t. he āhua, he horahanga rānei)
• ki te whakamahi i ngā tauira ataata (h.t. he porohita kua whakawehea, he taonga kua whakarōpūtia) hei whakaatu, hei whakamārama hoki i te 1—2 me te 1—4
• ki te whakahāngai i te māramatanga ki te hautau ki te tōkeke o te tohatoha, ki te whakarōpū, ki te whakatairite wāhanga hoki
• ki te whiriwhiri i te haurua, i te hauwhā rānei o tētahi huinga mā te whakamahi i te tohatoha me te whakarōpū kia ōrite
•  ki te whakahāngai i taua mōhiotanga ki te hautau ki ngā horopaki o te ao Māori, pēnei i te tohatoha mātaitai kua kohia i te moana, i te tāuteute rau kia taurite te raranga, i te tohatoha kai rānei i te wā o te hākari.

Ka mōhio te mokopuna:

• ki te huatau o te tūtahi
• ko ngā hautau e whakaahua ana i ngā wāhanga ōrite o te tūtahi hei wāhanga mō te huinga (h.t. he tōpūtanga tūhanga) mō te takiwā rānei (h.t. he āhua, he horahanga rānei)
• mēnā ko te 1 te taurunga, he hautau waetahi tēnā (h.t. te 1—2, te 1—4, te 1—8)
• ko te taurunga e whakaatu ana i te maha o ngā wāhanga o te tūtahi e tirohia ana, ā, ko te tauraro e whakaatu ana i te maha o ngā wāhanga ōrite kua whakawehea i te tūtahi
• ko te hautau me ahu mai i ngā wāhanga, i ngā rahi rānei e ōrite ana e tika ai, e tōkeke ai hoki te whakaahuahanga
• ki ngā hautau waetahi atu ki te hautekau (te 1—2, te 1—3, te 1—4, te 1—5, te 1—6, te 1—8, te 1—10)
• ina whakakomititia ngā hautau waetahi ka puta ētahi atu hautau
• e nui ake ana te haurua i te hautoru, ā, e nui ake ana tērā i te hauwhā, i te wā e whakatairitea ana ngā hautau o te tūtahi kotahi.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te tautohu, ki te pānui, ki te tuhituhi (ā-tohu, ā-kupu hoki), ki te whakaahua hoki i ngā hautau waetahi (h.t. te 1—2, te 1—4, te 1—3) o te huinga me te takiwā mā te whakamahi i ngā wāhanga ōrite o te tūtahi
• ki te whiriwhiri i te haurua, i te 1—4 rānei o tētahi rahi (h.t. te 1—2 o te 8, te 1—4 o te 8)
• ki te whakamārama i te tikanga o te taurunga me te tauraro i te hautau waetahi
• ki te whakamahi tauira ataata (h.t. te āhua kua kaurukutia, ngā huinga kua whakarōpūtia) hei whakaahua, hei whakamāori hoki i te hautau waetahi
• ki te āhukahuka i te ōrite o te 2—4 me te 1—2 · ki te āhukahuka i te ahunga mai o te hautau i ngā wāhanga, i ngā rahinga hoki/rānei e ōrite ana e tika ai te whakaahuahanga o te tūtahi
• ki te whiriwhiri i te tūtahi ina whakatakotoria tētahi hautau waetahi (te 1—2, te 1—3, te 1—4) rānei, te rahi rānei o te roa, o te āhua, o te huinga tūhanga, o te huinga rahinga rānei, e mōhiotia ana
• ki te whiriwhiri i te haurua rānei, i te hauwhā rānei, i te hautoru rānei o tētahi huinga mā te tautohu i ngā rōpū me ngā tauira (tēnā i te whakawehewehe i ia tūemi kotahi)
• ki te whakahāngai i te mōhiotanga ki te hautau ki ngā horopaki o te ao Māori, pēnei i te tohatoha kai i te hākari, i te whakawehe rawa e pā ana ki te māra kai, i te whakatau rānei i te wā ki tēnā wāhanga, ki tēnā wāhanga o te tū a te kapa haka.

Ka mōhio te mokopuna:

• ki te pūnaha tekau ki ngā hautekau
• ko ngā hautau e whakaahua ana i ngā wāhanga ōrite o te tūtahi — he huinga rānei (he tōpūtanga tūhanga) he takiwā rānei (he āhua, he horahanga rānei)
• kei te hautau tōna taurunga (te maha o ngā wāhanga e tatauhia ana) me tōna tauraro (te maha o ngā wāhanga ōrite e oti ai te tūtahi)
• ko te hautau ka taea te pānui, te tuhituhi, te whakaahua hoki mā te whakamahi i te rawa, i te whakaahua, i te tohu (h.t. te 1—2) i te kupu hoki (h.t. te haurua kotahi)
• ko ngā hautau waetahi e whakaatu ana i ngā wāhanga ōrite o te tūtahi (h.t. te 1—5),ā, ka taea te whakakomiti e hua mai ai ngā hautau waetahi-kore (h.t. 1—5 + 1—5 + 1—5 = 3—5), ka whakatauiratia ki te kōpae hautau me te whakaahuahanga ā-pikitia
• ko ngā hautau waetahi o te tūtahi kotahi ka taea te whakatairite, ā, ko te tauraro nui ake e hāngai ana ki ngā wāhanga iti ake (h.t. he nui ake te 1—4 i te 1—5)
• i ngā hautau waetahi, ki te nui ake te tauraro, ka iti ake te hautau (h.t. 1—12 < 1—6)
• ka whakaingoa te hautau ōrite i te rahinga kotahi, ā, ka taea tērā te tautohu mā te whakaaro whai take e pā ana ki ngā wāhanga ōrite (h.t. 3—6 = 1—2)
• he nui ngā ara hei tuhi i te tūtahi o te 1, (h.t. e rite ana te 2—2, te 3—3, te 4—4, me te 6—6, ki te 1).

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te whakawhānui i tōna mōhiotanga ki te uara tū: te tautohu, te pānui, te tuhituhi, te whakaahua, me te whakaoti i ngā rapanga hautau o te huinga, o te takiwā me te ine mā te whakamahi i ngā wāhanga, i ngā rahinga rānei e ōrite ana i te tūtahi (h.t. te 2—3, te 3—4, te 4—5, te 7—10)
• ki te whakamahi i te mārama ki te uara tū hei whakatairite, hei whakamāori hoki i te hautau i te taha o te tauoti
• ki te whakaahua i ngā wāhanga o tētahi hautau māmā (h.t. te 2—3, te 3—4) mā te whakamahi i te reo pāngarau (te taurunga, te tauraro)
• ki te tatau i ngā hautau waetahi atu ki te 1 (h.t. 1—3, 1—3, 1—3 = 1)
• ki te whakaoti i ngā rapanga hautau mā te whakamahi i te ōrite o te tohatoha, i ngā rautaki whakarōpū hoki
• ki te whakaahua hautau pēnei i te 2—3, i te 3—4, me te 3—6, mā te whakamahi i te tohu, i te kupu, i te hoahoa, i te tauira ataata hoki
• ki te tautohu i te ōrite o ngā hautau e rua mā te whakamahi whakaahuahanga
• ki te whakatairite me te whakaraupapa hautau waetahi-kore e rite ana ngā tauraro atu ki te 12
• ki te whakahāngai i te mōhiotanga ki te hautau ki ngā horopaki o te ao Māori pēnei i te tohatoha kai, i te whakataka rongoā, i te ine mō te raranga te take, i te whakarite i te wā e hāngai ana ki te maramataka Māori.

Te Mōhiotanga

Te hanga o te tauoti: te whakarōpū, te wāwāhi, me te uara tū

Te kaha ki te whai māramatanga ki ngā tauoti, ki te whakamahi hoki i aua tau ki te whakaoti rapanga whai tikanga e whai wāhi nā te whakarōpū, te wāwāhi, te whakatairite, te whakaraupapa, me te paheko, i ngā horopaki o te ao motuhenga. Ka whai wāhi ki tēnei te whakahāngai i te mōhiotanga uara tū, e whakaahua ai ia mati i te waetahi, i te tekau, i te rau, i ngā tau hoki i tua atu, ki te tautoko i te whakaputanga o ngā whakatau whai mōhiotanga, ki te hāpai hoki i te oranga o te whānau, o te kura, o ngā hapū me ngā iwi, i te wā e hōparatia ana te ara e tūhono ai ngā pānga tauoti ki ngā pūāhua o ia rā, ki te tuakiri, ki ngā whāinga hoki o anamata.

Ka mōhio te mokopuna:

• ki ngā ingoa o ngā tau atu ki te 20
• ko ngā tau ka taea te whakarōpū atu ki te 10
• ki te pūnaha tekau o ngā tau atu ki te 20
• ki ngā pānga i waenga i ngā tau
• ki te taunga raupapa o ngā tau (h.t. te tuatahi, te tuarua, te tuatoru)
• ko ngā tau, pēnei i ngā tahi me ngā tekau, ka taea te whakaahua mā te whakamahi i ngā rawa tūhanga.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te pānui me te tuhi i ngā tau atu ki te 20
• ki te tatau wawe i ngā tau atu ki te 5
• ki te whakarōpū i ngā tau mā ngā momo ara e hua ai te 10 me te 20 (h.t. 6 + 4, 12 + 8)
• ki te hōpara pānga i waenga i ngā tau atu ki te 10 (h.t. ko te 5 te tau kotahi o runga ake i te 4, ngā tau e rua o raro iho i te 7)
• ki te whakaahua tau atu ki te 20 mā te whakamahi i ngā rawa pēnei i te porotiti, i te matimati, i ngā tūemi rānei o ia rā
• ki te whakamahi i ngā horopaki o te ao Māori ki te hōpara tau (h.t. te tatau i ngā poi, i ngā tī rākau, i ngā taonga i waenga i te whānau).

Ka mōhio te mokopuna:

• ki ngā ingoa o ngā tau atu ki te 100
• ko ngā tau ka taea te wāwāhi, te whakarōpū hoki ki te 100 (h.t. ko te 60 ngā rōpū e 6, ā, 10 kei ia rōpū)
• ko ngā tau ka taea te wāwāhi (h.t. 34 = 30 + 4) me te whakarōpū anō
• ki te hanga o te uara tū o ngā tau atu ki te 100
• mā te tatau mawhiti-rua i te kore, i tētahi taurua rānei, ka hua te taurua
• mā te tatau mawhiti-rua i tētahi taukehe, ka hua te taukehe.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te tatau wawe i ngā tūhanga atu ki te 10 i tētahi kohinga
• ki te tatau whakamua, ki te tatau whakamuri hoki i tētahi tauoti kei waenga i te 1 me te 20, kātahi ka pērā i waenga i te 1 me te 100
• ki te tatau whakamua, ki te tatau whakamuri hoki mā te mawhiti-rua me te mawhiti-tekau hoki, atu i tētahi tauoti kei waenga i te 0 me te 100
• ki te tatau whakamua mā te mawhiti-rua, atu i te 1
• ki te whakarōpū, ki te wāwāhi hoki i ngā tau atu ki te 100 mā ngā momo ara i runga i te āhua o te whakamahinga o te huatau ki te uara tū (h.t. 34 = 30 + 4)
• ki te whakawhiti i ngā tekau hei rau mā ngā rautaki whakarōpū (h.t. ko te 240 ngā rau e 2 me ngā tekau e 4)
• ki te whakaahua tau atu ki te 100 mā te whakamahi i ngā ehu o te tūhanga (h.t. he rawa), o te whakaahua (h.t. he tānga), o te tūhanga-kore hoki (h.t. he tohu)
• ki te whakamahi i ngā horopaki o te ao Māori (h.t. te whakarōpū i ngā kete kai, te tatau i ngā tī rākau, te kōmaka i ngā rau hei tekau) kia hōparatia ngā tau atu ki te 100.

Ka mōhio te mokopuna:

• ki ngā ingoa o ngā tau atu ki te 120
• ko ngā tau ka taea te whakarōpū e hua ai te 100 (h.t. 40 + 60 = 100)
• ko ngā tau ka taea te wāwāhi, te whakarōpū hoki atu ki te 120
• ki te maha o ngā 10 kei ngā tau matirua me ngā tau matitoru
• ko ngā tekau ka taea te whakawhiti hei rau (h.t. ko te 110 te rau kotahi me te tekau kotahi)
• ko te raupapa o ngā paheko mō ngā tauoti me tīmata i te whakareatanga me te whakawehenga i mua i te huri ki te tāpiritanga me te tangohanga, ā, ko ngā taiapa e whakaatu ana i tētahi raupapa kē me whai
• mā te tatau mawhiti-tekau ka rerekē noa iho te tau kei te uara tū o te 10.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te āhukahuka, ki te whakaraupapa whakamua, ki te whakaraupapa whakamuri hoki i ngā tau atu ki te 120
• ki te whakarōpū, ki te wāwāhi tau hoki ki ngā rau, ki ngā tekau, ki ngā tahi hoki atu ki te 120
• ki te āhukahuka i te uara tū o ia mati i ngā tau matirua me ngā tau matitoru atu ki te 120
• ki te tautohu i te maha o ngā 10 kei te tau matitoru
• ki te whakawhiti i waenga i ngā rōpū tau, pēnei i te whakahua i ngā tahi hei tekau
• ki te whakaahua tau atu ki te 120 mā te whakamahi i te ehu tūhanga (h.t. he porotiti), i te ehu whakaahua (h.t. he tānga), i te ehu tūhanga-kore hoki (h.t. he tohu)
• ki te tatau whakamua mā te mawhiti-toru
• ki te tatau whakamua me te tatau whakamuri mā te mawhiti-rua, mā te mawhiti-rima, mā te mawhiti-tekau hoki i tētahi tūtahi kei waenga i te 0 me te 120
• ki te whakamahi i ngā horopaki o te ao Māori (h.t. te tatau manu, te whakarite wāhinga kai, te whakarōpū rawa rānei) hei tautoko i te māramatanga ki ngā tau atu ki te 1,000.

Ka mōhio te mokopuna:

• ki te pūnaha tekau atu ki te 1,000
• ko ngā rōpū o ngā 10 me ngā 100 ka whakamahia hei whakamāori, hei waihanga hoki i ngā tau matiwhā
• ko te whānau tekau ka taea te whakawhiti hei whānau rau (h.t. ka huri te 240 kia 2 ngā rau, kia 4 ngā tekau)
• he uara ā-tūnga, ā-mata, ā-tapeke hoki tō ia mati
• mā te tatau mawhiti-rau e rerekē ai te uara tū o te rau.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te āhukahuka, ki te wāwāhi, ki te whakaraupapa whakamua, ki te whakaraupapa whakamuri hoki i ngā tau atu ki te 1,000
• ki te tautohu i te uara tū, i te uara mati, i te uara tapeke hoki o ia mati i ngā tau atu ki te 1,000
• ki te whakarōpū, ki te wāwāhi tau hoki ki ngā mano, ki ngā rau, ki ngā tekau, ki ngā tahi hoki
• ki te whakamahi i te pūnaha tekau ki te whakatairite, ki te whakaraupapa hoki i ngā tauoti
• ki te whakaahua i ngā tahi, i ngā tekau, i ngā rau hoki i ngā ara e kitea ai aua tau hei tūhanga, hei whakaahua, hei tūhanga-kore hoki
• ki te tatau whakamua, ki te tatau whakamuri hoki mā te mawhiti-tekau me te mawhiti-rau i tētahi tauoti kei waenga i te 0 me te 1000
• ki te tūhono i ngā rōpū o ngā uara tū ki ngā horopaki o te ao Māori, pēnei i te tatau taonga, i te whakarite rau i te mahi raranga, ki te whakarōpū ika rānei ka hī ika ana.

Te Mōhiotanga

Te whakareatanga me te whakawehenga o ngā tauoti

Te kaha ki te whakamahi i te whakareatanga me te whakawehenga hei whakaoti rapanga kua honoa ki te ao motuhenga, pēnei i te ōrite o te tohatoha, i te hurirahi, i te whakarōpū hoki. Ka whai wāhi ki tēnei ko te whakahāngai i ēnei rautaki hei tautoko i te whakaputa whakatau, i te whakahaerenga rawa hoki mā ngā ara e whakapai ake nei i te oranga o te whānau, o te kura, o te hapori hoki, i te wā hoki e āhukahukatia ana ngā hononga ki ngā tauira matapae i te ao Māori, ki ngā whāinga hoki o anamata.

Ka mōhio te mokopuna:

• ko te whakareatanga e whakaahua ana i te tāruarua o te tāpiritanga, i ngā rōpū ōrite rānei
• ko ētahi tikanga o te whakawehenga ko te tohatoha (te ritua ki ōna wāhanga ōrite) ko te whakarōpū rānei (te tatau i te maha o ngā rōpū o tētahi rahinga ka uru)
• ko te whakareatanga me te whakawehenga kua hono (h.t. mehemea ko te 4 × 5 = 20, ko te 20 ÷ 5 = 4)
• ko te rahi o ngā rōpū me ōrite i te wā o te whakarea, o te whakawehe rānei
• ko ngā tau e rua ka taea te whakarea ahakoa te raupapatanga, ka mutu, kāore te hua e rerekē, engari kāore taua kōrero e tika i te wā o te whakawehe
• kāore te hua e rerekē i te wā o te whakarea, o te whakawehe rānei ki te 1.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te whakamahi whakaahuahanga hei whakarea, hei whakawehe hoki i ngā tau matitahi mā te waihanga i ngā rōpū ōrite, mā te tatau rānei o roto i te 20
• ki te whakamahi i ngā rautaki o te whakarōpū me te tohatoha i ngā horopaki o te ao Māori, pēnei i te toha i ngā wāhinga hāngī, i te tohatoha rawa raranga, i te whakarite taonga rānei mō ngā hui ā-whānau.

Ka mōhio te mokopuna:

• ko te otinga o te whakareatanga ka kitea mā te whakarōpū i ngā huinga ōrite, mā te tūtohi tukutuku, mā te tatau māwhitiwhiti rānei — te ōrite o ngā upane i te tatau whakamua (h.t. kia 2, kia 3, kia 4, kia 5, kia 10)
• ko te otinga o te whakawehenga ka kitea mā te whakawehe i tētahi tapeke ki ōna rōpū ōrite (te whakarōpū), mā te tāruarua rānei o te tango i ngā rahinga ōrite (e pā ana ki te tatau māwhitiwhiti whakamuri)
• ki ngā meka whakareatanga o te 2, o te 5, o te 10 hoki
• ko te whakarōpū me te tatau māwhitiwhiti ētahi rautaki hei āwhina kia wawe te whiriwhiri whakautu me te kore e mate ki te tatau haere i ia tau
• ko ngā rautaki e whakaatu ana i te pānga i waenga i te whakareatanga me te whakawehenga hei paheko tauaro.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ko te otinga o te whakareatanga ka kitea mā te whakarōpū i ngā huinga ōrite, mā te tūtohi tukutuku, mā te tatau māwhitiwhiti rānei — te ōrite o ngā upane i te tatau whakamua (h.t. kia 2, kia 3, kia 4, kia 5, kia 10)
• ko te otinga o te whakawehenga ka kitea mā te whakawehe i tētahi tapeke ki ōna rōpū ōrite (te whakarōpū), mā te tāruarua rānei o te tango i ngā rahinga ōrite (e pā ana ki te tatau māwhitiwhiti whakamuri)
• ki ngā meka whakareatanga o te 2, o te 5, o te 10 hoki
• ko te whakarōpū me te tatau māwhitiwhiti ētahi rautaki hei āwhina kia wawe te whiriwhiri whakautu me te kore e mate ki te tatau haere i ia tau
• ko ngā rautaki e whakaatu ana i te pānga i waenga i te whakareatanga me te whakawehenga hei paheko tauaro..

Ka mōhio te mokopuna:

• ki ngā meka whakareatanga o te 2, o te 3, o te 4, o te 5, o te 8, o te 10 hoki
• ko te whakareatanga me te whakawehenga he paheko kōaro (h.t. mehemea ko te 6 × 4 = 24, ko te 24 ÷ 6 = 4)
• he uara kē tō te mati i runga i te āhua o tōna taunga, ā, ka taea te uara tū te whakamahi ki te wāwāhi tau i te wā o te whakarea, o te whakawehe rānei (h.t. 24 × 3 = (20 × 3) + (4 × 3))
• ki ngā rautaki pēnei i te tatau māwhitiwhiti, i te rearua me te haurua, i te whakamahi i ngā meka e mōhiotia ana, i te whakarite i ngā tekau kia wawe te whakarea me te whakawehe
• ko te tikanga o te whakawehe i ngā tauoti ki ngā tau whakawehe e tau matitahi ana, ko te ritua i te tapeke ki ōna wāhanga ōrite, me te kore e whai toenga
• ko te whakareatanga me te whakawehenga he paheko kōaro kua honoa mā te tāruarua o te tāpiritanga me te ōrite o te tohatoha.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te whakamahi rawa tūhanga me ngā whakaahuahanga ataata ki te whakarea i ngā tau matirua ki ngā tau matitahi, ā, ki te whakawehe hoki i ngā tauoti ki ngā tau whakawehe e tau matitahi ana, me te kore e whai toenga
• ki te whakarea me te whakawehe mā te whakamahi i te tohatoha ōrite, i te whakarōpū, i te tāruarua hoki o te tāpiri me te tango, i te meka hoki e mōhiotia ana
• ki te maumahara ki ngā meka whakarea me ngā meka whakawehe e hāngai ana, e pā ana ki ngā 2, ki ngā 3, ki ngā 4, ki ngā 5, ki ngā 8, me ngā 10
• ki te whakamārama i te hononga i waenga i te whakareatanga me te whakawehenga hei paheko kōaro
• ki te whakawehe tauoti ki te tau whakawehe e tau matitahi ana, me te kore e whai toenga, mā te whakamahi i te whakarōpū (h.t. 24 ÷ 3, 32 ÷ 4)
• ki te whakahāngai i ngā rautaki o te whakareatanga me te whakawehenga ka hōpara ana i ngā tauira matapae rānei o ngā papa tukutuku, i ngā rōpū rānei o te kapa haka, i ngā rārangi kai rānei o te māra.

Te Mōhiotanga

Te tāpiritanga me te tangohanga o ngā tauoti

Te kaha o te whakamahi i te tāpiritanga me te tangohanga ki te whakaoti rapanga e whai tikanga ana, e whai wāhi nei te panonitanga, te whakatairitenga, te whiriwhiringa raupapa-kore hoki i ngā horopaki o te ao motuhenga. Ka whai wāhi ki tēnei ko te whakahāngai i ēnei paheko kia puta ai ngā whakatau i runga i te whai mōhiotanga, e tautoko ana i te oranga o te whānau, o te kura, o ngā hapori, i te wā hoki e hōparatia ana te ara e tūhono ai ngā pānga tau ki ngā pūāhua o ia rā, ki te tuakiri, ki ngā whāinga hoki o anamata.

Ka mōhio te mokopuna:

• kāore te hua e rerekē i te tāpiritanga, i te tangohanga rānei o te 0
• ko te tāpiritanga te whakatōpūtanga o ētahi wāhanga kia hua ai te tapeke, te tūtahi rānei
• ko te tangohanga te tuakoi wāhanga i te tūtahi
• ki ngā meka o te tāpiritanga me te tangohanga e pā ana ki ngā tau atu ki te 5 (h.t. 2 + 3 = 5).

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te whakapiri, ki te tuakoi rōpū hoki, kāore e neke atu i ngā tūhanga 10 o roto, mā te whakarōpū me te tatau (h.t. 7 + 5, 8 + ? = 15)
• ki te tautohu meka tāpiritanga atu ki te 10 me ngā meka tangohanga e hāngai ana (he pūtoi meka), tae atu ki ngā rearua
• ki te whakamahi i ngā rawa tūhanga me ngā tānga hei whakatauira i ngā tūāhua o te tāpiritanga me te tangohanga
• ki te whakahāngai i te tāpiritanga me te tangohanga ki ngā horopaki o te ao Māori, pēnei i te tohatoha kai, i te whakahaere tūemi i ngā tauira matapae o te tukutuku, o te raranga rānei, i te whakataurite huinga rānei i te tākaro taketake.

Ka mōhio te mokopuna:

• kāore te hua e rerekē i te tāpiritanga, i te tangohanga rānei o te 0
• ko te tangohanga te rerekētanga i waenga i ētahi tau
• ko ngā tau e rua ka taea te tāpiri ahakoa te raupapatanga, ka mutu, kāore te hua e rerekē, engari kāore taua kōrero e tika i te wā o te tangohanga
• kāore te hua e rerekē i te panonitanga o te raupapa e tāpirihia ai ngā tau (ko te āhuatanga kōaro o te tāpiritanga)
• i te wā e tango tau ana, he mea nui te raupapa o ngā tau (kāore te tangohanga e kōaro)
• he paheko kōaro te tāpiritanga me te tangohanga.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te whakapiri, ki te tuakoi rōpū hoki, kāore e neke atu i te 20 ngā tūhanga o roto; ki te whiriwhiri hoki i te rerekē i waenga i ngā rōpū mā te whakarōpū me te tatau
• ki te tautohu meka tāpiritanga atu ki te 10 me ngā meka tangohanga e hāngai ana (he pūtoi meka), tae atu ki ngā rearua
• ki te tāpiri i te tekau ki tētahi tau matitahi
• ki te tāpiri, ki te tango hoki i te tau matitahi me te tau matirua atu ki te 20, tae atu ki te 0
• ki te whakapiri me te tuakoi rōpū tūhanga atu ki te 20 (h.t. 9 + 6, 7 + _ = 11)
• ki te whiriwhiri rapanga upane-tahi e whai wāhi nei te tāpiritanga me te tangohanga mā te whakamahi tūhanga me ngā whakaahua ā-pikitia
• ki te whakahāngai i te tāpiritanga me te tangohanga ki ngā horopaki o te ao Māori, pēnei i te tohatoha kai, i te whakatakirua me te whakataurite tūemi i ngā tākaro taketake, i te whakakomiti wāhanga tukutuku kia taurite ai ētahi tauira matapae.

Ka mōhio te mokopuna:

• ki ngā meka tāpiritanga me ngā meka tangohanga mō ngā tau atu ki te 20 (h.t. 17 + 3 = 20)
• kāore te hua e rerekē i te tāpiritanga, i te tangohanga rānei o te 0
• ko te tangohanga te rerekētanga i waenga i ētahi tau
• ko ngā tau e rua ka taea te tāpiri ahakoa te raupapatanga, ka mutu, kāore te hua e rerekē, engari kāore taua kōrero e tika i te wā o te tangohanga
• he paheko kōaro te tāpiritanga me te tangohanga
• ko ngā tau ka mutu ki te 1–4 ka whakaawhiwhia iho ki raro, ki te tekau pātata katoa, ā, ko ngā tau ka mutu ki te 5–9 ka whakaawhiwhia ake ki runga
• ki ngā kupu e hāngai ana (te whakaawhiwhi, te tekau pātata katoa, te rearua, te kōaro, te tatau ake, te whakaeke ki te 10).

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te maumahara ki ngā meka tāpiritanga me ngā meka tangohanga atu ki te 20
• ki te maumahara ki ngā rearua me ngā haurua atu ki te 20
• ki te tāpiri i te 100 ki tētahi tau matitahi
• ki te tāpiri, ki te tango tau hoki atu ki te 100 mā te whakaahuahanga pēnei i te porotiti, i te anga tekau, i te rārangi tau, i te pikitia hoki
• ki te tāpiri me te tango i ngā tau matirua e rua me ngā tau matitahi e toru (h.t. ko te 24 + 32 ko te 7 + 3 + 6 rānei)
• ki te tautohu i te tekau pātata katoa ki tētahi o ngā tauoti atu ki te 100
• ki te whakahāngai i ngā rautaki ā-hinengaro pēnei i te tatau ake, i te whakaeke ki te tekau, i te whakamahinga rānei o ngā meka e mōhiotia ana
• ki te hihira i te tika mā te whakamahi i ngā paheko kōaro, mā te tāruarua rānei i te rapanga ki taputapu kē
• ki te whakaoti i ngā rapanga o te tāpiritanga me te tangohanga i ngā horopaki o te ao Māori pēnei i te tohatoha kai i ngā hui, i te whakarite kia takirua ngā tī rākau, i te hoahoa tukutuku e whai nei i ngā waeine tāruarua.

Ka mōhio te mokopuna:

• ko te tau ka hua mai i te rau, i te tekau, me te tahi, ā, ka neke te uara o te mati i runga i te āhua o tōna taunga
• ko ngā tau ka mutu ki te 1–4 ka whakaawhiwhia iho ki raro, ā, ko ngā tau ka mutu ki te 5–9, ka whakaawhiwhia ki runga, otirā, ki ngā tekau me ngā rau
• ina eke te tapeke o ngā tau o te pou ki te 10, ki tua atu rānei, me kawe ngā uara (i te tāpiritanga), me mino/hohoko rānei (i te tangohanga)
• ko ngā tikanga pou i te tāpiritanga me te tangohanga ka whakahāngai mati ki ngā tau i runga i te uara tū
• ko te whakaawhiwhi ka taea te whakamahi i mua, i muri hoki i te whakaotinga e hihiratia ai te whai take
• ko ngā whārite ka taea te whakatakoto kia tū pou rānei, kia takoto pae rānei, ā, ko te tohu rite e whakaahua ana i te taurite.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te tāpiri me te tango tau atu ki te 1,000 mā te whakamahi i ngā whakaahuahanga pēnei i te rārangi tau, i te paremata, i ngā meka e mōhiotia ana, i ngā rautaki o te uara tū
• ki te whakaawhiwhi tauoti atu ki te 1,000 ki te rau, ki te tekau hoki e pātata katoa ana
• ki te whakaoti whārite e tū pou ana, e takoto pae ana hoki mō ngā tau matitoru e hāngai ana te whakaingoa anō me te whakarōpū anō
• ki te whakaoti i ngā rapanga tāpiritanga me ngā rapanga tangohanga e upane-tahi ana, e whai wāhi nei ngā tau atu ki te 1,000
• ki te whakaoti i ngā rapanga tāpiritanga me ngā rapanga tangohanga e upane-tini ana, e whai wāhi nei ngā tau atu ki te 100
• ki te whakahāngai i te tāpiritanga me te tangohanga i ngā horopaki o te ao Māori pēnei i te tātai i ngā hauhaketanga māra, i te tohatoha wāhinga kai i te wharekai, i te tatau rānei i ngā kaihaka puta noa i ngā kapa haka.

Te Mōhiotanga

Te tāpiritanga me te tangohanga o ngā tau whakahau

Te kaha ki te whakamahi i te tāpiritanga me te tangohanga o ngā tau whakahau ki te whakaoti rapanga e whai tikanga ana, e whai wāhi nei te panonitanga, te whakatairitenga, te whiriwhiringa raupapa-kore hoki i ngā horopaki o te ao motuhenga. Ka whai wāhi ki tēnei ko te whakahāngai i te hautau, i te tau ā-ira, i te ōrau, i te ōwehenga hoki e puta ai ngā whakatau i runga i te whai mōhiotanga e tautoko ana i te oranga o te whānau, o te kura, o ngā hapori hoki, i te wā hoki e hōparatia ana te ara e tūhono ai ngā pānga tau whakahau ki ngā pūāhua o ia rā, ki te tuakiri, ki ngā wawata hoki o anamata.

Ka mōhio te mokopuna:

• ko te tauraro e whakaatu ana i te maha o ngā wāhanga ōrite e hua ai te tūtahi
• ko te taurunga e whakaatu ana i te maha o aua wāhanga e tatauhia ana
• ko ngā hautau e pātahi nei te tauraro he wāhanga nō taua tūtahi e kotahi nei tōna rahi, ā, ka taea te whakakomiti, te tuakoi rānei
• ko ngā taurunga anake ka tāpiritia, ka tangohia rānei mēnā he ōrite ngā tauraro (h.t. 1—4 + 1—4 = 2—4)
• i te wā e tāpiritia ana, e tangohia ana rānei ngā hautau e rite nei te tauraro, kāore te tauraro e rerekē, ā, ka komititia ngā taurunga
• ka hua ake te hautau waetahi-kore i te tāpiritanga o tētahi hautau waetahi (h.t. 1—8 + 1—8 + 1—8 = 3—8)
• ka whakaahuahia i te tangohanga o ngā hautau e pātahi nei te tauraro ko te tangohanga o ngā wāhanga e rite nei te rahinga.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te whakamahi rawa hei tāpiri, hei tango hoki i ngā hautau e pātahi nei te tauraro, kāore nei e nui ake i te tūtahi (h.t. 1—4 + 1—4)
• ki te whiriwhiri i tētahi hautau waetahi o tētahi tauoti (h.t. 1—3 o te 15), ā, ki te tautohu i te huinga katoa, i te maha rānei i te wā ka whakatakotoria tētahi hautau waetahi (h.t. ko tētahi 1—4 o te huinga, ko te 3, he aha te huinga?’)
• ki te whiriwhiri i ngā hautau waetahi mā te tūhono ki te whakawehenga (me te kore e whai toenga (h.t. ko te 1—3 o te 15 ka whiriwhirihia mā te 15 ÷ 3)
• ki te whiriwhiri i te tūtahi i te wā ka whakatakotoria tētahi hautau waetahi mā te tūhono ki te tāpiritanga me te whakareatanga e tāruarua ana; mehemea ko te 1—4 o tētahi huinga ko te 3, ko te huinga katoa, ko te 4 × 3 = 12).

Te Mōhiotanga

Te ine me te āwhata

Te kaha ki te hōpara, ki te whakatairite, ki te tātai hoki i ngā āhuatanga pēnei i te roa, i te horahanga, i te rōrahi, i te wā, i te papatipu hoki mā te whakamahi i ngā momo waeine e arowhānui ana, e arokē ana hoki. Ka whai wāhi ki tēnei ko te tūhura tauira matapae i ngā pūnaha ine, ko te whakamahi i ngā taputapu me ngā āwhata kia auaha te whakaahuahanga o te whakaaro, kia hōhonu ake hoki te māramatanga ki te ara e tūhono ai te ine ki te ao.

Ka mōhio te mokopuna:

• ko ngā āhuatanga o ngā mea ka taea te ine (h.t. te wā, te teitei, te roa, te whānui)
• ko te roa te tawhiti i waenga i ngā pūwāhi e rua
• ko te taumaha te taumaha o te āhua o tētahi mea ka rongohia
• ko te kītanga te mōrahi o te wē ka ō ki te ipu
• ko ngā āhuatanga pūmau e tūhanga ana (h.t. te roa, te papatipu, te kītanga) ka whakatairitea mā ngā kupu pēnei i te roa ake, i te poto ake, i te taumaha ake, i te māmā ake, i te maha ake, i te ruarua ake
• ko ngā waeine arokē hei ine (h.t. te matikara, te upane, te poro) ka whakamahia hei ine i te roa, i te taumaha, i te kītanga rānei o tētahi mea mā te tāruarua o te whakamahinga o taua mea rā
• ko te wā ka inea ki ngā waeine pēnei i te hēkona, i te meneti, i te haora, i te rā, i te tau hoki.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te whakatairite i te roa, i te papatipu (te taumaha), i te kītanga hoki o ngā tūhanga, kia torotika rānei, kia autaki rānei (h.t. mā te whakatairite i ia mea ki tētahi anō tūhanga taketake, ka auau te whakamahia)
• ki te whakahāngai i te whakatairitenga me ngā pūkenga o te ine arokē i ngā horopaki o te ao Māori, pēnei i te ine i ngā wā e huri ai ngā kapa haka, i te tawhiti i waenga i ngā tipu i te māra kai, i te ine taonga hoki mā te whakamahi i ngā waeine māori.
• ki te whakapuaki i te wā ā-haora i ngā karaka ringa me ngā karaka matihiko mā te whakamahi i te reo tika
• ki te whakaahua me te ine i te wā mā te whakamahi waeine pēnei i te hēkona, i te meneti, i te haora, i te rā, me te tau
• ki te whakaraupapa i ngā tūāhua i te rā mā te whakamahi i te reo o ia rā hei whakapuaki i te wā (h.t. mai i te, ki te, tōmua ake, tōmuri ake, āpōpō, inanahi, inatahirā/ātahirā, ā tērā).

Ka mōhio te mokopuna:

• ko ngā ine ōpaki (h.t. te matikara, te tapuwae, te roa o te aho) ka taea te whakarōpū i runga i te mea e inea ana e aua momo rā, pēnei i te roa, o te horahanga me te taumaha
• ko te whakamahinga o te waeine kotahi e ōpaki ana (pēnei i te “e toru pene rākau te roa”) ka āwhina ki te whakatau tata me te whakatairite
• ko te āwhata ka hua i te tāruaruatanga o te waeine. Me ōrite te rahi o ngā waeine, ka mutu, kāore he āputa, kāore hoki he inaki
• ko ngā waeine arowhānui kua whakaaetia whānuitia, ā, he waeine e whānui ana te whakamahia e puta ai he inenga e mārama ai tā te tangata whakawhiti kōrero mō ngā inenga
• ko ngā taputapu ine e rite tonu ana te tohua ki ngā waeine arowhānui, e ōrite ai ngā inenga o ngā āhuatanga, pēnei i te roa, i te papatipu (te taumaha), i te kītanga
• ki te raupapa o ngā marama o te tau
• ko te roa te roa o te wā i waenga i te tīmatanga me te mutunga o tētahi tūāhua
• e 60 ngā meneti i te haora
• e 30 ngā meneti i te haurua haora.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te whakarōpū, ki te whakatairite, ki te huri hoki i ngā ine ōpaki hei waeine; ki te whakarite hoki i ētahi āwhata māmā
• ki te whakamahi i ngā waeine ōpaki e pūmau ana (h.t. te matikara, te rākau, te anga) ki te whakatau tata, ki te whakatairite, ki te whakaahua hoki i te ine
• ki te whakatau tata me te ine, mā te whakamahi taputapu kua whai tohu, hei ine i te roa (cm), i te papatipu (g), i te kītanga (ml) mā te whakamahi tauoti hei waeine ngahuru
• ki te whakahāngai i ngā rautaki ine e ōpaki ana ki ngā horopaki o te ao Māori, pēnei i te whakatau tata i ngā rārangi kai i te māra, i te ine i ngā mokowā i te wharenui, i te whakatairite hoki i ngā roa o ngā tī rākau
• ki te whakaingoa me te whakaraupapa i ngā marama me ngā kaupeka
• ki te whakaahua i ngā roa o ngā tūāhua e taunga ana, mā te whakamahi i te tau, i te marama, i te wiki, i te rā, i te haora, i te meneti, i te hēkona
• ki te whakapuaki i te wā ā-haora, ā-haurua haora, ā-hauwhā haora, e tohua ana i te karaka ringa me te karaka matihiko, mā te whakamahi i ngā kīanga ‘mai i te' me te 'karaka'
• ki te whakaingoa i te marama i mua me te marama ka whai ake
• ki te whakamahi i ngā tau raupapa hei tautohu i ngā marama o te tau.

Ka mōhio te mokopuna:

• ko te waeine arowhānui te waeine e whakaaetia ana, e ōrite nei hoki te whakamahia hei ine i ngā rahinga pēnei i te roa, i te papatipu, i te wā, i te rōrahi, kia kotahi ai te āhua o tā te katoa ine
• ko te āwhata tētahi ara hei whakaatu i ngā waeine kua nahanaha kia ōrite ngā mokowā, mā te whakamahi tau, e kitea ai te āhua o te nui, o te iti rānei o te aha rā ina inea
• ko ngā waeine me ngā whakapoto (te cm, te m, te g, te kg, te l) ka tika te whakamahia ina inea te roa, te papatipu me te kītanga
• he whakapapa tō ngā pūnaha ine, ā, whakamahi ai ngā momo ahurea i ngā momo huarahi (h.t. e takea mai ana te inenga i te ao Māori i te tinana o te tangata me ngā pānga māori)
• ko te roa te roa o te wā i waenga i te tīmatanga me te mutunga o tētahi tūāhua
• 15 ngā meneti i te hauwhā haora
• e 60 ngā meneti i te haora
• e 24 ngā haora i te rā, ā, e 365 ngā rā i te tau, e 366 rānei mēnā he tau kuhurangi
• e 52 ngā wiki i te tau
• ka puta te tau kuhurangi i ia 4 tau
• ko tōna whā wiki te roa o ia marama, ā, ka rerekē te maha whāiti o ngā rā i ia marama
• ko ngā roa o te wā e nui ake ana ka taea te ine hei tekau tau, hei rautau, hei manotau hoki.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te whakawhanake i ngā paerewa mō te waeine me te āwhata whaiaro hei ine whakatau tata
• ki te whakaahua, ki te whakamahi hoki i ngā waeine arowhānui kia ōrite ai te whakatairite i ngā rahi
• ki te whakamahi i ngā āwhata tau e mārama ai te nui me te rahi i te wā o te ine mā te whakamahi waeine ngahuru hei ine i te roa (te cm me te m), i te papatipu (te g me te kg), me te kītanga (te ml me te l)
• ki te whakahāngai i te māramatanga ki ngā waeine me ngā āwhata ki ngā horopaki o te ao Māori, pēnei i te taka kai, i te ine i te tawhiti i te hīkoi, i te whakatau tata rānei i ngā rawa mō te hanganga o te wharenui
• ki te tautohu i te roa o ngā tūāhua mā te whakamahi i ngā tau, i ngā marama, i ngā wiki, i ngā rā, i ngā haora, i ngā meneti, me ngā hēkona
• ki te whakapuak i te wā i ngā karaka ringa me ngā karaka matihiko ki te 5 meneti e tata katoa ana, mā te whakamahi i te reo o te 'meneti mai i te' aha rā, me te 'ki te' aha rā
• ki te whakaahua i ngā rerekētanga o te wā i waenga i ngā waeine wā (h.t. ngā rā me ngā wiki, ngā marama, me ngā tau).

Te Mōhiotanga

Te paenga porohita, te paenga, te horahanga, me te rōrahi

Te kaha ki te hōpara, ki te tātai hoki i te paenga, i te horahanga, i te rōrahi hoki mā te tautohu me te tātari i ngā tauira matapae i ngā āhua, i ngā mokowā, i ngā hanga hoki. Ka whai wāhi ki tēnei ko ngā whakaahuahanga auaha hei whakatauira, hei whakatairite hoki i ngā ine, ko te whakahōhonu ake hoki i te māramatanga ki te ara e whakahāngaitia ai ēnei huatau ki ngā taiao o te ao motuhenga, ki ngā pānga hoki i waenga i ngā ahunga.

Ka mōhio te mokopuna:

• ko te pohewa te whakaahuahanga ā-hinengaro, te pohewa rānei i ngā āhua me ngā āhuatanga ine, pēnei i ngā rohe me ngā mata
• ko te paenga te roa huri katoa i tētahi āhua ahu-rua
• ko te horahanga te nui o te mata e kapi ai te āhua ahu-rua, kua inea ki te waeine pūrua
• ko te whakatau tata te tukanga e whiriwhiria ai he uara āwhiwhi, ā, he rite tonu te whakamahi i ngā waeine e ōpaki ana, e arokē ana rānei
• ko ngā āhua ahu-rua ngā āhua papatahi e whai wāhi nei te roa me te whānui, engari kāore he hōhonutanga, pēnei i te tapawhā rite, i te tapawhā hāngai, i te tapatoru, i te porohita hoki.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te pohewa, ki te whakatau tata, ki te ine hoki i te paenga me te horahanga o ngā āhua ahu-rua ki ngā momo inenga arokē
• ki te whakahāngai i te māramatanga ki te paenga me te horahanga mā te whakamahi i ngā waeine arokē ki ngā horopaki o te ao Māori pēnei i te whakatau tata i te horanga o te tukutuku, i ngā rua whakatō kai i te māra, i ngā ahunga raranga whāriki hoki.

Ka mōhio te mokopuna:

• ko te paenga o ngā taparau te roa huri katoa, ā, ka inea ki ngā waeine arowhānui (h.t. te cm, te m)
• ko te horahanga o ngā āhua ahu-rua te mata kua kapi, ā, ka whakaatuhia ki te waeine pūrua (h.t. te cm²)
• ko te rōrahi o te poro te mokowā o roto, ā, ka inea ki te waeine pūtoru (h.t. te cm³)
• e whai wāhi ana te whakaawhiwhitanga o te inenga ki te whakatau tata i te paenga, i te horahanga, i te rōrahi rānei, ka mutu, kāore e tika pū te tātaitanga.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te pohewa, ki te whakatau tata, ki te ine hoki:
  • i te paenga o te taparau ki ngā inenga arowhānui
  • i te horahanga o tētahi āhua ahu-rua ki ngā inenga pūrua 
  • i te rōrahi o te poro mā te whakamahi i ngā mataono arowhānui hei waeine.
• ki te whakahāngai i te whakatau tata i te paenga, i te horahanga, i te rōrahi hoki ki ngā horopaki o te ao Māori pēnei i te whakarite i ngā rua whakatō kai i te māra, i te hoahoa tauira tukutuku, i te waihanga hoki i ētahi ipu rokiroki.