Skip to main content

Ngā Reo - Te Tūātupu 1

Mana reo, mana whenua, mana tangata.
Ka tūhonohono te reo i a tātou ki tō tātou tuakiri, ki ō tātou tūrangawaewae, ki a tātou anō hoki..

<img src="/images/decorative.jpg" alt="" />

Ngā Whenu

Te Toi Mokopuna

Ka māia te mokopuna ki te whakamahi i tōna mōhiotanga ki te reo e ākona ana.

I ngā mahi ako reo anō, ka whanake te mōhiotanga o te mokopuna ki te reo me ōna whakatakotoranga. Mā tēnei e māia ake ai te mokopuna i tana mōhio ki te tika o te reo e whakamahia nei e ia — he puna kōrero te mokopuna.

Te Whenu

Kia Tika

Ko te whenu o Kia Tika (te tika o te whakamahinga o te reo) tētahi o ngā āhuatanga matua e noho ana hei tūāpapa ako i Ngā Reo. E hāngai ana tēnei ki te tika o te whakamahia o ngā hanganga reo, mā te tō mai i ngā mōhiotanga ki te oro, ki te kupu, ki te wetereo, me te āhua o te tuhi (ngā tikanga tuhi).

Te Mōhiotanga

Te Mōhiotanga Weteoro

Ko te āhukahuka, ko te whakaputa, me te rāwekeweke i ngā oro o te reo e ākona ana ētahi āhuatanga e tūāpapa ana ki te ākona o taua reo. Ko te mōhiotanga ki te pūnaha weteoro o te reo te tūāpapa o te reo ā-waha, e taea ai e te mokopuna te pānui, te tātaki kupu, te whakaputa reo hoki, mā te mōhio ki te ara e puta ai ngā oro me te ara e hua mai ai ngā kupu i ngā oro.

Te Tūātupu 1

Ka mōhio te mokopuna:  

  • ka rerekē ētahi oro (oromotu) me ētahi pū/tohu i te reo e ākona ana, tēnā i t/ōna ake reo
  • ki ngā rautaki whakaputa oro i te reo e ākona ana, pēnei i ēnei:
    • o te tārua i tāna i rongo ai
    • o te tāwhai i te mita, i te haureo, i te manawataki, me te hā.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

  • ki te tautohu me te wehewehe i ngā oro (ngā oromotu)
  • ki te whakamahi i ngā rautaki matua ki te whakahua i ngā oro o te reo e ākona ana, kia tika.

Te Mōhiotanga

Te Mōhiotanga Kupu

Ko te mōhiotanga kupu tētahi o ngā āhuatanga ka noho hei tūāpapa matua o te ako i tētahi reo. E whanake ai te mokopuna ki tētahi taumata matatau ki te whakarongo rānei, ki te kōrero rānei, ki te pānui rānei, ki te tuhituhi rānei, me mātua mōhio ia ki tētahi kohinga kupu waiwai.

Te Tūātupu 1

Ka mōhio te mokopuna:  

  • ki ngā kupu waiwai e whānui ana, e whai take ana ki te reo whakawhiti kōrero o ia rā, tae atu ki ēnei e whai ake nei:
    • ngā tūingoa, ngā tūmahi, me ngā tūāhua auau
    • ngā kupu whakawhiti, ngā kupu takenga-tahi, me ngā kupu mino
  • ki ngā rautaki ako kupu hou, pēnei i ēnei:
    • ‘te whakarongo, te tititro, te kōrero, te huna, te tuhi, te hihira’
    • ngā kāri kupu
    • ngā kohinga kupu o ia rā
    • te whakarōpū kupu e māmā ai te maumaharatia.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

  • ki te whai māramatanga me te whakamahi i ngā kupu waiwai e hāngai ana ki ngā horopaki o ia rā (hei tauira, te kura, te whānau, te kai, te marae)
  • ki te whakamahi i ngā rautaki whāiti e maumaharatia ai ngā kupu auau me ngā kīanga kua āta maumaharatia
  • ki te whakamahi i ngā papakupu, i te ipurangi, me ētahi atu rauemi e kitea ai, e whai wāhi atu ai hoki ia ki te tikanga me te tātakinga o ngā kupu.

Te Mōhiotanga

Te Mōhiotanga Weteoro

E hāngai ana te mōhiotanga wetereo (tae atu ki te tātaikupu me ngā momo kupu) ki te whai māramatanga ki te takoto o te reo e ākona ana. Mā tēnei mōhiotanga e mārama ai, e kaha ai hoki te mokopuna ki te whakaputa i ngā whakawhitinga kōrero whai tikanga.

Te Tūātupu 1

Ka mōhio te mokopuna:  

Te tātaikupu

  • he momo takotoranga tō te reo e ākona ana, ā, he āhuatanga motuhake ōna
  • ki ngā ture wetereo waiwai
  • ki ngā kīanga
  • ki ngā hanga whakakāhore māmā.

Ngā momo kupu

  • ki ngā kupu kōiwi māmā.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

  • ki te āhukahuka, ki te whakaputa maharatanga, me te whakaputa anō i ngā kīanga noa me ērā kua āta ākona, kia tika
  • ki te waihanga i ngā rerenga whai tikanga, mā te whakamahi i ngā hanganga pūmau
  • ki te whakamahi i ngā tūtohi whakauru hei whakaputa i ngā momo reremāmā
  • ki te urupare i te whāngai kupu ki ngā rerenga kotahi.

Te Mōhiotanga

Te Mōhiotanga Tikanga Tuhi

Ko te mōhiotanga tikanga tuhi, ko te whai māramatanga ki te takoto ā-tuhi o tētahi reo, tae atu ki te mōhio ki te arapū, ki te tuhi ā-ringa, ki te tātaki kupu, me ngā kārawarawa. Ka āwhina tēnei i te mokopuna ki te pānui me te tuhi i te reo e ākona ana.

Te Tūātupu 1

Ka mōhio te mokopuna:  

Te arapū

  • ki te arapū e waiwai ana me ngā tauira o ngā pū.

Te tuhi ā-ringa

  • ki ngā kauwhata whakaahua me ngā pūtohu waehanga tahi (ngā reo waitohu) e māmā ana
  • ki te hanga o te pū/tātai.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

  • ki te tātaki me te tuhi i ngā tau me ngā kupu waiwai, tae atu ki ngā rā me ngā pārongo whaiaro
  • ki te āhukahuka i te arapū me ngā tauira pū, ā, mehemea he reo waitohu, ki te āhukahuka i ngā kauwhata whakaahua waiwai (ngā pūtohu waehanga tahi)
  • ki te whakaputa i te hanga o te pū/tātai, kia tika
  • ki te wehewehe i ngā pū/tohu/pūtohu
  • ki te whakamahi i ngā tauira ā-tuhi hei whakaputa anō i ngā hanga ā-tuhi e tika ana.

He Rauemi Tautoko i Ngā Reo

Ngā kōnae hei kapo

No files available for download.