Pāngarau - Te Iho

Ngā herenga ā-aromatawai

Whakamahia ai ngā pārongo aromatawai e kounga ana hei wāhanga mō te whakawhanaketanga me te whakatinanatanga o ngā hōtaka ako, mā reira e whai pārongo ai ngā mātua e pā ana ki te kokenga o tana tamaiti me āna whakatutukinga, hei wāhanga hoki mō te aroturukinga me te arotakenga o te taumata o tā te
kura tautoko i ia mokopuna ki te koke, ki te whakatutuki hoki i ngā whāinga, puta noa i te marautanga.

Te whakamahi aromatawai e mārama ai ki te koke a te mokopuna me ana whakatutukinga 

He wāhanga mātuatua te aromatawai nō te hātepe ako – ko te ako te tūāpapa o aromatawai, e tohu ana i te aronga o te ako me te aromatawai, otirā, kia torowhārahi te arotake, kia arohia hoki ngā āhuatanga kaha o te mokopuna, e arotahitia ai ngā taha katoa o te mokopuna, e arahina ai hoki ngā mahi aroturuki i tōna kokenga me āna whakatutukinga. 

Ko te pūtake mātāmua o te aromatawai, ko te whakatakoto pārongo e horopū ana, e pono ana hoki mō te kokenga o te mokopuna me ana whakatutukinga:

• E kitea ai, e inea ai, e whakatinanahia ai te ako.
• E arotakehia ai te whai hua o te whakaako i ngā mahi ārahi i te ako a te mokopuna.
• E whakaahuatia ai te kokenga, ngā whakatutukinga, me te angitu o te mokopuna. 
• E tautohua ai ngā upane e whai ake ana i te ako a te mokopuna. 

E takoto ai he pārongo tino kounga mō ngā whakatutukinga a ia mokopuna, ka kohia, ka whakamahia hoki e te kaiako ētahi momo pārongo aromatawai whai hua hei miramira i te kokenga, i ngā whakatutukinga me te angitu o ia mokopuna. Ka whai wāhi ki ngā puna pārongo whakatutukinga ko ngā ngohe aromatawai, ko ngā whakamātautau me ngā hihiratanga, ko te whakamahinga o ngā mātakihanga i te akomanga, ko ngā Tairongo me Te Whānau Aro, me ngā raraunga i ahu mai i ngā rauemi aromatawai. Mā te whakamahinga o ēnei puna kia whai hua, tae atu ki te komiti pārongo i ngā puna aromatawai katoa, e mōhio pū ai te kaiako ki te kokenga, ki ngā whakatutukinga, ki te angitu hoki o te mokopuna, e taea ai hoki e ia te aroturuki ērā āhuatanga, i ngā kokenga ā-marautanga i ia tau me ngā akoranga e whakaahuahia ana i ngā mōhiotanga whānui o ia tūārere, mā reira rā e tohu te rite o te mokopuna ki te koke i te ara ako. 

Te whakamahi aromatawai hei tūāpapa mō te mahi whakaako

Ka takoto i ngā aromatawai ētahi pārongo me ētahi raraunga hei tautoko i te pūnaha marautanga, e takatū tonu ai ana tukanga ki te hāpai i ngā hiahia kanorau o ngā mokopuna e pā ana ki te ako. Mā ngā pārongo tutukinga, ka kohia mā roto i ngā tikanga aromatawai e kounga ana, e whakamōhio ngā kura, ngā kaiako me ngā whānau e pā ana ki te whai hua o ā rātou hōtaka ako. Ka āwhina aua pārongo i ngā kaiako kia tū hei kaiako whai hua. Mā te whakaakotanga o ā rātou hōtaka ako e taea ai e te kaiako te aro, te āhukahuka, te whakarite hoki te whanaketanga o te ako, te whakaūnga, me te matatau o te mokopuna ki te whakamahinga o te mōhiotanga me ngā pūkenga e tau ana ki a ia i ia wāhanga ako. Ka wātea te kaiako kia whai hua tana whakaea i ngā hiahia ako o te mokopuna mā te whai i ngā ngohe aromatawai kua āta hoahoatia e hāngai ana ki ngā akoranga e rere ana. Mā konei e taea ai e te kaiako te aroturuki te kokenga me ngā tutukinga i runga i te wawe me te whai tikanga, e mārama pū ai te mokopuna me te kaiako ki ngā mea kua tutuki me te kokenga i roto i ngā mahi e tika ana kia whākina atu ki ngā mātua me ngā whānau mā roto i ngā pūrongo.  

Ka whakamahia e te kaiako me te mokopuna ngā pārongo aromatawai e mārama ai ngā āhuatanga kaha o te mokopuna me ngā uauatanga o te ako, ā, mā reira e ārahi te whakaritenga o ētahi whāinga hou me ngā upane ako me whai – he tika, he pono te mahi aromatawai.

Ngā herenga whāiti o te aromatawai – ngā rauemi aromatawai 

Ko ngā rauemi aromatawai e rārangi ana i konei me whakamahi i te taha o ētahi atu huarahi aromatawai, pērā i te mātakihanga, i ngā whakawhitinga kōrero, i tā te mokopuna aromatawai i a ia anō, me ngā ngohe ako. Ka whākina ngā hua o ēnei rauemi ki ngā whānau kia mōhio ai rātou ki te āhua o te kokenga o ā rātou mokopuna. 

Ngā ngohe aromatawai mō ngā Tau 3-8 o Pāngarau i ia ono marama 

Mā te whakamahi i ngā rauemi aromatawai e horopū ana i te taha o ngā mātakihanga a te kaiako i ia rā e āwhina te kaiako ki te aro ki ngā upane ako hei whai mā tēnā, mā tēnā o ngā mokopuna; ki te whaiwhai i te kokenga, ki te whakarite hoki kia wawe tonu te tautokona o te hunga e tika ana kia whai āwhina. 

Me whakaū ngā kura, ngā poari o ngā kura, ngā tumuaki hoki i te whakahaeretanga a ā rātou kaimahi i ngā ngohe aromatawai e rua i ia tau mō ia mokopuna i ngā Tau 3-8 hei aroturuki i te kokenga i te pāngarau mā te whakamahi i tētahi o ngā rauemi e whai ake nei:

• te rauemi o SMART (Student, Monitoring, Assessment and Report Tool), kua tukua e Te Tāhuhu o te Mātauranga
• te rauemi o e-asTTle (i te tau 2026 anake), kua tukua e Te Tāhuhu o te Mātauranga.

Hei āwhina i ētahi mokopuna, me whakatau rawa te kaiako i ngā taunahua e hāngai ana ki te taiao, ki ngā taputapu, me te whai wāhitanga, e taea ai e te mokopuna te āta whai wāhi ki ngā ngohe aromatawai, e taea ai hoki tana whakaatu i tōna mōhiotanga i roto i ngā ngohe aromatawai. 

I te horopaki o ētahi mokopuna tokoiti nei he hiahia ako atu anō ō rātou, kāore pea e tika ana te whakamahinga o ngā rauemi kua āta whakatakotoria. I aua horopaki, me whakamahi ngā tikanga aromatawai arokē e mōhiotia ai te kokenga o te ako i te pāngarau i ngā ngohe aromatawai e rua ka tū i ia tau, i whakaaetia rā i te mahere tautoko mokopuna. 

He aromatawai whānui e kitea ai te kokenga o te mokopuna i te taha o ngā whāinga o te marautanga 

He mea nui te aroturuki i te āhua o te haere whānui o te kokenga me ngā whakatutukinga a ia mokopuna puta noa i ia wāhanga ako, mā te whakamahi i ngā pārongo kounga i takea mai ai i ngā tikanga aromatawai e whai hua ana, tae atu ki te whakamahinga o ngā rauemi aromatawai horopū kua āta whakaritea. Me mātua whakapono te kaiako ki ngā momo taunakitanga whānui e whakamahia ana hei tautoko i ana whakatau.   

Hei tautoko i te ōrite o tā te kaiako whakaputa whakatau i runga i te mōhio, me tāna whakapuaki i aua whakatau e pā ana ki te rere o te ako a te mokopuna i te taha o ngā whāinga o te paerewa ā-tau o te wāhanga ako o Pāngarau, me mātua whakaū ngā kura, ngā poari kura me ngā tumuaki i tā te kaiako whakamahi i ngā tohu aromatawai (ngā whakamahuki kokenga whānui) e takoto ana i raro nei. 

Me hāpai i te ako (E maiangi ana)

Me whai tautoko te mokopuna e tutuki ai ngā whāinga marautanga o tana tau kura me ngā whāinga hoki/rānei e whakaahuahia ana i tana mahere ako whaiaro. 

Kua koke whakamua (E whanake haere ana)

E koke ana te mokopuna i roto i ngā whāinga marautanga o tana tau kura.

Whakatōpū (E ū haere ana) 

E tutuki haere ana i te mokopuna ngā whāinga marautanga maha o tana tau kura, ā, e pakari haere ana ōna māramatanga puta noa i ngā wāhanga ako. 

Kua tutuki (E mātau ana) 

E tutuki haere ana i te mokopuna ngā whāinga marautanga o tana tau kura.

Kua hipa rawa (E kairangi ana) 

Kei tua atu i te taumata i whakaritea rā tā te mokopuna whakatutuki i ngā whāinga marautanga o tana tau kura. 

Nō te kaiako e whakaputa whakatau ana i runga i te mōhio, me whakaaro ia ki te kokenga me ngā whakatutukinga i te whānuitanga o ia whenu o te wāhanga ako, ka kōwhiri ai i te whakamahuki ā-taumata e hāngai katoa ana ki te āhua o te kokenga o te mokopuna. Hei muri iho, me whakamahi te kaiako i aua whakatau i runga i te mōhio e pā ana ki ngā taumata ā-whenu e puta ai tana whakatau whānui e pā ana ki te kokenga puta noa i te wāhanga ako. Me titiro te kaiako ki ngā kokenga marautanga mō ia tau kura nōna e whakaputa ana i ēnei whakatau. 

Ka puta i ngā ngohe aromatawai i te roanga o te tau kura ētahi māramatanga whai hua e pā ana ki te ara ako o ia mokopuna. Ka tautohua ana te mokopuna ki te taumata o Me hāpai i te ako, ki te taumata rānei o Kua koke whakamua, he tohu tērā nō te korenga o tana kokenga e hāngai ki ngā whāinga marautanga. Nō konei, ka ākina te kaiako kia wawe tana urupare mā te panoni i ana rautaki me ana ara whakaako, kia whakaritea he wheako ako e hāngai pū ana, e whaiaro ana hoki ki te mokopuna i ngā wā me pērā. Mō te taha ki te mokopuna e tautokona ana ki tētahi mahere whaiaro, me pūrongo te kokenga kia hāngai ki ngā whāinga whāiti e takoto ana i tā te mokopuna mahere, kia hāngai ai ki ngā koronga ako whaiaro. 

Mō te taha ki te mokopuna kua tohua ki ngā taumata o Whakatōpū, o Kua tutuki, o Kua hipa rawa rānei i ā rātou putanga aromatawai, he tohu tērā nō te pai o tana kokenga. Mō te taha ki te mokopuna kei te taumata o Whakatōpū, me āhukahuka rawa te kaiako ki ngā rautaki me ngā huarahi e whai hua ana ki te kokenga o te mokopuna, ka mutu, me āta whai kia rere tonu aua āhuatanga.  

Mō te taha ki te mokopuna kua eke ki te taumata o Kua tutuki, ki te taumata rānei o Kua hipa rawa, me kawatau tonu te kaiako kia whāia tonuhia ngā taumata teitei, ā, me whakawhānui e ia ngā akoranga i te whānuitanga me te hōhonutanga o te marautanga hei tautoko i te puāwaitanga o te mokopuna, hei whakapakari tonu hoki i ōna pūkenga. 

Ka whakatakoto ngā ngohe aromatawai i te mutunga o te tau i tētahi tirohanga torowhārahi o te kokenga o te mokopuna, ā, ka takoto i ērā tētahi tūāpapa e whakanuia ai te tipuranga, e tautohua ai hoki ngā upane ako me whai ake. Mēnā kua tohua te taumata o Me hāpai i te ako rānei, o Kua koke whakamua rānei, o Whakatōpu rānei, i ngā putanga aromatawai o te mokopuna, e mārō haere tonu ana te tūāpapa o te mōhiotanga me ngā pūkenga, ā, he tohu tērā kāore anō kia eke tā te mokopuna whakatutuki whāinga marautanga.

Mēnā kua tohua te taumata o Kua tutuki, o Kua hipa rawa rānei i ngā putanga aromatawai, he tohu tērā e whakaaturia ana e te mokopuna te ū, te hōhonu hoki o tana māramatanga ki ngā whāinga marautanga, ā, kua tutuki ērā whāinga i a ia.  

Mō te taha ki ngā mokopuna kua whai mahere tautoko whaiaro, me pūrongo te kokenga kia hāngai ki āna whāinga whaiaro me ngā ngohe aromatawai. E pai ana te whakamahi tonu i ngā whakamahuki ā-marautanga hei whakaata i tana kokenga whānui, i runga i te mōhio pū ko aua ngohe aromatawai rā e hāngai ana ki ngā whāinga whaiaro, kaua ki ngā whāinga o ngā tau kura. Me whakaū ngā kaiārahi o ngā kura i te mārama o te tautuhia o te whakamahinga o ngā whakamahuki ā-taumata kia hāngai ki ngā whāinga whaiaro, i roto i ngā pūnaha aroturuki, me te whai tonu kia āta kitea hoki te kokenga ki te whakatutukinga o ngā whāinga marautanga o ngā tau kura.  

Me mātua aroturuki te kokenga me ngā whakatutukinga a ngā mokopuna katoa puta noa i ngā wāhanga ako katoa. He mea nui te aroturuki i te āhua o tā te mokopuna koke me tāna whakatutuki whāinga i te whānuitanga o ia wāhanga ako, mā te whakamahi i ngā pārongo tino kounga i takea mai ai i ngā tikanga aromatawai e whai hua ana, tae atu ki te whakamahinga o ngā rauemi aromatawai horopū kua āta whakaritea. Me mātua whakapono te kaiako ki ngā taunakitanga e whakamahia ana hei tautoko i te hoahoatanga o ngā hōtaka ako. 

Ngā here o te wā whakaako i te pānui, i te tuhituhi, me te pāngarau 

Mātāmua ana te whakaakotanga me te ako i te pānui, i te tuhituhi, me te pāngarau. E rawaka ai te wā e whakaakona ai aua kaupapa ki te mokopuna, me whakarite ia poari kura, ia kura rānei e whakaako ana i ana kaupapa ki te reo Māori, mā tōna tumuaki me ōna kaiako, i ana hōtaka me tana wātaka kia pēnei:   

• kia 10 haora i te wiki te arotahi ki te tautoko i te kokenga o te mokopuna me ngā whakatutukinga a te mokopuna i ngā pūkenga o te pānui me te tuhituhi, me te aro anō ki te hiranga o te whanaketanga o te reo ā-waha, otirā, kia āta arohia tērā taha i te tīmatanga o te ako  
• kia 5 haora i te wiki te arotahi ki te tautoko i te kokenga o te mokopuna me ngā whakatutukinga a te mokopuna i te wāhanga ako o Pāngarau.   

Mēnā e whakaakona ana, e ākona ana hoki te pānui rānei, te tuhituhi rānei, te pāngarau rānei i ētahi atu wāhanga ako, me āta whakarite, me āta whai hoki kia mataaho te kokenga o te mōhio o te mokopuna, o ōna pūkenga me ōna taiaro, ka mutu, me āta tautoko anō ērā kokenga. 

Te horopaki ā-ture me ngā here o te whakatinana

E rua ngā ara kei te National Curriculum mō ngā kura e whakatakoto ana i te tauākī o te kaupapa here ōkawa e pā ana ki ngā mahi whakaako, ki te ako, ki te aromatawai hoki i ngā kura tūmatanui me ngā kura tūmataiti e whai pūtea ana i te kāwanatanga i Aotearoa:

• ko Te Marautanga o Aotearoa, i hoahoatia ai kia tukua ngā akoranga i ngā horopaki rumaki reo Māori me ngā horopaki reorua
• ko The New Zealand Curriculum, i hoahoatia ai kia tukua ngā akoranga i ērā atu kura tūmatanui me ngā kura tūmataiti e whai pūtea ana i te kāwanatanga. 

Ko tēnei tuhinga Te Tauākī Marautanga (te wāhanga ako o Te Marautanga o Aotearoa - Pāngarau mō ngā Tau 0–10) 2025. Kua motuhake te whakaputaina o Te Tauākī Marautanga (The New Zealand Curriculum – Mathematics and Statistics Years 0-10) 2025.

I whakaputaina Te Tauākī Marautanga (Te Marautanga o Aotearoa - Pāngarau mō ngā Tau 0–10) 2025 e te Minita o te Mātauranga i raro i te wehenga 90(1) o te Education and Training Act 2020 (te Ture) hei tauākī tūāpapa mō ngā kaupapa here marautanga, hei tauākī marautanga ā-motu hoki. Koinei ngā tauākī o te kaupapa here ōkawa e pā ana ki te whakaakona o Pāngarau e ārahina ai ngā haepapa ā-marautanga, ā-aromatawai o ia kura (te wehenga 127 o te Ture); ngā hōtaka mō te whakaako me te ako (te wehenga 164 o te Ture); me te aroturukitanga me te pūrongotanga o ngā mahi a ngā mokopuna (te wehenga 165 o te Ture me ngā waeture e whai pānga ana). Me āta whai ngā poari o ngā kura kia whakatinana rātou ko te tumuaki, ko ā rātou kaimahi i ēnei tauākī. E herea ana te whakaakona o Pāngarau i raro i te maru o Te Marautanga o Aotearoa ki ngā tauira katoa i te Tau 10, i ngā tau o mua mai hoki i te Tau 10. Mō ētahi mokopuna tokoiti noa nei he hiahia ako anō ō rātou, ka whakaaetia tahitia pea me te mokopuna, me tōna whānau rānei/hoki, ētahi whāinga o te koke e motuhake ana hei wāhanga mō tētahi mahere tautoko a te mokopuna.

Ko ngā wāhanga o Te Tauākī Marautanga (Te Marautanga o Aotearoa - Pāngarau mō ngā Tau 0–10) 2025 kua whakaputaina hei tauākī tūāpapa mō ngā kaupapa here marautanga, ko ngā herenga aromatawai.  Ka takoto i ērā herenga ngā here mō te taha ki te whakaako, ki te ako, ki te aromatawai hoki e noho ana hei tūāpapa mō te tauākī marautanga ā-motu, ā, ko tāna he ārahi i ngā hōtaka o te whakaako me te ako i a Pāngarau kia whai hua. Ko ērā atu kōrero ka whakaputaina hei tauākī kaupapa marautanga ā-motu. Ko tā tērā he whakatakoto i ngā āhuatanga e tika ana kia whakaākona ki ngā mokopuna katoa  i te roanga o te noho ki te kura, ā, ka whai wāhi ki tērā ngā taumata o te mōhiotanga, o te māramatanga me ngā pūkenga e wawatatia ana kia tutuki i roto i a Pāngarau.

Ka mana Te Tauākī Marautanga (Te Marautanga o Aotearoa – Pāngarau mō ngā Tau 0–10) 2025 hei te 1 o Hānuere, 2026, hei whakakapi i ngā tauākī o Pāngarau o tēnei wā, tae atu ki te Tau 10 (te taumata 5 ā-marautanga). Ka mana tonu tērā atu tauākī marautanga ā-motu i puta rā i te tau 2009 mō te wāhanga ako o Pāngarau mō ngā Tau 11-13 (ngā taumata 7-8 ā-marautanga). Me kōwhiri ngā kura i ngā tauākī wāhanga ako o Pāngarau e hāngai ana ki ngā hiahia o ā rātou mokopuna. Hei tauira, ka kōwhiri pea ngā kura ki te whakamahi i te raupapa whakaako mō ngā Tau 0-10 hei painga mō ngā mokopuna mēnā kāore rātou i te eke ki te taumata 6 ā-marautanga.

Nā runga i te horopaki o te kura, kāore pea ētahi e rite ki te kōkiri i te katoa o te marautanga i te rangi tuatahi o te tau kura 2026. Me tīmata ēnei kura mā te whakawhanake, ka whakatinana ai, i tētahi mahere e wawe ai te kōkiritanga o te katoa o te marautanga i te roanga o te tau 2026.

He rerekē ngā herenga e hiahiatia ana mō ngā kura e whakahaeretia ana e tētahi poari kura motuhake. Ko te poari kura motuhake, ko te poari o tētahi o ēnei kura e whai ake nei:

• he kura kaupapa Māori
• he kura motuhake e ahurei ana te āhuatanga ki te hapū, ki te iwi rānei, e noho ana rānei i raro i te maru o Ngā Kura ā-Iwi o Aotearoa
• he kura tāuke ā-kāwanatanga e motuhake ana te āhuatanga ki te hapū, ki te iwi rānei.

Ka mana te tauākī marautanga ā-motu hei te 1 o Hānuere, 2027, mā ngā kura e whakahaeretia ana e tētahi poari kura motuhake, ā, hei taua rangi hoki mana ai te tauākī kaupapa here marautanga ki te tauākī marautanga ā-motu.

Ko te take o tēnei wā whakawhiti mō ngā poari kura motuhake, ko te tuku i te āhei ki te Karauna ki te toro atu i ngā rōpū māngai o te hunga e whakarato ana i ngā kaupapa Māori i te ao mātauranga i mua i te whai pānga o ēnei whakataunga ki ō rātou kura.