Te Mōhiotanga

Ngā mōhiotanga ahurea

Ka whakawhanake te mokopuna i te kaha o tana māramatanga ki tōna whakapapa, me te āhukahuka anō i te whakaū a ngā hononga ki ngā tūpuna i tana tuakiri me tana noho huānga i roto i tōna whānau, i tōna hapori, i te porihanga whānui hoki. Ka ako ia, ka whakahāngai hoki ia i ngā tikanga hei hāpai i ngā uara, i ngā matatika, i ngā ritenga hoki e taea ai e ia te mahi ana mahi i ngā horopaki kanorau. Mā te uara i te mōhiotanga, i te ahurea, me te tuku ihotanga, ka rongo te mokopuna i ngā mōhiotanga o te ao pūtaiao, o te ao hauropi, o te ao tautake hoki e whakapakari nei i ōna pūkenga me tōna māia kia mārama ki te ao, kia whakamāori, kia hāpai hoki i te ao.

Ka mōhio te mokopuna:

• ka ārahi ngā ritenga me ngā tikanga i ngā whanonga o ngā rōpū i ngā wāhi rerekē, e hāpai nei i tā te tangata whakaute i ētahi atu, e whakamahi nei i ngā tūāhua whakahirahira, e tino whakaū nei hoki i ngā hokonga i roto, i waenga hoki i ngā hapori, hei tauira:
  • ko ngā hui ōkawa i te marae — mā ngā tikanga e whakatau te raupapatanga o ngā kōrero, o ngā karanga, o te pōwhiri, me te whakaatu anō i te whakaute ki te haukāinga, ki ngā manuhiri, ki ngā tūpuna, me ngā kaupapa o te hui
  • ka tūhono te whakapapa i te tangata ki ōna tūpuna, me ngā hītori tōpū, e whakaatu nei i tā te ao o mua whakaahua tonu i te tuakiri o te tangata i ēnei rā nei (hei tauira, ko te whakapapa o te tangata ki te waka o Mamari e tūhono ana i a ia ki te hekenga i Hawaiki, ki te whakataunga kerēme i Te Tai Tokerau, me te hītori o te iwi)
• ka āwhina ngā tikanga me ngā ritenga ahurea i ngā hapori ki te whakaū i tō rātou tuakiri i te takanga o te wā, ahakoa te panonitanga o ētahi porihanga, mā te pupuri ki ōna hītori, ki ōna hononga, me ōna uara puta noa i ngā whakareanga, hei tauira:
  • he kaupapa whakanui a Matariki me Puanga ka puta i ia tau e whakapakari ana i te hononga i waenga i te whānau me te hapori, e whakanui ana, e whakaū ana hoki i te mātauranga Māori, me te whakahau i te huritaonga me te whakahoutanga
  • E whakanuia ana a The Lantern Festival i Haina, puta noa i te ao e ngā hapori Haina, e tohu nei i ngā kaupapa e whakanui ana i te paunga o te tau i te maramataka. Mā te whakakā i ngā rātana, mā te tiritiri kai, mā te hui hei hapori, ka tuku kōrero ngā tāngata mō ā rātou tikanga, mō ā rātou kōrero hītori, me ō ratou uara ki ngā whakatipuranga hou, e hāpai nei i te tiakina o te tuakiri o te ahurea i te takanga o te wā ahakoa te panonitanga o ētahi porihanga.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

Te whakarite i ngā pātai e whai take ana, e matatini ana hoki

• ki te ui i ngā pātai mō te āhua o tā ngā tikanga ārahi i ngā mahi me te tiaki i te tuakiri, pēnei i ēnei:
  • Ka pēhea tā ngā ritenga me ngā tikanga ārahi i ngā whanonga i ngā wāhi rerekē me ngā horopaki rerekē?
  • He aha e rerekē nei ngā tikanga i waenga i ngā hapori?
  • Ka pēhea tā ngā tikanga hāpai i te tukua iho o ngā uara me te tuakiri i te takanga o te wā?
  • Ka pēhea te whakapakari a ngā whakanuitanga me te whakapakari i ngā hononga i ngā hapori?

Te kohikohi, te whakaraupapa, me te kōtuitui pārongo

• ki te hōpara i ngā tauira o ngā ritenga me ngā tikanga puta noa i ngā ahurea, tae atu ki ēnei:
  • he kaupapa a Matariki and Puanga ka puta i ia tau e whakapakari ana i ngā hononga o te whānau me te hapori, e whakanui ana hoki i te mātauranga Māori, me te whakahau i te huritaonga me te whakahoutanga
  • he whakanuitanga ā-ahurea a The Lantern Festival e tukua nei ngā kōrero, ngā uara, me te tuakiri ki ngā whakareanga mā roto mai i te hui a te hapori
• ki te kohi pārongo i ngā kōrero, i ngā whakaahua, i ngā whitiāhua, i ngā uiui, me ngā pūrākau kia tautohua ai ngā pūtakenga me ngā rerekētanga o te katoa.

Te tautohu i ngā uara me ngā tirohanga, te whakatau kupu whānui hoki

• ki te whakaahua i te tautoko a ngā ritenga me ngā tikanga i te whakautenga, i te haepapatanga, me te renarena o te taukaea
• ki te whakaahua i te hāpai a ngā tikanga i ngā hapori ki te tiaki i te tuakiri i te wā o te urutaunga ki ngā panonitanga
• ki te tautohu i ētahi uara e pātahi ana (pēnei i te whakaute, i te tiaki, me ngā hononga) puta noa i ngā tikanga ahurea rerekē
• ki te whakatau kupu whānui mō tā te ahurea whakaahua i ngā whanonga me te whakapakari i te pūmautanga i te takanga o te wā.

Te whakawhiti whakaaro mō ngā kitenga, mā te whakamahi i ngā ara me ngā tikanga e hāngai ana

• ki te waihanga i tētahi whakapuakanga poto, i tētahi pānui whakaahua, i tētahi paki matihiko rānei e whakamārama ana i te ārahi a te tikanga ahurea i ngā whanonga me te tiaki i te tuakiri
• ki te whakatairite i ngā tikanga e rua (hei tauira, Matariki me The Lantern Festival) hei whakaatu i ngā uara pātahi me ngā whakapuakanga rerekē
• ki te whakamahi i ngā whakaahuahanga, i ngā rārangi wā, i ngā hoahoa māmā rānei hei whakaatu i te tukua iho o ngā tikanga puta noa i ngā whakareanga.

Te hoahoa, te whakatinana, me te arotake i te koringa pāpori

• ki te waihanga i tētahi mātārere hei whakaatu i te whakamāramatanga o tētahi whakanuitanga ahurea me te take e whakahirahira ana taua whakanuitanga
• ki te whakaatu i ngā akoranga ki ētahi atu mō te āhua o tā ngā tikanga whakakaha i te whakaute me te noho huānga
• ki te huritao ki ētahi pātai, pēnei i ēnei:
  • Ka pēhea tā ngā tikanga ārahi i aku whanonga ki te taha o ētahi atu tāngata?
  • Ko ēhea ngā tikanga e rongo ai te tangata i te tūhonohono me te matapoporetanga ōna?
  • He aha e whakahirahira nei kia ora tonu ngā tikanga?

Ka mōhio te mokopuna:

• kua rerekē, kua urutau hoki ngā mātauranga Māori i te takanga o te wā hei urupare ki ngā āhuatanga o te taiao, ki te tūtakihanga ki ētahi atu ahurea, me te rerekē haere o ngā horopaki pāpori me ngā horopaki tōrangapū, hei tauira:
  • ko te maramataka Māori tētahi anga e hāngai ana ki ngā tohu o te marama me te taiao e ārahi nei i te whiriwhiri whakataunga mō te whakatō, mō te hauhake, me te oranga o te tangata, ā, e noho tonu ana hei pūnaha mātauranga e ora tonu ana i Aotearoa i ēnei rā nei
  • ko Hekenukumai Busby: he mātanga whakatere nāna nei ngā tikanga whakatere nō Te Moananui a Kiwa i whakaara anō me te ārahi i te hanganga anō me te whakaterenga o te waka hourua, e tuhono nei i te tangata ki ngā mātauranga e hāngai ana ki te moana
  • ko te whakahaumanutanga o te whakatere puta noa i Te Moananui a Kiwa i te 50 tau kua hori ka tūhono i te tangata ki ngā tikanga o te whakatere me te whakamahi i ngā taputapu o nāianei, pēnei i ngā hangarau whakahaumaru me ngā pūnaha whakawhiti kōrero e tautoko nei i te whakaterenga i tawhiti pāmamao i ēnei rā nei
• ki te motuhake tonu o te mātauranga Māori e ai ki te wāhi me te rohe, e whakaahuatia nei e te taiao, e ngā pūrākau o te iwi, me ngā hononga ki te whenua, ahakoa ngā panonitanga whānui, hei tauira:
  • ka whakaatu a Te Matatini i te whakapuaki a ngā iwi me ngā hapū i ngā mātauranga Māori mā roto mai i ngā mahi a te rēhia, i te wā tonu e whakaata ana i ngā pūrākau, i ngā tūreo, i ngā nekehanga, i ngā kōrero, me ngā hononga ki te whenua o te rohe, e motuhake nei ki tēnā rohe, ki tēnā rohe.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te whakamārama i te āhua o te urutaunga o te mātauranga Māori i te takanga o te wā hei urupare ki ngā āhuatanga o te taiao, ki te tūtakihanga ki ētahi atu ahurea, me ngā horopaki pāpori e panoni haere ana, i te wā tonu e āhukahukatia ana te motuhake o te mātauranga Māori ki te wāhi me te rohe.

Te whakarite i ngā pātai e whai take ana, e matatini ana hoki

• ki te waihanga pātai e hōpara ana i te urutaunga, i te wāhi, me te pūmau, pēnei i ēnei:
  • Kua pēhea te rerekē o te mātauranga Māori i te takanga o te wā, me te ū tonu anō o te tūhononga ki tētahi wāhi?
  • He aha e rerekē nei ngā tikanga Māori i waenga i ngā taiao o te takutai, o tuawhenua, me te ngahere?
  • He aha te pānga o te tūtaki ki ētahi atu tāngata ki ngā mātauranga Māori me ngā hangarau?
  • Ka pēhea te whakamahinga o ngā mātauranga o mua i te taha o ngā taputapu o ēnei rā nei?

Te kohikohi, te whakaraupapa, me te kōtuitui pārongo

• ki te whakatairite i ngā pāhekohekotanga o te Māori ki ngā taiao rerekē (hei tauira, te takitai me te tuawhenua; ngā ōhanga o te hao ika me te mahi māra; te whakanui i a Puanga me Matariki)
• ki te mātai i ngā tauira o te urutaunga o te mātauranga, pēnei i:
  • te āhua o te whakaterenga o Te Moananui a Kiwa me te whakamahi i ngā taputapu whakahaumaru me ngā taputapu whakawhiti kōrero o ēnei rā nei
  • ka whakamahi te iwi Māori i ngā mahere, i ngā kāpehu, me ngā tikanga tuhituhi a te Pākehā i te rautau 19
  • te whakamahinga tonutanga me te whakahaumanutanga o te maramataka Māori
  • te whakarauoratanga o ngā tikanga mō te rongoā Māori mā roto mai i ngā matapakinga me ngā ratonga hauora a te iwi
• ki te whakamahi i ngā mahere, i ngā ingoa o ngā wahi, i ngā tauranga, i ngā takutai, me ngā hanganuku o te rohe hei tautohu i te tukunga me te urutaunga o te mātauranga
• ki te tūhura i te whakaahua a te tūtakinga i ngā tauranga me ngā nōhanga i te takutai i te whakawhitinga o ngā mātauranga, i te ako ki te tuhituhi, i ngā mahi tauhokohoko, me ngā hangarau.

Te tautohu i ngā uara me ngā tirohanga, te whakatau kupu whānui hoki

• ki te tautohu i ngā uara Māori (hei tauira, te kaitiakitanga, te tapu, te mauri) kua ū nei ki ngā tikanga mō te taiao
• ki te whakatairite i te rerekē o te whakapuakanga o ngā uara tairite i ngā rohe nā runga i ngā hanganuku, i ngā rauemi, me ngā tauira o te nōhanga
• ki te hōpara i ngā whakataukī, i ngā whakatauākī, me ngā kīwaha e hāngai ana ki ngā taiao whāiti me ngā tikanga whāiti
• ki te whakatau i ētahi kupu whānui tōmua, pēnei i ēnei:
  • ka urutau ngā mātauranga i te panonitanga ki te taiao, ki ētahi atu āhuatanga rānei
  • ka whakaawe te wāhi i te mātauranga e hiahiatia ana, e matapoporetia ana rānei
  • ka whakaahua ngā pūnaha rerekē (ngā mea e hāngai ana ki te tikanga me te ture/kāwana) i te rerekē o te whai wāhitanga ki ngā whenua me ngā rauemi.

Te whakawhiti whakaaro mō ngā kitenga, mā te whakamahi i ngā ara me ngā tikanga e hāngai ana

• ki ngā whakaahuahanga e whakamārama ana i ngā huatau, pēnei i ngā rāhui, i te mauri, i te maramataka rānei
• ki ngā mahere, he kupu āpiti ōna, e whakaatu ana i ngā āhuatanga o te taiao, i ngā ara i whāia ai e ngā waka, i ngā tauranga, me ngā tikanga ahurea
• ki ngā paki matihiko, ki ngā mahi toi rānei e whakamārama ana i te āhua o tā te taiao o te rohe whakaahua i ngā mātauranga me ngā ritenga
• ki ngā uiui, ki ngā matapakinga rānei kua rekoatahia o ngā kaumātua, o ngā kaitiaki, o ngā mātanga rānei o te hapori
• ki ngā whakaaturanga e whakaatu ana i te āhua o te matatū me te urutaunga o te mātauranga Māori.

Te hoahoa, te whakatinana, me te arotake i te koringa pāpori

• ki te hoahoa me te whakahaere i tētahi koringa e hāngai ana ki te wāhi (hei tauira, te tiaki i tētahi roma, te whakaako e pā ana ki ngā rāhui, te tiaki i tētahi wāhi tāpua)
• ki te whakahāngai i ngā huatau, pēnei i te tapu, i te rāhui, me te mauri, ki tētahi take taiao o te rohe
• ki te arotake i te āhua o te whakaata a tana koringa i ngā uara Māori me te hāpai i te oranga o te taiao i tēnei wā, ā haere ake nei hoki.

Ka mōhio te mokopuna:

• ka tipu tonu te mātauranga Māori mā roto mai i te auahatanga, i ngā hapori e whakahāngai nei i ngā mātauranga o nehe ki ngā wero o nāianei, hei tauira:
  • te whakarauoratanga me te kaitiakitanga o te taiao — ka rere tahi te mātauranga Māori me te pūtaiao i te whakarauoratanga o ngā awa, i te patu riha, me ngā kaupapa whāomoomo puta noa i Aotearoa, hei urupare ki ngā wero o nāianei ki te taiao
  • te whakahaerenga o ngā whenua taketake (Ahitereiria) — ngā tikanga ahi a te iwi taketake o Ahitereiria, e kīia nei ko ngā First Nations, kua whakawhenumihia ki te pūtaiao hei whakaheke i te tūraru o te ahi ngahere, e whakaatu nei i te urutaunga o ngā mātauranga taketake kia hāngai ai ki ngā wero o te taiao, kia hāpai ai rānei i te whakatutukihanga o aua wero.
• he haepapa nō te katoa te whakaora tonu i ngā mātauranga o nehe, ā, me tiaki, me whakaute te whāia me te tukua iho ki ngā uri whakaheke, hei tauira:
  • ka tautoko ngā rumaki reo Māori, ngā kura, me te whakamahinga o te reo i ia rā i te āta tiakina me te tukua o te reo Māori hei puna mātauranga ahurea e ora ana
  • ‘I te panonitanga heretanga o te ao, ka pērā hoki ā tātou ritenga/tikanga.’ Ka panoni haere ngā tikanga i te takanga o te wā i ngā hapori e urutau ana ki ngā wāhi hou, e urupare ana rānei ki ngā wero, ki ngā ara wātea rānei
  • te mātauranga iwi taketake — ka whakamahia ngā mātauranga o te iwi Inuit mō te tio, mō te huarere, me ngā kīrehe, i te taha o ngā rangahau pūtaiao e mārama ai ia ki te panoni āhuarangi, e urupare ai hoki ia ki ngā panonitanga ki te taiao i Te Tiri o te Moana ki te Raki.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te mātai i te āhua o te tipu tonu o te mātauranga Māori mā roto mai i te auahatanga, me te whakamārama i ngā tūranga me ngā haepapa e whakaū ana i te ao Māori puta noa i ngā wāhi rerekē, i ngā whakareanga, me ngā wero o nāianei.

Te whakarite i ngā pātai e whai take ana, e matatini ana hoki

• ka pēhea te urupare a ngā pūnaha mātauranga Māori ki ngā wero hou i te wā e ū tonu nei ki ngā tikanga o nehe?
• ka pēhea te whakaahua a te wāhi (te rohe, ngā roherohenga māori, te taiao) i ngā mōhiotanga me ngā haepapa?
• nō wai te haepapa ki te whakaruruhau, ki te tuku hoki i ngā mātauranga Māori i ēnei rā nei?
• ka pēhea te whakapuakina o ngā mahi o nehe i ngā horopaki o nāianei?

Te kohikohi, te whakaraupapa, te whakamahi hoki i ngā mātāpuna kōrero

• ki te hōpara i ngā tūranga o nehe me ngā tūranga o nāianei (hei tauira, te pakeke, te mātanga, ngā kaitiaki, te kaiako, ngā kaihautū i te taiao), e mātai nei i:
  • ngā āhuatanga o te tūranga
  • ngā tāngata e hāpaitia ana
  • te tūhonotanga ki te wāhi me te hapori
• ki te tūhura i ngā pūnaha mātauranga Māori i te whakarauoratanga, pēnei i:
  • te mātai arorangi me te mātauranga taiao
  • ngā moana me ngā ara wai
  • te raranga me te tiaki i ngā rauemi
• ki te whakamahi i ngā mahere ki te tautohu i ngā rohe, i ngā roherohenga māori, i ngā awa, i ngā takutai, me ngā pae maunga kua tūhono ki tēnā pūnaha mātauranga, ki tēnā pūnaha mātauranga
• ki te mātai i te whakaawe a ngā wero o te rohe ki te taiao (hei tauira, te waipuketanga, te ahi, te panoni āhuarangi, te hekenga o te kanorau koiora) i te whakahāngaitanga o te mātauranga i ēnei rā nei
• ki te whakatairite i ngā tauira Māori ki ngā pūnaha mātauranga a ētahi atu iwi taketake, pēnei i:
  • ngā rautaki whakahaere ahi a te iwi First Nations (Ahitereiria)
  • ngā mātauranga a te iwi Inuit mō te tio me te āhuarangi (Te Tiri o te Moana ki te Raki).

Te tautohu i ngā uara me ngā tirohanga, te whakatau kupu whānui hoki

• ki te tautohu i ngā mātauranga kua puritia, kua whakarauoratia, kua ngaro rānei, me ngā take e hāngai ana
• ki te whakamārama i te wāhi ki ngā uara, pēnei i te kaitiakitanga, i te whakapapa, me te haepapa o te katoa, i te ārahitanga o te whakamahinga o ngā mātauranga
• ki te whakatairite i ngā pūnaha mātauranga a te Māori ki ā ētahi atu ahurea taketake hei tautohu i ngā mātāpono e pātahi ana me ngā rerekētanga ki ngā wāhi
• ki te whakatau kupu whānui, pēnei i ēnei:
  • ka matatū ngā pūnaha i te pānga o te haepapa puta noa i ngā whakareanga
  • me rerekē ngā mātauranga me ngā tūranga i ngā taiao rerekē
  • ka whakapakari te auaha i ngā mātauranga, tē whakakapi kē ai i te mātauranga.

Te whakawhiti whakaaro mō ngā kitenga, mā te whakamahi i ngā ara me ngā tikanga e hāngai ana

• ki ngā paki matihiko me ngā ataata e whakaatu ana i ēnei:
  • tētahi pūnaha mātauranga
  • tōna hononga ki tētahi wāhi whāiti
  • ki te urutaunga i te takanga o te wā
  • te take e whakahirahira nei i ēnei rā
• ki ngā mahere, he kupu āpiti ōna, e tūhono ana i ngā pūnaha mātauranga ki ngā āhuatanga o te taiao
• ki ngā whakaari, ki ngā kōrero, ki ngā whakaaturanga rānei e whakapuaki ana i te pūmautanga i waenga i ngā mātauranga o nehe me ō nāianei.

Te hoahoa, te whakatinana, me te arotake i te koringa pāpori

• ki te whakarite, ki te tautoko rānei i tētahi rangi whakatō harakeke, e āwhina nei i te kohinga, i te whakaritenga rānei o ngā kai
• ki te tautoko i tētahi hui whakanui, i tētahi tūāhua rānei e hāngai ana ki te maramataka
• ki te arotake i te whakaū a tana mahi i te haepapa ki te tangata, ki te wāhi, me ngā uri whakaheke.

Te Mōhiotanga

Ngā Mōhiotanga o Nehe

Ka whakawhanake te mokopuna i ōna pūkenga ki te whakamāori me te waihanga i ngā kōrero taki hītori, e āhukahuka nei i te huanga mai o te hītori mā roto mai i te tiritiri kōrero, i te taunakitanga, me ngā tirohanga. Ka whāia e ia tētahi pakirehua ā-kaupapa, mā te whakamahi i ngā puna mātāmua me ngā puna mātārua kia hōhonu ai tana mōhiotanga ki te tangata, ki ngā wāhi, me ngā tūāhuatanga; ma te arohaehae o te arotake i ngā taunakitanga; mā te whakatairite i ngā pūrākau; mā te whakawhanaketanga hoki o ngā whakamāoritanga nā runga i te whakaaroaro. Mā ngā huatau hītori matua—pēnei i te pūtaketanga me te pānga, i te panonitanga, i te hiranga, me te tirohanga—ia e ārahi kia kimi māramatanga ai ia mō te ao o mua, e mārama ai ia ki tā te ahurea me tā te tuku ihotanga whakaahua i te tuakiri, e mātai ai hoki ia i te āhua me ngā hua o ngā pāhekotanga ahurea.

Ka mōhio te mokopuna:  

TE HIRANGA O TE TIRITI O WAITANGI

• i whakaū a He Whakaputanga o te Rangatiratanga o Niu Tīreni me Te Tiriti o Waitangi i te mana o te Māori ki te whakahaere, i tētahi anga hoki mō ngā hononga ki te Karauna, engari kua tohea, kua whakamāoritia anō hoki tōna whāinga me tōna whakahāngaitanga i te takanga o te wā, e whakaahua nei i ngā tohe e rere tonu ana mō te rangatiranga me te patuitanga
• i te ngahurutau 1830 i kaha te ākina o te kāwanatanga nō Ingarangi ki te whakatika i te takahanga o ngā ture i Aotearoa, hei tiaki i ngā kaihokohoko nō Ingarangi, me te aukati i te iwi o Wīwī i pīrangi rā ki te uru mai ki ngā whakahaere. I pīrangi ngā mihinare, mō te wāhi ki a rātou, ki te whakaruruhau i te iwi Māori i ngā pānga kino o te nōhanga mai o te Pākehā
• i te tau 1833, i tukua a James Busby ki Pēwhairangi hei kainoho nō Ingarangi. Nā runga i te tute a Busby, i waitohu ngā rangatira o te nōta i a He Whakaputanga o te Rangatiratanga o Niu Tīreni i te tau 1835, i noho rā hei whakataunga ōkawa mō te rangatiranga me te mana motuhake o te Māori, ka mutu, i ōkawa te whakaae a te Karauna o Ingarangi 
• i waitohua Te Tiriti o Waitangi i Waitangi i te 6 o Pēpuere 1840. I whakaae Te Tiriti o Waitangi (te tuhinga reo Māori) kia noho te kāwanatanga ki te Karauna, ā, ko te rangatiratanga me te mana motuhake ki te Māori; manohi anō, i The Treaty of Waitangi (te tuhinga reo Pākehā), ka noho te rangatiratanga ki te Karauna, nā konā i rerekē ai te whakahāngaitanga o te mana me ngā mōtika
• ka hāngai ngā tatūnga o te hītori ki ngā rohe me ngā roherohenga whāiti. E rerekē ana tā ia iwi rongo i ngā wheako o ngā tūāhua i te hītori nā runga i te wāhi i nōhia rā e rātou. 

KO KIRIHI TUAURI 800 BCE–323 BCE

I hea, inahea hoki?

• ki te wāhi me ngā āhuatanga o te horanuku o Kirihi Tuauri 
• ki te rārangi wā o ngā takiwā matua: Te Wā Tuauri, Te Wā Tōnui, Te Wā Whenumi Ahurea. 

Ko Ātene me ētahi atu whenua: Ngā āhuatanga e tairite ana

• ki te pāpori: Te hanga, tae atu ki te wāhi ki ngā wāhine me ngā taurekareka, me te āhua o te noho o ia rā 
• te kāwanatanga: Te manapori me te emepaea
• ki ngā whakatauarotanga o Pāta me Koroniti. 

Ngā whakapono me te ahurea

• ki te whakapono: Ngā atua, ngā temepara, me ngā taiopenga (Ngā Taumāhekeheke, te Tionīhia)
• ki te tautake: Ko Socrates rātou ko Plato, ko Aristotle 
• ki ngā toi, ki te hoahoa whare, ki te reo matatini, me te whakaari (te whakaari aituā me te whakaari pukuhohe). 

Te pakanga

• ki te hiranga o ngā hōia o Kirihi Tuauri
• ki te hiranga o ngā pakanga matua i Ngā Pakanga o Pāhia (ko Marathon, ko Thermopylae, ko Salamis) 
• ki te Pakanga o Peroponēhia: Ngā pūtakenga me ngā pānga ki te kotahitanga me te tuakiri o Kirihi. 

Ngā whakarerenga o Kirihi

• ki ngā hāpaitanga ki te kāwanatanga, ki te tautake, me te hoahoa whare.

TE TŪĀPORI INCA

• ko te iwi Inca tētahi tūāpori i kaha te whakariterite, i kaha hoki te whānui, i puāwai i te rohe o ngā Andes o Amerika ki te Tonga i mua i tā Pāniora raupatu i ngā tau tōmua o te rautau 1500. 

Te whakawhānuitanga me te nōhanga

• i whakawhānui te iwi Inca i tō rātou emepaea puta noa i ngā Andes mā roto mai i te raupatu, i te whakahangahanga, me te nōhanga kua whakamaheretia, e tautokona nei e tētahi kōtuinga rori whānui, me te matatau o te mōhiotanga ki te matawhenua, o te teitei, me te āhuarangi. 

Ngā taketakenga me te tuakiri

• ka hāngai ngā kōrero mō te taketakenga o te iwi Inca ki te taketakenga mai o ō rātou tūpuna i ngā wāhi tapu, pēnei i a Lake Titicaca, e whakaahua nei i te hāngai pū o te tuakiri o te katoa ki te whakapapa, ki te hautūtanga emepaea, me te whakahōnore i te atua o te rā, i a Inti. 

Te whai oranga i te taiao

• i whakamahi ngā hapori Inca i ngā māra parehua, i ngā pūnaha hāwaiwai, me ngā putunga kai e whakahaerehia ana e te karauna kia whakatipuria ai te kānga me te rīwai, e whakatauira nei i te pakari o te mārama ki ngā taiao o ngā maunga me ngā huringa o ngā kaupeka. 

Te whakaritenga o te porihanga

• i kaha te whai paparanga i te porihanga Inca, ā, i whakaritea ki ngā pūnaha o te mahi tahi, me te tukua iho o ngā mōhiotanga mā te kōrero, me te rekoatahanga mā te whakamahi i te quipu (ngā taura pūtikitiki), i taea rā te whakahaerenga o tētahi emepaea e nui ana, e tuatini ana hoki. 

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te whakaahua me te whakatairite i ngā tūāhua ā-motu me ngā tūāhua ā-ao, me te whakamārama i te take e maumaharatia ana aua tūāhua. Ka āhukahuka i te huanga o ngā tūāhua i ngā wāhi whāiti, me te hāngai o taua wāhi ki te tikanga o aua tūāhua. 

Te whakarite i ngā pātai e whai take ana, e matatini ana hoki  

• ki te waihanga pātai mō ngā tūāhua me te maumaharatanga, pēnei i ēnei: He aha e hua mai ai tēnei tūāhua i ia tau? I ahatia i konei i mua? He aha e whakahirahira nei tēnei wāhi? 
• ki te rerekē o te maumaharatanga o ngā tūāhua e ngā rōpū rerekē. Me pātai mō te wāhi e hua mai ai ngā tūāhua me te wāhi ki te whenua me te wai hei wāhanga mō te kōrero. 

Te kimi, te whakaraupapa, me te kōtuitui pārongo  

• ki te tūhura i ngā tūāhua he hua pai ōna, he hua kino hoki ōna, me te ui i te pātai, ‘He aha tōna pūtakenga?’ tē maumahara kē noa ai ki ngā meka 
• ki te kohikohi pārongo i ngā mātāpuna tini mō te ārahi a ngā tūāhua, pēnei i te waitohunga o Te Tiriti o Waitangi, i ngā pānga kei te rere tonu
• ki te mātai i te whakaahua a te tangata i te tuakiri me te noho huānga mā te whakamahi i ngā kupu, pēnei i te Māori, i te Pākehā, i te kirirarau, i te manene, i te taketake, me te iwi
• ki te hōpara i ngā tūāhua o te rohe me te motu e whakahirahira ana ki te kura, ki te whānau, ki te hapū, me te iwi (hei tauira, Te Rangi o Waitangi, te whakanui i a Matariki/Puanga, Te Pūtake o te Riri)
• ki te tūhura i te tūhono o te taiao me te tuakiri mā roto mai i ngā tauira, pēnei i ngā maunga, i ngā awa, i a Ngāi Tipu, i a Ngāi Kīrehe rānei, e whakamahi nei i ngā whakataukī, i ngā whakatauākī, i ngā whakatakinga, me ngā kōrero tuku iho
• ki te ako i te rerekētanga o ngā puna mātāmua (i waihangahia i te wā o te tūāhua) me ngā puna mātārua (he whakamārama nō muri atu)
• ki te tautohu i ngā uara me ngā tirohanga 
• ki te kite i ngā wāhi e tūhono atu ana ki ngā tūāhua, ki ngā mahere me ngā whakaahua
• ki te kite i ngā tauira, pēnei i ngā tūāhua kei te taha o ngā awa, o ngā takutai, o ngā hanganuku tāpua rānei. 

Te tautohu i ngā uara me ngā tirohanga

• ki te whai whakaaro ki ngā ara rerekē e whakamaharatia ana ngā tūāhua (he whakanuitanga, ngā whakamaumaharatanga, ngā porotēhi)
• ki te mātai i te rerekē o te tirohanga ki te tūāhua kotahi hei kaupapa whakanui, hei toanga rānei ki ētahi, ā, he hinganga, he tūkinotanga rānei ki ētahi atu 
• ki te matapaki i te whakaahua a ngā wheako me ngā ao o ngā tāngata i tō rātou mārama ki te hītori 
• ki te āhukahuka i te whakaawe a te hononga ki te whenua me te wāhi i te āhua o te maumaharatanga me te matapoporetia o aua tūāhua. 

Te whakawhiti whakaaro mō ngā kitenga, mā te whakamahi i ngā ara me ngā tikanga e hāngai ana  

• ki te takirua, ki te kōrero anō, ki te whakaari rānei i ngā tūāhua nō ngā tirohanga rerekē 
• ki te waihanga mahi toi mō tētahi tūāhua, mō tētahi wāhi, mō tētahi hanganuku
• ki te ako me te whakamārama i tētahi whakataukī, i ētahi whakatauākī rānei e hono ana ki te whenua, ki te tangata, ki ngā tūāhua rānei, mā te whakamahi i ngā whakaahua (hei tauira, ko au te awa, ko te awa ko au)
• ki te whakauru i ngā whakaahuahanga mō te wāhi i hua mai ai aua tūāhua. 

Te hoahoa, te whakatinana, me te arotake i te koringa pāpori  

• ki te whakamahi i tētahi momo hanganga e whakamaumahara ana i te tangata ki tētahi tūāhua hītori me te whakaari i taua hanganga ki ngā minenga rerekē. 

Ka mōhio te mokopuna:

NGĀ TŪĀHUA MĀORI E TĀPUA ANA KI TE HĪTORI O AOTEAROA

• i te wā e hua mai ai ngā aituā māori, ka rongo te tangata i te ngarohanga ohotata me te panonitanga ohotata, ā, ka whakaaahua ēnei tūāhua i te anamata mā te whakaawe i tā ngā hapori maumahara ki te onamata, ki tā rātou hanga anō, me tā rātou whakatakoto mahere e rite ai mō ngā tūāhua e haere ake nei.

Te Maunga o Tarawera

• ki te pahūtanga o te tau 1886: Ko tōna 6 hāora te roa o te pahūtanga o Tarawera, i whakamōtīhia rā ngā papakāinga, i nehua rā ko Ō-tū-kapua-rangi me Te Tarata, ā, i nui te hunga, te horanuku, me ngā umanga i ngaro, otirā ngā Māori i whai wāhi ki ngā mahi tāpoi
• i taua wā, he whakamāramatanga Māori, he whakamāramatanga Pākehā hoki ā te tangata, tae atu ki ngā kōrero mō tētahi waka kēhua, te hautūtanga a Sophia Hinerangi, me ngā mahi a Tūhoto Ariki.

Te maumahara, te whakaora, me te whakahaumanutanga

• i whakawhanakehia a Te Wairoa, arā, te papakāinga i nehua, hei wāhi hītōria, hei wāhi mātai whaipara tangata hoki, me ētahi atu wāhi i pāngia rā e te aituā māori i Aotearoa (hei tauira, ko Te Matau a Māui 1931, ko Waitaha 2011) i mātaihia rā e mārama ai ki te whakaoranga, ki te whakahaumanutanga, me te manawaroa hoki mā te whakamahi i ngā taunakitanga hītori. 

NGĀ ARIKITANGA TŪROA O HAINA TUAURI ME TE EMEPAEA O HAINA 2100–1912 CE

I hea, inahea hoki?

• ki te tikanga o te arikitanga tūroa
• ki te rārangi wā o ngā arikitanga tūroa matua: ko Qin, ko Han, ko Tang, ko Song, ko Ming, ko Qing hoki 
• ki te hanga i tētahi porihanga o te arikitanga tūroa
• ki te āhua o te puritanga me te whakamahinga o te mana whakahaere (hei tauira, te mātātangata me ngā rangi).  

Ngā whakapono me te ahurea 

• ko ētahi o ngā whakapono, ko te whakamānawa i ngā tūpuna, ko te Mandate of Heaven, ko te Confucianism, ko te Taoism, me te Pūtimi 
• he mea whakaahua te ahurea Haina e ngā whakapono (hei tauira, te maramataka) 
• ki ngā taiopenga (hei tauira,  te Ghost Festival me te Tomb-Sweeping Day) 
• ki te pānga o te Silk Road, tae atu ki te whakaari, ki te kanikani, ki te puoro, me te toi. 

Ngā whakarerenga me ngā tenenga o Haina

• ki te hiranga o te Great Wall 
• ki te hiranga o ngā ara tauhokohoko, pēnei i te Silk Road
• ki ngā tenenga nui: Te kāpehu, te hanga pepa, me te tānga. Te taihuringa o te pakanga, o te whakatere, me te tukua o ngā mātauranga
• ki ngā hāpaitanga o te tautake, o te pūtaiao, o te mahi pāmu, o te hangarau, o te hoahoa whare, me te rongoā. 

KO RŌMA, I TE WHENUA TŪHAKE KI TE EMEPAEA

I hea, inahea hoki? 

• mō Rōma me tōna Emepaea: te whānuitanga i te takanga o te wā, tae atu ki Peretānia. 

Te Whenua Tūhake o Rōma: te kāwanatanga me te porihanga me ngā hōia 

• ki te hanga o te porihanga o Rōma
• ki te tikanga o te whenua tūhake, me te puritanga, me te whakamahinga o ngā mana whakahaere i Te Whenua Tūhake o Rōma  
• ki ngā ture o Rōma
• ki te ope tauā o Rōma: Te whakangungu, te pukupuku, ngā ope tauā Rōma, me ngā āhuatanga i pakari ai rātou. 

Ngā emepara Rōma me te āhua o tā rātou whakahaere i Te Emepaea o Rōma

• ki te take i oti ai te tū a Rōma hei whenua tūhake 
• ki te āhua o te rerekētanga o te whakahaeretanga e te emepara, tērā i te whakahaerenga e Te Kāhui Hanga Ture i te Whenua Tūhake. 

Ngā whakapono o Rōma

• ki ngā atua o Rōma
• ki ngā taiopenga me ngā temepara (hei tauira, te Saturnalia). 

Ngā rori, ngā tāone, me te ao o ia rā 

• ki ngā rori, ki ngā tāpu, ki ngā ara wai, ki ngā temepara, me ngā wānanga
• ki ngā kākahu, ki ngā kai, me ngā mahi whakangahau (ngā ika a Whiro, te whare tapere) 
• ki te wāhi ki ngā taurekareka i te porihanga Rōma. 

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te āhukahuka i te whakaahuatanga o ngā tūāhua hītori e te pāhekohekotanga i waenga i ngā tāngata, i ngā taiao, me ngā whakaaro.

Te whakarite i ngā pātai e whai take ana, e matatini ana hoki

• ki te waihanga i ngā pātai tūhura e hōpara ana i te tirohanga, i te haukume me te pānga, pēnei i:
  • te āhuatanga o te panonitanga o te porihanga Māori, o te ōhanga Māori, me ngā tikanga Māori i muri i te pahūtanga o Tarawera
  • ngā hua o te tauhokohoko me te nōhanga
  • ngā panonitanga ki te taupori me te taiao i tērā takiwā 
  • te kuneroa o ngā ture me te whakamaheretanga o te tāone i muri i ngā tūāhua māori
  • te whakamahinga o ngā mātāpuna, pēnei i ngā atikara niupepa, i ngā kōrero taki a te tangata, me ngā whakaahua taunaki ki te hanga anō i ngā kōrero hītori 
  • te āhua o te mātaitanga o ngā tuhinga o mua me ngā taonga o mua e mārama ai ki te āhua o te panonitanga o ngā porihanga i te takanga o te wā, me te take i panonihia ai.

Te kimi, te whakaraupapa, me te kōtuitui pārongo

• ki te tūhura i tētahi pāhekohekotanga o mua, i tētahi tūāhua rānei, pēnei i te tūtakinga tōmuatanga, i ngā pakanga i waenga i ngā iwi, i te raupatunga o ngā whenua, i te pakanga e kīia nei ko The Dog Tax War, i te pahūtanga rānei o Tarawera
• ki te mātai i ngā puna mātāmua (ngā reta, ngā hautaka, ngā mahere, ngā whakaahua, ngā kōrero) me ngā puna mātārua (ngā pukapuka, ngā pakipūmeka, ngā kōrero kei ngā whare pupuri taonga)
• ki te ui i ngā pātai arohaehae mō ngā mātāpuna:
  • Nā wai tēnei i waihanga?
  • Inahea, he aha hoki te take?
  • He aha ngā āhuatanga e ngaro ana, e haukume ana rānei?
• ki te whakamahi i ngā mahere ki te whakatau i ngā pokapū tauhokohoko, i ngā rohe taututetute, me ngā wāhi aituā, me te whai whakaaro ki te whakaahua a ngā hanganuku (ngā whanga, ngā puia) i ngā tūāhua.

Te tautohu i ngā uara me ngā tirohanga

• ki te whakatairite i ngā tirohanga puta noa i ngā rōpū (hei tauira, te Māori/tauiwi, ngā rangatira o ngā iwi, ngā mihinare, ngā kaihokohoko, ngā wāhine, ngā tamariki)
• ki te tātari i te whakaahua a ngā wheako, a ngā whakapono, me ngā uara i te mārama o te tangata ki ngā tūāhua
• ki te mātai i te rerekē o te whakamāoritanga o ngā aituā mā te whakamahi i ngā whakamārama Māori me ngā whakamārama Pākehā.

Te whakawhiti whakaaro mō ngā kitenga, mā te whakamahi i ngā ara me ngā tikanga e hāngai ana

• ki te whakarite i tētahi whakapuakanga o ‘Tā wai kōrero?’, me te whiriwhiri i tētahi tūāhua me te whakapuaki: I ngā momo tirohanga rerekē ki te kōrero, ki ngā uara , me ngā whakapono kei roto i ia tirohanga me ngā āhuatanga kāore i kōrerotia, kāore rānei i mārama
• ki te whakamahi i ngā rārangi wā ki te whakaatu i ēnei:
  • te tūtakinga → te pāhekoheko → te taututetute, te panonitanga rānei
  • te tūhono i ngā kōrero ki ngā wāhi whāiti mā te whakamahi i ngā mahere, he kupu whakamārama kua āpitihia.

Te hoahoa, te whakatinana, me te arotake i te koringa pāpori

• ki te waihanga arapāho kia taurite ai ngā kōrero, pēnei i ēnei:
  • he pānui whakaahua, ā, ko tōna tapanga, ko ‘Kei Kō atu i te Kōrero Kotahi’ i te kura, i te whare pukapuka rānei o te rohe
  • he mahere kei reira ētahi kupu whakamārama, he rārangi wā rānei e whai wāhi ai ngā tirohanga Māori ki te taha o ngā kōrero a te Pākehā e hāngai ana ki tētahi tūāhua hītori
  • he rekoatahanga oro poto e kōrero ana i tētahi kōrero hītori, i tētahi whakamārama Māori rānei (i runga i te whai whakaaro me te whakamānawa)
• ki te tuku kōrero ki ētahi atu (ki akomanga kē, ki te whānau, ki ngā kaihautū o te kura, ki ngā manuhiri rānei) hei wero i ngā hītori e ahu mai ana i te tirohanga kotahi.

Te arotake i te koringa mā te matapaki i ēnei:

• ki te pānga o te whakahoutanga o ngā kōrero o mua ki te māramatanga ki te tūāhua, ki ngā tūāhua rānei
• ki ngā reo kua whai wāhi atu ināianei, kāore nei i rangona i mua
• ki te take e whakahirahira nei i ēnei rā te tōkeke me te whakaute o te tuku kōrero o mua
• ki te āwhina o roto i te maumahara ki ngā aituā i tā te hapori whakarite, i tā te hapori whakarauora, me tō te hapori manawaroa.

Ka mōhio te mokopuna:

KO AOTEAROA TAE ATU KI TE TAU 1840

• i nui te panonitanga o te nōhanga ki Aotearoa ki te ōhanga, ki te ao tōrangapū, me te porihanga, tae atu ki te peia o te Māori i te whenua me ngā rauemi, me te whakawhitinga tauora o ngā mana whakahaere me ngā hononga.

Te pānga, tae atu ki te urupare a te Māori, o te tūtakinga tōmua o te Pākehā ki: 

Te tauhokohoko me te nōhanga 

• nō te whiore o te rautau 1700, i kaha te tūhono o Aotearoa ki Niu Haute Wēra, i te taunga mai o ngā kaipatu kekeno, o ngā kaipatu tohorā, me ngā kaihokohoko i Poihākena, me te nōhanga haeretanga o te whenua. I whakatū rātou i ētahi teihana i te roanga o te takutai, ā, i whakawhirinaki atu ki ngā Māori e whai kai ai, e whai mōhiotanga ai, e whai kaimahi ai, e tauhokohoko ai hoki, me te aha, i ia rā pea kua whakapā atu tētahi ki tētahi. Ahakoa ko ngā hautaonga hou, ko ngā pūkenga hou, ko ngā ara wātea ohaoha hou hoki te hua o tēnei, ko te tahumaero, ko te waipiro, ko te haupatu, ko te tūkino hoki i te taiao me te whakapōrearea i te noho a te Māori ētahi atu hua. I whakaahua ēnei pāhekohekotanga tōmua i te hononga, i te mana whakahaere, i ngā tauira hoki o te nōhanga i mua i te tāmi ōkawa a te Pākehā. 
• i puta ngā tūtakihanga tuatahitanga i ngā rohe o ngā takutai, o ngā whanga, me ngā pokapū o te tauhokohoko. I whakaawe te āhua o te whenua i te wāhi o te pāhekohekotanga me te taututetutetanga. 
• ki te ōhanga tōmua me te tauhokohoko tōmua: ko Aotearoa tētahi wāhanga o te kōtuinga tauhokohoko o Te Moananui a Kiwa, e tuku hautaonga ana, pēnei i te poaka, i te rīwai, me ngā rauemi i hokona atu tae atu ki te whenua o Haina
• i ngā ngahuru tau o te 1820 me te 1830, i whakakaha te hokonga o ngā pū okaoka — he mea hoko ki te harakeke me te rīwai — i ngā pakanga i waenga i ngā iwi, ā, ko ngā rangatira, pēnei i a Hongi Hika (o Ngāpuhi) rāua ko Te Rauparaha (o Ngāti Toa) i ārahi i ngā kōkirikiritanga nui, ā, ko ngā tahumaero kē a te Pākehā i nui kē atu ai te hingahinga o te tangata, tērā i te whawhai 
• i whakanui ngā kōrero tōmua i te ‘kitenga tuatahitanga’, i te wā i whakangūhia ai ngā reo o te iwi taketake — he tauira nō te mana whakahaere e whakaahua ana i ngā kōrero e kōrerotia ana. 

Ngā mihinare, te reo matatini me te whakawhitiwhiti i ngā ahurea

• nō te tau 1814, ka whakatū ngā mihinare i ngā teihana, ka whakataki i te Karaitianatanga, i te mātau reo matatini, i ngā tikanga mahi pāmu hou, ka whakawhanake hoki i tētahi āhua tuhituhi i te reo Māori, i whakaawe rā i te porihanga Māori i mua i te 1840 
• i haere a Tuai, tētahi o ngā rangatira he whakapapa ōna ki a Ngāre Raumati, ki Ingarangi i ngā tau tōmua o te rautau 1800, ā, nōna i reira, ka ako ia e pā ana ki te porihanga Pākehā, ki te reo Pākehā, me ngā hangarau Pākehā; i tana hoki ki Aotearoa, i tuku ia i ana mōhiotanga ki te Māori, engari kāore ia i hoki mai hei mihinare, ki te whakawhiti rānei i te Māori ki te Karaitianatanga, engari kē ia ka toro atu ia ki ngā Pākehā nā runga i ngā hiahia o te Māori ki te whakaahua i ngā hononga i waenga i te Māori me te Pākeha.

Te rangatiratanga o ngā whenua me te mana motuhake

• ki ngā petihana ki a King William IV me ētahi atu pīra Karauna nā ngā rangatira e kimi whakaruruhautanga ana, e kimi paremata ana, e whai ana rānei ki te pupuri i tana mana motuhake
• ki He Whakaputanga i te tau 1835 i waitohua rā e ngā rangatira Māori
• ki ngā riri tōmua o te hoko whenua (Te Kamupene o Niu Tīreni), e whakatauaro ana i ō te Māori huatau o te whakamahi, o te tūrangawaewae, me te mana, tērā i ngā whakaaro o te Karauna mō te pūmau o te hokona atu
• i muri i Ngā Pakanga Whenua o Aotearoa, i whakamahi te kāwanatanga i ngā ture raupatu ki te tango i ngā wāhanga nui o ngā whenua Māori hei whiunga, hei whakatau hoki i te mana whakahaere, ā, ko te hua, o te tauroa o te ngarohanga o ngā whenua, o te whai rawa, o te oranga hoki mō ngā iwi maha.

Te Moriori  

• ki te tūtakihanga tōmua o te Moriori o Rēkohu ki ngā kaipatu kekeno Pākehā me ngā kaipatu tohorā Pākehā, ā, nō te taunga atu, ka haria ētahi hautaonga hou, engari hoki ka kawea atu ngā tahumaero me te whakapōreareatanga ki te porihanga. Ko te urutomokia me te whakataurekarekatia o Ngāti Tama me Ngāti Mutunga i te tau 1835 i para ai i te ara ki te rirohanga atu o ngā whenua, ki te hinganga o te tangata, me te tāmitanga o te ahurea. Nō muri noa atu, ka whakapuakina e Te Rōpū Whakamana i Te Tiriti o Waitangi aua tūkinotanga, ā, i whakapāha te Karauna, he tatūnga hoki te hua. I ēnei rā, e whai ana te iwi Moriori ki te whakarauora i tō rātou reo, i tō rātou ahurea, me ā rātou tikanga. 

TE TAKIWĀ IRIHĀPETI ME TE TAKIWĀ WIKITŌRIA

• i whakaawe ngā reo rerekē, ngā ahurea rerekē, me ngā mana whakahaere rerekē i ngā tūtakihanga i waenga i ngā tāngata rerekē. 

Te takiwā Irihāpeti

Te ao o ngā rōpū rerekē i te porihanga 

• ki ngā rangatira me te hunga whai rawa, ki ngā kaihoko, ki ngā kaipāmu, ki ngā kaimahi, me ngā tūtūā me ngā rawa kore. Te tūranga o te wahine. 
• ki ngā tamariki: Ko ngā taitamatāne kei ngā taumata rangatira anake i whai wāhi atu ki ngā ara mātauranga; ko te nuinga i noho hei kaimahi i tō rātou tamarikitanga. Ko tōna 30% o ngā taitamatāne, me tōna 10% o ngā kōhine i ako ki te pānui. 

Ko te mana whakahaere o te arikitanga, tērā o ō te kāwanatanga, o ō te iwi rānei 

• i whakahaere a Irihāpeti i a Ingarangi i te 1558 ki te 1603. 
• ki te kāwanatanga: I mōhiotia te kuīni hei kaiwhakahaere matua, ko te ‘tino arikitanga’, ko te ‘kāwanatanga’ te kuīni me āna āphia
• ko te Pāremata hei rōpū tāne whai mana e hāpai nei i te whakatūnga o ngā ture me te tuku tāke, ā, kāore i noho hei māngai mō ngā tāngata o ia rā. Te iwi o te mana whakahaere o te Pāremata ki te wero i te kuīni. Kāore te nuinga o ngā tāngata i whai wāhi atu ki te whiriwhiri i ō te Pāremata mema. 

Te whakapono

• ki ngā ture me ngā tikanga hāhi a ngā Porotehana. Te āhua o te whakatinanahia o aua ture me aua tikanga puta noa i Ingarangi me ngā mahi ki te hunga i whai tonu i ngā whakapono o te Katorika. 

Te tauhokohoko, me te hōparatanga, me te panonitanga ki ngā whare, ki te hangarau, ki ngā tenenga rānei me te ahurea 

• ki te tipuranga o te hōparatanga me ngā haerenga ki tāwāhi me te kaumoanatanga tūmataititanga, tae atu ki ngā hononga ki ngā Amerika me Awherika 
• ki te putanga mai o te perehi i te tau 1485. Te tipuranga o te tānga. Te whakaawenga o te Takiwā Whakarauora me ngā mahi a Wiremu Rurutao. 

Te takiwā Wikitōria

Te ao o ngā rōpū rerekē i te porihanga Peretānia 

• ki ngā āhuatanga o te papapori runga, o te papori waenga, o ngā papapori mahi, me te papapori raro o te hunga pōhara. Te tūranga o te wahine
• ki ngā tamariki: Arā ētahi i mahi i roto i ngā āhuatanga papatoiake; i pai haere te whai wāhitanga ki ngā kura. I te mutunga o tō Wikitōria kuīnitanga, i taea e te nuinga o te taupori te pānui me te tuhituhi
• i rite tonu te piki o ngā utu ā-hāora puta noa i te taupori i tā Kuīni Wikitōria whakahaere, ā, i nui ake ngā tūranga mahi, i kaha ake hoki te wātea mai o ngā hautaonga o ia rā i ngā toa (hei tauira, te hopi, ngā māti, ngā weru, ngā niupepa, ngā taputapu tākaro). 

Ko te mana whakahaere o te arikitanga, tērā o ō te kāwanatanga, o ō te iwi rānei 

• ko Kuīni Wikitōria te ariki o Peretānia i te 1837 ki te 1901
• kāore a Kuīni Wikitōria i whai wāhi ki ngā whakataunga o ia rā i te kāwanatanga. He tepenga tō te mana whakahaere o te arikitanga i tētahi whenua kāwanatanga, ā, ka whiriwhiri te kāwanatanga kua pōtihia i te nuinga o ngā whakatau
• ki te kāwanatanga hei pirimia me ngā rūnanga minita ko ōna tāngata te nuinga o ngā mema o te Pāremata (ngā MP) i te Pāremata. Ko te Whare Rōre me te Whare Whakahāngai Ture tonu e noho ana hei Pāremata
• ki te whakawhānuitanga o ngā mōtika pōti, ahakoa i whakatahangia te papapori mahi i te nuinga o te whakahaerenga. Kāore i whakaaetia tā te wahine pōti.  

Te whakapono

• ko te nuinga o te porihanga he Karaitiana, ā, i te putaputa haere o tā te pūtaiao wero atu (hei tauira, tā Tāwini ariā o te kuneroa). 

Te tauhokohoko, me te hōparatanga, me te panonitanga ki ngā whare, ki te hangarau, ki ngā tenenga rānei me te ahurea 

• ki te whakawhānuitanga o te emepaea o te ao me te kōtuinga tauhokohoko, e tūhono nei ki a Awherika, ki a Āhia, ki ngā whenua hoki o Te Moananui a Kiwa, tae mai ki a Aotearoa 
• ki te auahatanga o ngā hangarau, pēnei i te terekarāwhe, i te whakaahua, i te whakakānga o te haurehu, me ngā pūnaha rerenga parukore tūmatanui. Te tere o te whakaahumahitanga. 

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te hōpara i te whakaahua a te hītori o te tangata i tana noho huānga me tana tuakiri.

Te whakarite i ngā pātai e whai take ana, e matatini ana hoki

Kia mātaihia ngā mea e whai ake nei, me te whai whakaaro ki ngā reo, ki ngā mana whakahaere, me te noho huānga a te tangata

• nō wai te hītori e kōrerotia ana, ā, nō wai te hītori kāore e kōrerotia ana?
• i pēhea tā te wāhi whakaahua i ngā tūtakihanga tōmua?
• he aha i rerekē ai tō ngā rōpū rerekē maumahara ki te tūāhua kotahi?
• ki te āhua o te panonitanga o ngā tikanga o te porihanga Māori, o te ōhanga Māori me te ahurea Māori i te taunga mai o ngā kainoho Pākehā 
• ki ngā hua o te taunga mai o te Pākehā ki te tauhokohoko me te nōhanga 
• ki ngā pūtaketanga o Ngā Pakanga Pū Okaoka 
• ki ngā hua o ngā mihinare, o te mātau reo matatini, me te whenumitanga o te ahurea ki te porihanga Māori 
• ki ngā panonitanga ki te taupori me te taiao i tērā takiwā.

Te kimi, te whakaraupapa, me te kōtuitui pārongo

• ki te hōpara i ngā whakaaro mō te noho huānga me te tuakiri mā roto mai i ngā tauira hītori, pēnei i ngā whakapapa Māori, i ngā whakapapa moriori hoki/rānei, me ngā rohe o te hekenga, i te hekenga o Te Moananui a Kiwa, i te whakatāonetanga o te Māori, o te Moriori hoki/rānei, i ngā nōhanga o ngā rerenga
• ki te tūhura i ngā kōrero o mua mō ngā wāhi whāiti kia mārama ai ki te āhua o tā te hapori kite i a rātou anō i tētahi whenua
• ki te whakamahinga o ngā mātāpuna maha: ngā kōrero tuku iho, ngā mahere, ngā taunakitanga o te mātai whaipara tangata, ngā whakaahua, ngā haukiri, me te ao pāpāho
• ki te whakatairite i ngā mahere e whakaatu ana i ngā ingoa Māori, i ngā ingoa Moriori hoki/rānei mō ngā wāhi, me ngā ingoa Pākehā
• ki te whakamahi i ngā mahere ki te whai i ngā ara o te hekenga me ngā wāhi o ngā tūtakihanga tuatahitanga.

Te tautohu i ngā uara me ngā tirohanga

• ki te tautohu i te haukume, i te mahuetanga, me ngā reo kāore e rangona ana i ngā kōrero hītori
• ki te whakatairite i ngā whakaahuahanga rerekē o te kōrero o mua kotahi (hei tauira, ngā kōrero tuku iho me ngā niupepa, ngā pūrongo ōkawa rānei)
• ki te mātai i te mahuetanga o ngā kōrero a te Māori me ngā iwi taketake i te whiriwhiri whakatau me te puritanga o ngā kōrero hītori
• ki te āhukahuka i te whakaatahanga o te mana whakatau i ngā ingoa o ngā wāhi i ngā mana whakahaere.

Te whakawhiti whakaaro mō ngā kitenga, mā te whakamahi i ngā ara me ngā tikanga e hāngai ana

• ki te tuku i ngā kitenga nā runga i te auaha e whakamana ana i ngā tikanga ahurea, pēnei i ēnei: Te taki kōrero kua ū ki tētahi wāhi, ngā mahere matihiko e nui nei ō te hītori paparanga, ngā whakapuakanga ā-waha rānei e whakaatu ana i ngā tirohanga maha
• kia ariari tana whakamārama i ngā reo e rangona ana me ērā kāore e rangona ana.

Te hoahoa, te whakatinana, me te arotake i te koringa pāpori

• ki te tautohu i tētahi wāhi tāpua o te hītori (hei tauira, ngā wāhi o te tūtakihanga tōmua, ngā awa, ngā nōhanga rānei) kua ngaro nei ētahi o ngā reo, kua whakaparahakotia nei rānei ētahi reo
• ki te kohikohi me te tuku i ētahi o ngā tirohanga rerekē, o ngā tirohanga rānei kua mahue, e tō mai nei i ngā mātāpuna nō te iwi, nō te hapū, nō te Moriori, nō Te Moananui a Kiwa, nō iwi taketake kē rānei (i runga i te tiaki me te whakaaetanga mēnā e tika ana)
• ki te waihanga taonga, pēnei i ēnei:
  • he mahere kua paparanga te āhua o ngā ingoa wāhi me ngā kōrero
  • he kōrero ā-waha poto, he tuhinga rānei e mea ana, ‘Ngā mea e maumaharatia ana e tēnei wāhi’
• ki te tuku mātauranga ki ētahi atu (te akomanga, he pānui whakaahua i te kura, he taunga matihiko) e wero ana i tētahi kōrero o mua kua kotahi nei te tirohanga.

Te arotake mā te huritao ki ēnei:

• ki te tangata kāore nei tōna reo i te rangona me te take kua pērā
• ki te whakaahua a te wāhi me te mana whakahaere i ngā mea e maumaharatia ana
• ki te take e whakahirahira ana te tika o te tuku kōrero o mua i ēnei rā nei.

Te Mōhiotanga

Te Mōhiotanga Pāpori

Ka hōpara te mokopuna i ētahi huatau matua, pēnei i ngā tikanga, i te hautūtanga, i te mana, i ngā mōtika me ngā haepapa, i ngā pūnaha mana hautū, me te āhua o tā ngā uara, pēnei i te manaakitanga me te whakapapa, whakaahua i ngā anga pāpori kanorau. Ka hōpara ia i te whanaketanga o ngā whakahaere me tā ngā whakahaere whakaawe i te tautika, i te kanohitanga, me te huatika.

Ka mōhio te mokopuna:

• he pūtake, he ture, he tūranga hoki tō ngā rōpū hei hāpai i te mahi tahi a te rōpū ki te whiriwhiri whakataunga me te wāwāhi i ngā haepapa, hei tauira:

  • ka hāpai ngā Wātene Māori kia haumaru ngā tāngata me te oranga o te hapori. He tūao te nuinga. Ka aro rātou ki te tiaki i te tangata, me te āwhina i a ia ki te whiriwhiri whakataunga pai me te whakaheke i ngā raru, tē whiu kē noa ai i te tangata

• ka āwhina ngā kaihautū i ngā rōpū kia pai te mahi tahi mā te whiriwhiri whakataunga, mā te whakatau i ngā raruraru, me te whakawhāiti i te rōpū ki ā rātou mahi

• ka whiria pea ngā kaihautū mā te pōti, mā te kōwhiringa, nā runga rānei i te whakaponotia me te whakautea ōna e ētahi atu, hei tauira:

  • ko Scotty Morrison: he kaihautū i te whakarauoratanga o te reo Māori, ā, ko āna mahi i Te Karere me ētahi atu wāhanga o te ao pāpāho, me ngā kaupapa mātauranga, ka āwhina i ngā tāngata puta noa i Aotearoa ki te ako, ki te uara, ki te whakamahi hoki i te reo Māori

  • ko Kahurangi Lisa Carrington he toa i Ngā Taumāhekeheke o te Ao nō Aotearoa e whakaatu ana i tana hautūtanga mā te ū, mā te manawa tītī, mā te hautū i runga i tana whakatauira, e whakaahihiko nei i ētahi atu mā roto mai i tana ū kia kairangi, kia mahi tahi hoki.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te hōpara i tā ngā rōpū rerekē whakarite i a rātou anō kia tutuki ā rātou whāinga, ō rātou haepapa tōpū, me te whiriwhiri i ngā whakataunga
• ka āwhina ngā ture, ngā tūranga, ngā mahi hautū hoki i te rōpū kia pai te mahi tahi, me te tautoko i te oranga o ōna mema me ōna hapori.

Te whakarite i ngā pātai e whai take ana

• ki te ui i ngā pātai matatini, pēnei i ēnei:
  • E whai ana tēnei rōpū ki te whakatutuki i te aha?
  • Nō wai ngā tūranga rerekē, ā, he aha hoki e whakahirahira nei?
  • Ka pēhea tā ngā kaihautū āwhina i te rōpū ki te mahi tahi?
• ki te pātai i ngā ara e kōwhiria nei ngā kaihautū (te pōti, te kōwhiringa, te whakapono atu, ngā wheako)
• ki te hōpara i te whakaawe a te wāhi, a te ahurea, me ngā tikanga i tā te rōpū whakarite i a rātou anō, me tā rātou whiriwhiri whakatau.

Te kohikohi, te whakaraupapa, me te kōtuitui pārongo

• ki te kohikohi pārongo i ngā kōrero, i ngā whitiāhua, i ngā pekanga, me ngā kaikōrero manuhiri mō te āhua o tā ngā rōpū whakarite i a rātou anō (hei tauira, ngā wātene Māori, ngā tira hākinakina, ngā kapa haka, ngā rōpū akomanga)
• ki te tūhura i ngā tauira o te hautūtanga, pēnei i tā Scotty Morrison, e tautoko nei āna mahi i te reo Māori mā roto mai i te ao pāpāho me te ao mātauranga, rāua tahi ko Kahurangi Lisa Carrington, e ārahi nei mā te whakatauira, mā roto mai i te ū, i te manawa tītī, me te mahi tahi
• ki te whakamahi i ngā tūtohi, i ngā hoahoa rānei ki te whakatairite i ngā rōpū, i a ia e tuhi nei i:
  • te pūtake o te rōpū
  • te kaihautū me te āhua o tana hautū
  • ngā ture, ngā tikanga rānei e whāia ana e rātou
  • te wāwāhinga o ngā haepapa.

Te tautohu i ngā uara me ngā tirohanga

• ki te tautohu i ngā uara e whakaahua ana i ngā mahi a te rōpū, pēnei i te tōkeke, i te manaakitanga, i te whakaute, i te mahi tahi, me te haepapa
• ki te matapaki i te rerekē o ngā tāera hautū nā runga i te pūtake me te horopaki o te rōpū
• ki te whai whakaaro ki te take e tika katoa ana ētahi whakahaere i ētahi horopaki rerekē o te ahurea, o te porihanga, o te hapori rānei.

Te whakawhiti whakaaro mō ngā kitenga, mā te whakamahi i ngā ara me ngā tikanga e hāngai ana

• ki te waihanga i ngā pānui whakaahua, i ngā tūtohi whakatairite, i ngā ataneke rānei e whakaatu ana i ngā ōritenga me ngā rerekētanga i waenga i ngā rōpū
• ki te whakamahi i te reo whakatairite, hei tauira:
  • ‘ka tautoko ngā wātene Māori i te oranga o te tangata; i ngā tira hākinakina, ka aro ngā kaiako ki te whakangungu me te kounga o te mahi’
• ki te tuku ki ngā kitenga mā roto mai i ētahi whakapuakanga ā-waha poto ki ngā hoa akoako, ki te whānau rānei, mā te whakamahi i ngā tauira me ngā ataata e ariari ana.

Te hoahoa, te whakatinana, me te arotake i te koringa pāpori

• ki te hoahoa ngātahi i tētahi pūnaha whakariterite mā te akomanga, e ariari nei ngā tūranga, ngā haepapa tōpū, me ngā ture hoki kua whakaaea ngātahitia, kua ahu mai hoki i ngā tikanga (hei tauira, ngā tūranga e tauwhitiwhiti ana, he porowhita kōrerorero, te whiriwhiri ngātahi i ngā whakataunga)
• ki te huritao mā te ui i ngā pātai:
  • I pēhea tā ō tātou tūranga hāpai i te mahi tahi a te rōpū?
  • He aha ngā mahi hautū i rerekē ai tētahi āhuatanga nā runga i te ngākaupai?
  • I pēhea tā ō tātou uara ārahi i ngā kōwhiringa?

Ka mōhio te mokopuna:

• ka rongo te tangata i ngā aituā māori hei tūāhua e hua mai ai te panonitanga ohotata me te ngarohanga ohotata, ā, ka whakaahua ēnei tūāhua i te anamata mā te whakaawe i te āhua o te urupare me te hanga anō a ngā hapori, me tō rātou maumahara, me tā rātou whakamahere hoki ki te whakaheke i ngā tūrarutanga, hei tauira:
  • Ngā rū whenua i Ōtautahi i te 4 o Hepetema 2010 me te 22 o Pēpuere 2011: I mahi tahi ngā ratonga ohotata, ngā tari kāwanatanga, me ngā rōpū hapori ki te whakaora, ki te tiaki, ki te tuku hoki i ngā momo tautoko mātāmua. I āwhina ngā kaitūao, ngā iwi, me ngā whakahaere o te rohe ki te whakapaipai i ngā para, ki te tautoko i te hunga whakaraerae, ki te whakarauora anō i te ao o ia rā. Nā te ngana tahi a te katoa i whakaatu ai i te tautoko kei roto i te mahi tahi me te haepapa tōpū kia ora anō i ngā aituā
  • Ko Huripari Kaperiere (Aotearoa 2023): i whakatuwhera ngā iwi me ngā hapori o te rohe i ngā marae hei marumaru ohotata, ā, i whakaritea he kai, he momo tiaki, me ngā tautoko, i arahina ai e te manaakitanga me te haepapa o te katoa, i te taha o Te Rākau Whakamarumaru me ngā kaunihera ā-rohe.
• i Aotearoa, kei te kaha haere te mahi tahi a ngā kaunihera me ngā iwi, mā roto mai i te patuitanga, e whakahaere ngātahi ai i ngā whenua, i ngā ara wai, me te taiao, hei tauira:
  
  Te Waikato River Authority (te patuitanga o te kāwana-tahi)
  • Te tūranga: he rōpū kāwana-tahi ā-ture kua whakatūria ki te whakarauora me te tiaki i te hauora me te oranga o te Waikato
  • Te hautūtanga: kia ōrite te maha o ngā māngai o ngā iwi (tae atu ki a Waikato-Tainui, ki a Ngāti Maniapoto, ki a Ngāti Raukawa, ki a Ngāti Tūwharetoa hoki) me ngā māngai a te Karauna.
    
     
• Te Ngahere me ngā Manu (Royal Forest and Bird Protection Society o Aotearoa)
  • Te tūranga: ka whakaruruhau i ngā momo kīrehe māori me ngā pūnaha hauropi puta noa i Aotearoa mā te kōkiri, mā ngā kaupapa whāomoomo, me te mātauranga tūmatanui
  • Te hautūtanga: ngā rautaki me ngā mahi a te kaunihera ā-motu me ngā peka nō ngā rohe
  • Te mahi tahi: ka mahi tahi ki te taha o ngā kaunihera, o ngā iwi, o ngā tāngata nō rātou ō rātou whenua, me ngā rōpū hapori ki te tiaki i te kanorau koiora.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te whakamārama i te āwhina o roto i ngā tikanga me ngā ture kua whakaaea ngātahitia kia mahi tahi, kia whiriwhiri whakataunga, kia urupare hoki ngā rōpū ki ngā wero, pēnei i ngā aituā māori me te tiaki i te taiao
• ki te āwhina o roto i te hautūtanga ngātahitanga, i ngā mōtika, me ngā haepapa, kia ora anō ngā hapori i tētahi panonitanga ohotata me te whakamahere kia haumaru ake ai, kia toitū ake ai hoki te anamata.

Te whakarite i ngā pātai e whai take ana

• ki te hōpara i ngā mōtika, i ngā haepapa, me te hautūtanga, mā te ui i ngā pātai:
  • He aha ngā tikanga, ngā ture rānei e ārahi ana i tēnei rōpū, he aha hoki te take?
  • Nō wai te mana ki te kōrero, ki te whiriwhiri whakataunga rānei, ka mutu, i pēhea te whakataunga o tēnā?
  • I pēhea tā ngā tikanga me te hautūtanga āwhina i te rōpū ki te urupare ki ngā tairaru, ki te tiaki rānei i te taiao?
• ki te pātai mō te panonitanga ki te hautūtanga i ngā wā e mahi ana ngā rōpū i te takiwā, i te rohe, i te motu rānei
• ki te whai whakaaro ki te tautoko o roto i te patuitanga i waenga i ngā iwi, i ngā kaunihera, i ngā tari kāwanatanga, me ngā rōpū hapori, mō te koringa tōpū.

Te kohikohi, te whakaraupapa, me te kōtuitui pārongo

• ki te tūhura i tā ngā tikanga whakaahua i te whiriwhiri whakataunga me te hautūtanga i te ao Māori me ētahi atu rōpū e urupare ana ki ngā tairaru me ngā wero ki te taiao
• ki te kohikohi pārongo i ngā whitiāhua, i ngā kōrero, i ngā kaikōrero manuhiri, me ngā rangahau whakapūaho, tae atu ki ngā urupare ki ngā rū whenua o Ōtautahi me Huripari Kaperiere, i mahi tahi rā ngā hapori, ngā iwi, ngā tūao, me ngā tari kāwanatanga ki te tiaki, ki te whakarauora hoki
• ki te hōpara i ngā tauira o te patuitanga, pēnei i te Waikato River Authority, e whai nei i te ara o te hautū ngātahi i waenga i ngā iwi me te Karauna, me Forest & Bird, e mahi tahi nei ki te taha o ngā kaunihera, o ngā iwi, me ngā hapori ki te tiaki i te kanorau koiora
• ki te whakarite i ngā pārongo mā te whakamahi i tētahi tūtohi whakatairite e whakaatu nei i:
  • ngā tikanga, ngā ture rānei
  • ngā mōtika me ngā haepapa
  • te āhua o tā te hautūtanga tautoko i ngā whāinga a te rōpū
• ki te kite i te wāhi e tū mai ai te hautūtanga (te marae, te kura, te hapori, te rohe, te motu) me te pānga o tēnei ki te whiriwhiri whakataunga.

Te tautohu i ngā uara me ngā tirohanga

• ki te tautohu i ngā uara, pēnei i te manaakitanga, i te tōkeke, i te haepapa, i te manawaroa, me te oranga o te katoa
• ki te huritao ki tā te rōpū whakataurite i ngā mōtika o te kotahi me ngā haepapa o te katoa i ngā wā o te tairaru me te whakarauora
• ki te mātai i te whakaawe a ngā tirohanga rerekē ki te hautūtanga (te tōpū, te paparanga, te patuitanga) i te whai take o te urupare, o te hanga anō, o te whakamahere a ngā rōpū mō te anamata
• ki te āhukahuka i te wāhi ki ngā tikanga hei ārahi i te urupare ki ngā take ohotata, me te tiaki tauroa i te taiao.

Te whakawhiti whakaaro mō ngā kitenga, mā te whakamahi i ngā ara me ngā tikanga e hāngai ana

• ki te waihanga i ngā tūtohi whakatairite, i ngā pānui whakaahua, i ngā whakaahuahanga matihiko rānei e whakaatu ana i tā ngā ture ārahi i te hautūtanga puta noa i ngā rōpū me ngā horopaki rerekē
• ki te whakamahi i te reo whakatairite ki te whakamārama i ngā rerekētanga, hei tauira:
  • ‘i te wā o te Huripara Kaperiere, he mea whakahaere ngā mahi hautū e te hapori me te marae; i ngā patuitanga kāwanatanga, ka noho te hautūtanga ki ngā iwi me ngā kaunihera’
• ki te tuku i ngā kitenga i runga i te ariari ki ngā hoa mā te tūhono i ngā ara o te hautūtanga ki ngā hua, pēnei i te whakarauora, i te oranga, me te toitūtanga.

Te hoahoa, te whakatinana, me te arotake i te koringa pāpori

• ki te hoahoa ngātahi i tētahi kaupapa ā-akomanga, i ētahi ture kua whakaaetia, hei whakapakari i te mahi tahi, hei whakatutuki hoki i tētahi whāinga a te rōpū (hei tauira, tētahi mahere whakariterite mō ngā take ohotata, te tiaki i tētahi awa o te rohe, te tautoko i tētahi rōpū hapori)
• ki te huritao mā te ui i ngā pātai:
  • He aha te wāhi ki te hautūtanga me ngā tikanga ki te angitu o te rōpū?
  • I tōkeke te horahanga o ngā mōtika me ngā haepapa?
  • He aha ngā āhuatanga hei whakamarohi i tā tātou whiriwhiri whakataunga me tā tātou mahi tahi ā haere ake nei?

Ka mōhio te mokopuna:

Ka mōhio te mokopuna:

• ki te nui ake o ngā haepapa o ngā kaihautū i te rohe me te motu nā te mea ka pā ā rātou whakatau ki te tini tangata, ki te tukua o ngā rauemi, me te tiakina o ngā hapori, hei tauira:
• Ngā wātene Māori: mā ngā tūru i te kaunihera ā-rohe e mōhiotia ai he māngai Māori ka whai wāhi atu ki ngā whiriwhiri whakataunga o te rohe
  • ka whai wāhi rātou ki te manapori nā runga i te whai wāhitanga o tētahi māngai nō ngā hapori Māori ki ngā whiringa whakataunga me te hāpai i te kaunihera ki te whai whakaaro ki ngā tirohanga Māori i te whakaritenga o ngā kaupapa here ka pā ki ō rātou rohe me ō rātou hapori
• Ngā Kaunihera ā-Rohe: (hei tauira, Te Kaunihera ā-Rohe o Te Matau-a-Māui, Te Kaunihera ā-Rohe o Waikato)
  • ka whakahaere i ngā rawa o te taiao, pēnei i te whakamahinga o ngā awa, o ngā takutai, o te hau me te whenua i te rohe, tae atu ki te whakaruruhautanga i ngā waipuke me te aroturukina o te taiao
  • ka whiriwhiri whakatau ngā kaikaunihera kua pōtihia ka pā ki ngā hapori maha
  • ka whakataurite i te tiakina o te taiao, i te haumaru o te marea, me ngā matea ōhanga.
• Te Waikato River Authority (te patuitanga o te kāwana-tahi)
  • Te tūranga: he rōpū kāwana-tahi ā-ture kua whakatūria ki te whakarauora me te tiaki i te hauora me te oranga o te Waikato
  • Te hautūtanga: kia ōrite te maha o ngā māngai o ngā iwi (tae atu ki a Waikato-Tainui, ki a Ngāti Maniapoto, ki a Ngāti Raukawa, ki a Ngāti Tūwharetoa hoki) me ngā māngai a te Karauna
  • Te mahi tahi: ka tautoko i te mahi tahi i waenga i te iwi, i ngā kaunihera ā-rohe, me te kāwanatanga, e whakaata nei i ngā mātāpono o Te Tiriti o Waitangi
• Rīpeka Whero Aotearoa
  • ka tautoko i ngā hapori i ngā wā o te taututetute, o te aituā, me ngā take ohotata, mā ngā ara o te tautāwhi tangata, pēnei i te tuku kai, i te marumaru, i te rongoā, me te tautoko i te whānau
  • ka arahina e ngā mātāpono o te koutangata, o te whakaraupapa, o te tapatahi, me te mahi tahi ki ngā whenua o te ao
• me pono, me manawaroa, me ngākau aroha, me rautaki hoki ngā whakaaro o te kaihautū e takatū ai ia ki te whai i ngā koringa tōpū me te ū tonu ki ngā uara o te katoa me ngā whāinga a te katoa, hei tauira:
  • ko Pania Newton: he kaihautū nō te rangatohe o Protect Ihumātao i whakarite i te porotēhi mauri tau, i te kōkirikiri ā-motu, me ngā whiriwhiringa ki te tiaki i ngā whenua o Ihumātao
• ko te tūāpapa o tana hautū, ko ngā tikanga, ko te kaupapa Māori, me te mahi ngātahi
  • ko Malala Yousafzai (Pakitāne): he kaihautū, he kaikōkirikiri hoki ā-ao e tohe ana kia tautika te whai wāhi a ngā kōtiro ki te mātauranga, me te tohe mō te mātauranga hei mōtika mātāmua.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te whakamārama i te whakaahua a ngā pūtake me ngā uara o tētahi whakahaere me tētahi rangatohe i ngā mahi me ngā whakatau a te kaihautū, otirā i ngā wā e pā nei aua whakatau ki ngā tāngata maha, ki ngā rauemi e whakamahia ngātahitia ana, ki te oranga hoki o te hapori, i te taumata o te rohe, o te motu, me te ao.

Te whakarite i ngā pātai e whai take ana

• ki te hōpara i ngā pūtake me ngā haepapa o ngā whakahaere mā te ui i ngā pātai:
  • He aha te mahi a tēnei whakahaere, a tēnei rangatohe rānei?
  • E hāpai ana i a wai, he aha hoki ō rātou hiahia matua?
  • Ka pēhea tā ōna uara ārahi i ngā whakataunga ka pā ki ngā hapori maha?
• ki te pātai mō te rerekētanga o ngā haepapa o te kaihautū i te pānga o ngā whakatau ki te rohe, ki te motu, ki te ao rānei
• ki te whai whakaaro ki te take e whakahirahira nei te pono, te ngākau aroha, te manawaroa, me te rautaki o te whakaaro ki ngā kaihautū e mahi nei i ēnei taumata.

Te kohikohi, te whakaraupapa, me te kōtuitui pārongo

• ki te rangahau i ngā rangahau whakapūaho mā te whakamahi i ngā whitiāhua, i ngā atikara, i ngā pūrongo, me ngā kōrero mō ngā whakahaere o te takiwā, o te rohe, o te motu, me te ao
• ki te tūhura i ngā tauira, pēnei i ngā wātene Māori i ngā kaunihera ā-rohe e whakahaere nei i ngā awa me ngā whenua, tae atu hoki ki ngā whakahaere tautāwhi tangata, pēnei i a Rīpeka Whero Aotearoa
• ki te hōpara i te hautūtanga i ngā rangatohe tōrangapū me ngā rangatohe pāpori, tae atu ki a Pania Newton rāua ko Malala Yousafzai, me te tohu i te kōkiri a ngā uara i ngā mahi, me te panonitanga
• ki te whakamahi i tētahi tūtohi ā-akomanga ki te rekoata i:
  • te ingoa o te whakahaere, o te rangatohe rānei
  • te pūtake
  • ngā uara matua
  • ngā tūranga hautū
  • ngā tauira o ngā whakataunga
• ki te tohu i ngā wā e hāngai ana ngā whakatau (i te taumata o te takiwā, o te rohe, o te awa, o te motu, o te ao rānei).

Te tautohu i ngā uara me ngā tirohanga

• ki te tautohu i ngā uara matua e ārahi nei i ngā whakahaere me ngā kaihautū, pēnei i te manaakitanga, i te kaitiakitanga, i te tōkeke, i te mahi, i ngā mōtika tangata, me te haepapa ki te taiao
• ki te tātari i te hāngai o ngā tūranga hautū ki ngā pūtake me ngā uara o te whakahaere
• ki te whakatairite i te whakaawe a ngā uara rerekē i ngā whakataunga i ngā horopaki rerekē (hei tauira, he komiti marae, he kaunihera ā-rohe, he rangatohe ā-ao)
• ki te āhukahuka i ngā taukumekume i waenga i ngā mōtika o te kotahi, o te haepapa o te katoa, o ngā hiahia ohaoha, me te tiakina o te taiao, o te ahurea rānei.

Te whakawhiti whakaaro mō ngā kitenga, mā te whakamahi i ngā ara me ngā tikanga e hāngai ana

• ki te waihanga whakaahuahanga (ngā pānui whakaahua, ngā ataneke, ngā whakairoiro pārongo, ngā pukapuka rānei o te akomanga) e whakatairite ana i ngā pūtake, i ngā uara, i ngā tūranga hautū, i ngā whakataunga rānei o ngā whakahaere, o ngā rangatohe rānei e rua
• ki te whakamahi i te reo whakatairite, hei tauira:
  • ‘ka matapopore te Waikato River Authority i te patuitanga me te kaitiakitanga, nā reira ka whiriwhiri ngātahi te iwi me te Karauna i ngā whakataunga’
  • ‘ka aro tā Malala Yousafzai’s hautū ki ngā mōtika tangata, nā reira e whakamātāmuahia ana te mātauranga, tē whakamātāmua ai i ngā hiahia tōrangapū, i ngā hiahia ohaoha rānei’
• kia ariari te tuku i ngā kitenga ki tētahi minenga whāiti, me te whakamārama i te āhua o te whakaahua a ngā uara i ngā hua mō te tangata me ngā hapori.

Te hoahoa, te whakatinana, me te arotake i te koringa pāpori

• ki te waihanga ngātahi i tētahi koringa a te akomanga e tautoko nei i ngā pūtake me ngā uara o tētahi whakahaere o te takiwā, o te rohe, o te motu rānei (hei tauira, he whakapaipai i te taiao, he kōkirikiritanga tūoho, he kaupapa kohikohi pūtea, he karere kōkiri rānei)
• ki te huritao ngātahi mā te ui i ngā pātai:
  • I pēhea te hāngai o ā tātou mahi ki ngā uara o tēnei whakahaere, o tēnei rangatohe rānei?
  • I pēhea te whakataurite i te mahi a te kotahi me te haepapa o te katoa?
  • He aha tā tātou i ako ai mō te hautūtanga me te whiriwhiri whakataunga i ngā taumata o runga?

Te Mōhiotanga

Te Mōhiotanga Ohapori

Ka mārama te mokopuna ki te ahumoni whaiaro, ki te hinonga, me te wāhi ki te kāwanangatanga, i a ia e hōpara ana i te āhua o te pāhekoheko i waenga i ngā pūnaha pāpori me ngā pūnaha ōhanga, me tā ērā pūnaha whakaahua i ngā tirohanga, i ngā uara, i ngā tikanga hoki e kanorau ana. Ka ākona te āhua o tā ngā whānau, o tā ngā iwi, me tā ngā hapori whakahaere ngātahi i ngā rawa ki te whakaū i te oranga, i ngā tikanga, me te toitūtanga o te taiao, me te hāpai i te ōhanga o Aotearoa i te horopaki o te ao. Ka whakaū tēnei mōhiotanga i te hiranga o te mākohakoha, o ngā hononga, me te hautūtanga i te ārahitanga o te whiriwhiri whakataunga ohaoha hei painga mō te katoa. Ka whakawhanaketia hoki te tūoho ki te tautika, ki ngā haepapa tuku iho, me te pānga o ngā pūnaha pāpori whānui ki te oranga o te ōhanga Māori me te porihanga.

Ka mōhio te mokopuna:

• ka whiriwhiri whakatau te tangata mō te āhua o tā rātou whakapau moni me ngā rauemi nā te mea he tepenga tō aua mea e rua
• ka whakaawe ngā whakapono me ngā uara o te tangata i te whakapaunga me te tiakina o ngā rauemi.

Te mātau ahumoni

• ka whai ngā moni o Aotearoa i te pūnaha tekau, ā, e ōrite ana te kotahi tāra ki te 100 hēneti
• nā te mea he tepenga tō ngā moni, ka whiriwhiri te tangata i te āhua o te whakapaunga, o te penapenatanga, o te hoatu rānei
  • i te nuinga o te wā, ka whakamātāmua ngā kāinga tūtahi i te whakapau moni ki ngā matea mātāmua, pēnei i te whare, i te kai, me te hiko, i mua i ngā hiahia.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te whakatairite me te whakataurite i te āhua o tā te tangata whakapau i ngā moni me ngā rawa o te taiao, me te whakamārama i te whakaahuatia o aua whiringa e ngā whakapono, e ngā uara, e ngā tikanga, me ngā hangarau
• he tepenga tō ngā rauemi, nā reira me whiriwhiri whakatau te tangata mō te āhua o te whakapau, o te hoatu, me te tiaki i aua rauemi.

Te whakarite i ngā pātai e whai take ana, e matatini ana hoki

• ki te hōpara i te whakamahi a ngā rōpū rerekē i te rauemi kotahi, me te whiriwhiri i ngā whakataunga i te wā he tepenga tō ngā rauemi
• ki te ui i ngā pātai, pēnei i ēnei:
  • Ka pēhea tā ngā rōpū rerekē whakamahi i tēnei rauemi?
  • He aha pea e rerekē ai tā rātou whakamahi?
  • He aha e kīia nei he taonga ētahi rauemi?
  • He aha ngā taputapu, ngā hangarau rānei e āwhina ana i te tangata ki te whakahaere i ngā rauemi i ēnei rā nei?

Te kohikohi, te whakaraupapa, me te kōtuitui pārongo

• ki te tūhura i ngā tauira o te whakamahinga o ngā rauemi, mā roto mai i ngā kōrero, i ngā rangahau whakapūaho, i ngā whitiāhua, i ngā toronga rānei ki te rohe (te hao ika, te tuatua ngahere, te whakamahinga o te wai, te moni)
• ki te whakatairite i ngā mahi o nehe, pēnei i ngā tikanga, i te rāhui, i te whakamahinga o ngā rawa e ai ki te kaupeka, i te taha o ngā ara o ēnei rā nei, pēnei i ngā pūrere, i ngā taputapu whakamahere tahua, i ngā mahi aroturuki rānei nā runga i ngā āhuatanga o te pūtaiao
• ki te kohikohi pārongo i ngā whānau, i ngā iwi, i ngā mātanga, i ngā rōpū hapori rānei mō te āhua o te whakahaerenga o ngā rauemi me te whiriwhiringa o ngā whakatau
• ki te whakaraupapa pārongo mā te whakamahi i ngā tūtohi, i ngā ripanga rānei ki te whakaatu i ngā ōritenga me ngā rerekētanga o te whakamahinga o ngā rauemi.

Te tautohu i ngā uara me ngā tirohanga

• ki te matapaki i ngā tikanga e toitū katoa ai te tiakina o ngā rauemi, me ngā take
• ki te whakamahi i te reo whakatairite ki te whakaahua i ngā rerekētanga, hei tauira:
  • ‘Ka aukati tā tēnei rōpū whakamahi e tiakina ai ngā uri whakaheke, manohi anō, ka aro tēnei rōpū ki ō nāianei matea.’
• ki te tūhono i ngā uara, pēnei i te kaitiakitanga, i te haepapa, me te tōkeke, ki ngā mahi motuhenga hei tiaki, hei tiritiri rānei i ngā rauemi.

Te whakawhiti whakaaro mō ngā kitenga, mā te whakamahi i ngā ara me ngā tikanga e hāngai ana

• ki te waihanga i ngā pānui whakaahua, i ngā tūtohi, i ngā ataneke rānei e whakaatu ana i ngā ara rerekē o te whakamahinga me te whakahaerenga o ngā rauemi
• ki te whakamārama i te āhua o te whakaawe a ngā whakapono, a ngā uara, me ngā hangarau i ngā whiriwhiri whakataunga mō te whakamahinga me te whakapaunga o ngā rauemi
• ki te tuku i ngā kitenga ki te akomanga, ki te whānau rānei, mā te whakamahi i ngā tauira me ngā ataata.

Te hoahoa, te whakatinana, me te arotake i te koringa pāpori

• ki te whai wāhi atu ki tētahi kaupapa ā-akomanga, ki tētahi kaupapa ā-kura rānei e whakaatu ana i te tiaki i tētahi rauemi o te rohe (hei tauira, te penapena wai, te whakaheke para, te kohikohi pūtea)
• ki te huritao ki tā ngā uara ārahi i ngā whakatau me ngā mahi
• ki te whakatairite i tā te akomanga whakahaere ki tā ētahi atu tāngata me tā rātou tiaki i ngā rauemi me te whai whakaaro ki ngā ara i whai hua katoa, me te take i pērā ai.

Ka mōhio te mokopuna:

• ka whakataurite ētahi mahi ōhanga i te whiwhi pūtea me te tiaki i te taiao, me te whakaute i ngā uara ahurea, hei tauira:
  • Te Tirotiro Tohorā o Kaikōura (Kāi Tahu) — ka whai moni i ngā mahi tāpoi i te wā e tiaki ana i ngā tohorā me te taiao o te moana, me te tiritiri hoki i ngā mātauranga me ngā uara o Kāi Tahu ki ngā manuhiri
  • Ko te wāhi o Loko iʻa e pao ai ngā ika i Hawai’i ka whakatipu ika nā runga i ngā ara toitū e tuku kai ana ki te hapori i te wā e tiaki ana i te whenua me te wai.
• ka whiriwhiri ana te kiritaki ki te hoko i ngā hautaonga me ngā ratonga, ka tautoko ia i ngā kaiwhakaputa e whakarite ana i aua mea, e whakaatu nei i te tūhonohono i waenga i te kiritaki me te kaiwhakaputa i te ōhanga.
  • Te hoko i ngā hautaonga kua hangā i Aotearoa: ka whiriwhiri ana te tangata i ngā hautaonga kua hangā i Aotearoa, ka tautoko ia i ngā kaimahi, i ngā pakihi, i ngā hapori hoki o te rohe
  • Te hoko kai i te toa, i te kāuta rānei o te rohe: ka hoko kai ana te tangata i te toa, i te kāuta rānei, ka tautoko ia i te tangata nōna te toa, i ngā kaimahi, i ngā kaitukutuku hoki e whakarite ana, e hoko atu ana hoki i te kai.

Te mātau ahumoni

• ka whakataurite ngā tahua i ngā matea, i ngā hiahia, i te penapenatanga, me te tiritiri
• mā te tirotiro haere i ngā utu whānui e pai ai te whakatairite i te uara, kaua ko te utu anake
• ka penapenatia ngā moni, ka whakapaua rānei ā tētahi atu wā.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te hōpara i ngā mōtika me ngā haepapa o te Māori hei kiritaki, hei kaiwhakamahi i ngā rauemi, me te whakamārama i te ārahi a ngā uara, pēnei i te manaakitanga me te kaitiakitanga, i ngā whiringa ohaoha e matatika ana, e toitū ana hoki
• mā ngā mahi ohaoha e hua mai ai he moni whiwhi kei tiaki ana i te taiao, i te ahurea, i te oranga hoki o te hapori.

Te whakarite i ngā pātai e whai take ana, e matatini ana hoki

• ki te hōpara i tā ngā rōpū rerekē whakamahi i ngā moni me ngā rauemi, me te ui i ngā pātai, pēnei i ēnei:
  • Ka pēhea tā ngā rōpū rerekē whakamahi i ngā rauemi me ngā moni?
  • He aha pea e kōwhiri ai ētahi rōpū i te tiri i ngā hua, tē whai kē ai ki te whakamōrahi i ngā moni hua?
  • Ka pēhea te whakaawe a ngā uara ahurea i ngā whakataunga ohaoha?
  • Ka pēhea tā te hangarau panoni i te āhua o te whakahaere, o te whakawhitiwhiti i ngā rauemi?
• ki te whai whakaaro ki te āhua o te tūhono a ngā whiringa a te kiritaki i te tangata ki ngā kaiwhakaputa, ki ngā kaimahi, me ngā taiao.

Te kohikohi, te whakaraupapa, me te kōtuitui pārongo

• ki te kohikohi pārongo i ngā rangahau whakapūaho, i ngā kōrero, i ngā whitiāhua, i ngā kōrero rānei i ngā mātanga mō ngā mahi ohaoha e matatika ana, e toitū ana hoki
• ki te hōpara i ngā tauira, pēnei i Te Tirotiro Tohorā o Kaikōura, e whakataurite ana i ngā moni hua i ngā mahi tāpoi, me te tiaki i te moana, ngā uara o Kāi Tahu, me ngā pūnaha tikanga, pēnei i a Loko Iʻa e pao ai ngā ika, e tuku ai ana kei tiaki ana i te whenua me te wai
• ki te tūhura i te hoko i ngā hautaonga kua hangā i te rohe, i Aotearoa hoki e mārama ai ki te āhua o te tautoko a tā ngā kiritaki kōwhiringa i ngā kaimahi, i ngā pakihi, me ngā hapori
• ki te whai whakaaro ki te taketakenga mai o te mātāpuna me te take o tōna takenga mai, e taurite ai te māramatanga ki te toitūtanga me te whiriwhiri whakataunga ohaoha.

Te tautohu i ngā uara me ngā tirohanga

• ki te tautohu i ngā uara, pēnei i te kaitiakitanga, i te manaakitanga, i te auahatanga, i te toitūtanga, me te haepapatanga
• ki te whakamārama i te āhua o tā ēnei mea whakaahua i ngā whiriwhiri whakataunga mō te hinonga, i te tāpoitanga, i te whakaputanga o ngā kai, me te whakapaunga moni
• ki te whakatairite i ngā tirohanga e mārama ai ia ki te pānga o ngā kōwhiringa ki te tangata, ki te ahurea, me te taiao
• ki te āhukahuka i te inenga o te angitu o te ōhanga ki te oranga me te tiakitanga, kaua ko te moni hua anake.

Te whakawhiti whakaaro mō ngā kitenga, mā te whakamahi i ngā ara me ngā tikanga e hāngai ana

• ki te waihanga i ngā pānui whakaahua, i ngā hoahoa, i ngā whakapuakanga matihiko rānei e whakaatu ana i te whakaawe a ngā uara i ngā whiringa ohaoha
• ki te whakamahi i te reo whakatairite, hei tauira:
  • ‘Ka whakamātāmua tēnei hinonga i te tiaki i te taiao, manohi anō, ka aro tētahi atu ki te whakamōrahi i ngā moni hua taupoto.’
• ki te whakaatu i ngā kitenga kia ariari ki tētahi minenga whāiti, pēnei i ngā hoa akoako, i te whānau, i te hapori rānei o te kura whānui.

Te hoahoa, te whakatinana, me te arotake i te koringa pāpori

• ki te mahi tahi ki te hoahoa i tētahi kaupapa e whakatauira ana i te matatika o te whakamahinga o ngā moni, o ngā rauemi rānei (hei tauira, te tautoko i tētahi pakihi o te rohe, i te whakaheke i ngā para, i te kohikohi pūtea rānei mō tētahi kaupapa taiao)
• ki te whai i tētahi koringa i roto i te kura, i te hapori rānei
• ki te huritao mō te tika rānei o te hāngai o ngā mahi ki ngā uara, pēnei i te toitūtanga, i te manaakitanga, i te tiaki rānei i ngā uri whakaheke, me te tūtohu i ētahi ara hei whakamarohi i te kaupapa.

Ka mōhio te mokopuna:

• ka tūhono te tauhokohoko i ngā hapori me ngā whenua, nā te mea mā reira e taea ai e te tangata te whakawhitiwhiti ngā rauemi kei a ia ki ngā mea e matea ana, e hiahiatia ana rānei
  • Tā Aotearoa hoko whakawaho: ka hoko atu ana a Aotearoa i ngā hautaonga, pēnei i te miraka, i te mīti, i te huakiwi, i te rākau rānei ki tāwāhi; ka whai ērā whenua i ngā kai me ngā rawa e hiahiatia ana, ā, ka whai moni a Aotearoa
  • Te tāpoitanga: Ka toro mai ana ngā manuhiri ki Aotearoa, ka mauria mai hoki ētahi moni e tautoko ana i ngā pakihi o te rohe i te wā e rongo ana ngā tūruhi i te ngahau o ngā wheako, o te ahurea, me ngā tautōnga māori o te rohe
• ki te pānga o ngā whakataunga me ngā kaupapa here a te Kāwanatanga ki te ao o ia rā, mā te whakaahua i te wāteatanga mai o ngā ratonga, o ngā rauemi, me ngā ara wātea ki te tangata me ngā hapori
  • Ngā ture tiaki i te taiao: Ka āwhina ngā kaupapa here a te Kāwanatanga i te tiakina o ngā awa, o ngā taha moana, o ngā ngahere māori hoki, e whai pānga nei ki tā te tangata whakamahi i aua wāhi mō te mahi pāmu, mō te hao ika, mō te ngahau, mō te whāomoomotanga rānei
  • Te utu ā-hāora mōkito me ngā mōtika o te kaimahi: Ka whai pānga ngā whakataunga a te Kāwanatanga mō ngā utu ā-hāora me ngā āhuatanga o te mahi ki te nui o te moni whiwhi me te haumarutanga o te mahi ki ngā kaimahi me ō rātou whānau.

Te mātau ahumoni

• ka whai moni whiwhi ngā pakihi, me utu hoki rātou; Te moni hua = te moni whiwhi − ngā utu
• mā te moni taurewa, ka whai nama; mā te nui o te nama, ka whakapāwera.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te mātai i tā te tangata whiriwhiri whakataunga mō ngā rauemi me te tauhokohoko, me te whakamārama i te whai wāhitanga o te whakatauritenga o te ōhanga, o te porihanga, o te ahurea, me ngā pānga ki te taiao, ki aua whakataunga
• kāore e tautika ana te whai wāhitanga ki ngā rauemi, ā, ka whakaawe ngā kaupapa here a te kāwanatanga i ngā kōwhiringa e wātea mai ana ki te tangata me ngā hapori i Aotearoa, i tua atu hoki.

Te whakarite i ngā pātai e whai take ana, e matatini ana hoki

• ki te hōpara i te āhua o tā ngā rōpū rerekē whiriwhiri whakataunga mō ngā rauemi, mō te tauhokohoko, me ngā ratonga, me te ui i ngā pātai:
  • He aha e nui ake ai ngā kōwhiringa a ētahi rōpū, a ētahi whenua rānei mō ngā rauemi, tēnā i ā ētahi atu?
  • Ka pēhea tā te tauhokohoko tūhono i ngā hapori me ngā whenua?
  • He aha te pānga o ngā kaupapa here a te kāwanatanga ki te hunga ka whai hua i ngā rauemi me ngā ratonga?
  • Ka pēhea te whakaawe a ngā uara ahurea i ngā whakataunga mō te whenua, mō te mahi, me te tauhokohoko?
  • He aha ngā āhuatanga me tuku i te whanaketanga o te ōhanga me te tiakina o te taiao?

Te kohikohi, te whakaraupapa, me te kōtuitui pārongo

• ki te kohikohi pārongo i ngā mātāpuna maha, tae atu ki ngā rangahau whakapūaho, ki ngā pūrongo, ki ngā kōrero, ki ngā tauanga, me ngā uiui
• ki te tūhura i ngā tauira, pēnei i ngā mahi hoko whakawaho a Aotearoa (hei tauira, te miraka, te mīti, te huakiwi, te rākau), i te tāpoitanga, me ngā whakataunga a te kāwanatanga mō ngā utu ā-hāora, mō ngā mōtika o ngā kaimahi, me te tiakina o te taiao
• ki te whakatairite i ngā ara i whāia i nehe, me ō ēnei rā mō te whakahaere i ngā rauemi, tae atu ki ngā huatau o te kaitiakitanga, me ngā pūnaha ohaoha o nāianei
• ki te mātai i te āhua o te whakaawe a ngā hangarau, a ngā tatūnga tauhokohoko, me ngā uara ahurea i te toitūtanga me te whakamahinga o ngā rauemi.

Te tautohu i ngā uara me ngā tirohanga

• ki te tātari i te āhua o te whakahaere a ngā rōpū rerekē i ngā rauemi nā runga i ō rātou uara, i ō rātou haepapa, me tā rātou whai wāhi atu ki ngā mana whakahaere
• ki te hōpara i te āhua o te pānga o te tautika-kore ki te oranga o te tangata, me te whakaheke i ngā kōwhiringa mo te whai whare, mō te kai, mō te mahi, me te mātauranga
• ki te whakamārama i te āhua o te whakaheke, o te whakaū rānei a ngā kaupapa here a te kāwanatanga i te tautika-kore nā runga i te āhua o te tiringa o ngā rauemi me ngā ara wātea
• ki te kōtuitui i ngā kitenga ki te whakaatu i te āhua o ngā whakataunga haepapa mō ngā rauemi hei tautoko i te toitūtanga, i te tōkeke, me te oranga tauroa hoki.

Te whakawhiti whakaaro mō ngā kitenga, mā te whakamahi i ngā ara me ngā tikanga e hāngai ana

• ki te waihanga i ngā hoahoa, i ngā pānui whakaahua, i ngā pūrongo, i ngā whakaaturanga matihiko rānei e whakatairite ana i ngā whakataunga mō ngā rauemi, puta noa i ngā horopaki o te rohe, o te motu, me te ao
• kia ariari te whakamārama i ngā āhuatanga me tuku, me ngā hua, mā te whai i ngā taunakitanga me ngā tauira motuhenga (hei tauira, te tipuranga o te ōhanga me te tiakina o te taiao)
• ki te whakaū i te āhua o te whakaahua a ngā uara, a te tauhokohoko, me ngā kaupapa here a te kāwanatanga i ngā hua ki te tangata, ki te hapori, me te taiao
• ki te whakahāngai i ngā whakawhitinga whakaaro ki tētahi minenga whāiti, pēnei i ngā hoa akoako, i ngā whānau, i ngā kaiwhiriwhiri whakataunga hoki o te rohe.

Te hoahoa, te whakatinana, me te arotake i te koringa pāpori

• ki te hoahoa me te whakatinana i tētahi koringa a te akomanga e aro ana ki te toitūtanga me te tōkeke o te whakamahinga o ngā rauemi (hei tauira, he pātaka kai i te kura, he hōtaka whakaheke i ngā para, he kōkirikiringa whakatūoho i te tauhoko matatika rānei)
• ki te arotake i te koringa, mā te whai whakaaro ki:
  • te āhua o te pai rānei o te whakaatahanga o ngā uara ahurea, pēnei i te manaakitanga me te kaitiakitanga
  • ōna pānga ki te toitūtanga, ki te tautika, me te oranga
  • te tangata i whai hua, te tangata hoki he taupā tonu ōna
• ki te huritao ki ngā whakamarohitanga, me te āhua o te whakataurite a ngā whakataunga o muri ake i te hiahia o te ōhanga, o te porihanga, o te ahurea, me te taiao.