Te Mōhiotanga

Te Mōhiotanga Weteoro

Ko te āhukahuka, ko te whakaputa, me te rāwekeweke i ngā oro o te reo e ākona ana ētahi āhuatanga e tūāpapa ana ki te ākona o taua reo. Ko te mōhiotanga ki te pūnaha weteoro o te reo te tūāpapa o te reo ā-waha, e taea ai e te mokopuna te pānui, te tātaki kupu, te whakaputa reo hoki, mā te mōhio ki te ara e puta ai ngā oro me te ara e hua mai ai ngā kupu i ngā oro. 

Ka mōhio te mokopuna:  

• ka tauhou ētahi oro o te reo e ākona ana e uaua ai pea te whakaputaina 
• ka pūruatia ngā oro e puta mai ai ngā kūoro me ngā kupu 
• he pānga tō ngā tohu āpiti (hei tauira, ngā rārangi, ngā ira, me ngā rārangi kōpikopiko) ki te whakahuanga o te oro me tōna tikanga i ōna wā 
• ka whakaaweawe tōna reo ūkaipō, ētahi atu reo rānei i tana whakaputa i ngā oro o te reo e ākona ana 
• ki ngā rautaki whakaputa oro i te reo e ākona ana, pēnei i ēnei: 
  • te tārua i tāna i rongo ai 
  • te tāwhai i te mita, i te haureo, i te manawataki, me te hā 
  • te āta rongo i te haureo i ngā kupu 
  • te tautohu i ngā tohu āpiti.  

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te wehewehe me te whakaputa i ngā oro e uaua ana, e tauhou ana rānei 
• ki te āhukahuka i ngā oro matua e ako nei ia 
• ki te whakamahi i ngā momo rautaki whānui hei whakahua i ngā kupu e taunga ana kia mārama, mā te whakamahi tika i te haureo. 

Te Mōhiotanga

Te Mōhiotanga Kupu

Ko te mōhiotanga kupu tētahi o ngā āhuatanga ka noho hei tūāpapa matua o te ako i tētahi reo. E whanake ai te mokopuna ki tētahi taumata matatau ki te whakarongo rānei, ki te kōrero rānei, ki te pānui rānei, ki te tuhituhi rānei, me mātua mōhio ia ki tētahi kohinga kupu waiwai. 

Ka mōhio te mokopuna:  

• mā ngā kupu auau e taea ai e ia te kawe karere i ana whakawhitinga kōrero 
• ki ngā kupu e hāngai ana ki ēnei e whai ake nei: 
  • ngā taipitopito whaiaro, ā-whānau hoki 
  • ngā hanga ōkiko i te akomanga me te kāinga 
  • ngā mahi noa e auau ana 
  • ngā āhuatanga waiwai o te whakawhiti kōrero me whai 
• ki ngā huinga kupu e hāngai ana ki ngā hiahia o ia rā me te whakawhitinga kōrero (hei tauira, ngā tae waiwai, ngā kare ā-roto, ngā tūāhua)  
• ki ētahi kukunga (hei tauira, whakaahua, 'hau)   
• ki ngā rautaki ako kupu hou, pēnei i ēnei:    
  • ngā kāri kupu reorua 
  • ‘te titiro, te pānui, te kōrero, te tātaki kupu, te huna, te tuhi, te hihira’ 
  • te whakarōpū kīanga hei ako i ngā kupu hou i ngā hanga whai take me ngā hanga tika.

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki ngā momo kupu auau whānui e hāngai ana ki ngā horopaki o ia rā me tana mōhio ki te whakamahi i aua kupu (hei tauira, te kura, te whānau, te kai, te marae)  
• ki te whakamahi i ngā rautaki whāiti e nui ake ai tana puna kupu. 
   

Te Mōhiotanga

Te Mōhiotanga Wetereo

E hāngai ana te mōhiotanga wetereo (tae atu ki te tātaikupu me ngā momo kupu) ki te whai māramatanga ki te takoto o te reo e ākona ana. Mā tēnei mōhiotanga e mārama ai, e kaha ai hoki te mokopuna ki te whakaputa i ngā whakawhitinga kōrero whai tikanga. 

Ka mōhio te mokopuna: 

Te tātaikupu 

• ka taea e ia te whakawhiti kōrero e pā ana ki ngā kaupapa whānui, mā te whamamahi i ēnei e whai ake nei:  
  • ngā reremāmā 
  • ngā kīanga noa o ia rā  
  • ngā tohutohu waiwai 
  • ngā tauira rerenga e waiwai ana 
  • ētahi hanga takitahi, takitini hoki 
  • ētahi hanga whakakāhore. 

Te momo kupu   

• he rite tonu te whakamahia o ētahi kupu — e mōhiotia ana hei huinga kupu (hei tauira, ngā kupu kōiwi, ngā tūmahi, ngā tūingoa rānei)  
• ki ngā kupu kōiwi e whakamahia ana i ngā reremāmā 
• ki ngā tohu wāmahi māmā 
• ki ngā tūkē auau   
• ki ngā tūmahi waiaro. 
   

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki ngā ture wetereo waiwai e hāngai ana ki ngā reremāmā me tana mōhio ki te whai i aua ture
• ki te maumahara, ki te taki hoki i te reo tōkau
• ki te whakatika i ōna hoa
• ki te tūhonohono i ngā kīanga māmā hei waihanga rerenga
• ki te whakakotahi i ngā rerenga e mōhiotia ana hei whakapuaki i ngā whakaaro hou
• ki te whakaputa rerenga i runga i te iti iho o te whāngaia o te kupu.

Te Mōhiotanga

Te Mōhiotanga Tikanga Tuhi

Ko te mōhiotanga tikanga tuhi, ko te whai māramatanga ki te takoto ā-tuhi o tētahi reo, tae atu ki te mōhio ki te arapū, ki te tuhi ā-ringa, ki te tātaki kupu, me ngā kārawarawa. Ka āwhina tēnei i te mokopuna ki te pānui me te tuhi i te reo e ākona ana. 

Ka mōhio te mokopuna: 

Te arapū 

• ki te arapū ā-tuhi me ngā tauira pū. 

Te tuhi ā-ringa 

• ki te whakatakotoranga mō te tuhi i ngā rā me ngā tau  
• ki te hangaia o te kupu me ngā ture tuhi ā-ringa (mēnā e hāngai ana) 
• he momo tohu rerekē ō ngā pūtohu (ngā reo waitohu).  

Te tātaki kupu 

• ki te tātaki kupu waiwai (tae atu ki ngā tohu āpiti)   
• ki ngā kuku.  

Ngā kārawarawa 

• ki ngā kārawarawa waiwai.  

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te whai i ngā tikanga me ngā ture waiwai i te reo ā-tuhi  
• ki te tautohu i ngā momo tohu tōkau o ngā pūtohu (ngā reo waitohu).  

Te Mōhiotanga

Te Mōhiotanga Tikanga Reo

Ko te mōhiotanga tikanga reo, ko te whai māramatanga ki ngā kupu me te āhua e mahi tahi ai ngā kupu i te horopaki. Mā reira e whai māramatanga ai te mokopuna ki tāna e kite ai, e rongo ai, e pānui ai, mā tēnei hoki e kaha ai tana whakapuaki i ana whakaaro kia mārama, ka tuhi ana, ka kōrero ana, ka whakaatu ana hoki ia. 

Ka mōhio te mokopuna:  

Te reo torohū  

• ki ngā rautaki aroā whakarongo, aroā pānui hoki, pēnei i ēnei: 
  • te tuku pātai hei hāpai i tana ako 
  • te whakahoki i tētahi wāhanga o te kōrero a tētahi hei whakaū i te mārama tahi 
  • te whakamahi i ngā tīwhiri horopaki 
  • te tuku i ngā momo pātai rerekē e whai māramatanga whāiti ai, e whai tautoko ai rānei 
  • te tautohu i ngā kupu matua, i ngā taipitopito rānei i ngā kōrero e roa ake ana, i ngā rerenga rānei 
  • te whakarōpū i ngā kupu matua ki ngā momo rōpū 
  • te tautohu (mā te whakarongo, mā te pānui rānei) i te ngako 
  • te matapae 
  • te whakatau whānui  
  • te tohu mēnā rānei e mārama ana ia, kāore rānei 
  • te hanga ngātahi ki ētahi atu  
  • te mātai i te reo ā-tinana me ngā tuone i a ia e whakarongo ana.  

Te reo whakaputa  

• ki ngā rautaki kōrero me ngā rautaki tuhi, pēnei i ēnei:  
  • te tohu, te tuone, me te whakamahi i te reo ā-tinana hei whakamārama i te tikanga o tana kōrero 
  • te whakaraupapa whakaaro i te kōrero 
  • te whakamahi i ngā anga kōrero hei whakaputa kōrero mō ngā take whāiti 
  • te pātai mēnā e mārama ana rānei ana kōrero 
  • te whakarōpū kīanga ki ngā rerenga i a ia e kōrero ana, e tuhi ana rānei. 

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te whakamahi i ngā kīanga totoka hei whakawhiti i ngā whakaaro māmā 
• ki te āhukahuka, ki te mārama, ki te whakaputa hoki i ngā kōrero ā-waha, ā-tuhi, ā-ataata hoki e māmā ana, tae atu ki ēnei e whai ake nei:  
  • ngā ahunga
  • ngā tohutohu
  • ngā kōrero whakaahua i ngā mea me ngā tāngata
  • ngā karere poto, ngā īmēra, ngā whakatairanga, ngā pātuhi, ngā pōhi pāhopori
  • ngā whakawhitinga kōrero māmā o ia rā
  • tētahi rārangi kīanga poto e māmā ana
• ki te whakamahi i ngā momo rautaki aroā whānui e whai māramatanga ai ia i ngā kōrero ā-waha, ā-tuhi, ā-ataata hoki  
• ki te whakamahi i ngā momo rautaki whānui mō te kōrero me te tuhituhi, i a ia e whakawhiti kōrero ana. 

Te Mōhiotanga

Te Mōhiotanga Ahureo

Mā te mōhiotanga ahureo e taea ai e te mokopuna te whakarite tūhononga i waenganui i ngā reo, mā te whakamahi i ngā āhuatanga o te reo Māori, o te reo Pākehā, o reo kē atu rānei e mōhiotia ana (hei tauira, te NZSL, tētahi atu reo taketake, me te reo ā-kāinga), hei tautoko, hei whakatere hoki i tana ako i tētahi atu reo. Ka whai wāhi ki tēnei te whiringa hirikapo — te whakaaro ki te āhua o ngā mahi o roto i te reo me ngā ara ako e taea ai e te mokopuna ngā rautaki te āta whakamahi. 

Ka mōhio te mokopuna:  

Te whakawhiti  

• he āwhina kei roto i tana mōhio ki ētahi āhuatanga o te reo Māori me te reo Pākehā hei tautoko i tana ako i tētahi atu reo, me te hurirapa hoki o tērā 
• he āwhina kei roto i ngā rautaki ako i ētahi atu reo hei ako i te reo e ākona ana (hei tauira, ngā rautaki aroā, ngā rautaki kōrero me ngā rautaki tuhituhi, ngā rautaki ako kupu). 

Te whiringa hirikapo 

• ki ngā pātai huritao (hei tauira, ‘I pēhea te pai o taku whakamahi i taua rautaki?’; ‘I whakamahi au i te rautaki e tika ana?’; ‘Me pēhea taku ako anō i tērā?’). 
   

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te whakamahi i ngā rautaki kua ākona kētia e ia hei tautoko i tana ako i te reo e ākona ana
• ki te whakatairite i ōna reo me te whakamāori i tētahi ki tētahi atu  
• ki te whakaahua i te ara i whai māramatanga ai ia i tētahi rautaki ako ki tētahi kupu hou rānei, ki tētahi kīanga hou rānei, ki tētahi huatau reo hou rānei.

Te Mōhiotanga

Te Mōhiotanga Aropori

Ko te mōhiotanga aropori te tūāpapa o te pāhekoheko tika atu ki ētahi atu i te whānuitanga o ngā momo horopaki. Ka whai wāhi ki tēnei te mōhio ki ngā kōrero me puta, te āhua o te whakaputaina, tae atu ki te pānga o ērā ki ētahi atu. E mātuatua ana ēnei akoranga e tika ai te whai wāhi a te mokopuna ki tētahi hapori reo. 

Ka mōhio te mokopuna:  

Ngā ture o te kōrerorero 

• ki te reo tika me ngā rautaki tika mō ngā mahi e whai ake nei: 
  • te kōrero mō ētahi kaupapa o ia rā  
  • te whakaahua i ngā tāngata me ngā wāhi 
  • te urupare i ētahi kōrero, i ētahi whakaaro rānei.  

Te aro ki tirohanga kē 

• he whakapuakanga ahurea te reo  
• ka tautokona e te reo te whai wāhi atu ki ngā tikanga ahurea waiwai. 

Ngā āheinga reo 

• ki te reo e tika ana mō ēnei mahi e whai nei:   
  • te tuku me te urupare i ngā pōhiri me ngā tono  
  • te tono, te urupare hoki i ngā pārongo 
  • te whakapuaki i te paingia, i te kore rānei i paingia o ētahi mea 
  • te mihi ki ētahi atu  
  • te tono āwhina me te āwhina atu 
  • te whai māramatanga 
  • te tohu i te wā 
  • te mihi me te whakapāha 
  • te mihi me te poroporoaki i te tangata (ā-ōkawa, ā-ōpaki hoki) . 
     

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te pāhekoheko tika i ngā pāhekoheko māmā e whai tikanga ana, i ngā kaupapa e taunga ana, i ngā mahi auau rānei 
• ki te āhukahuka me te whai wāhi atu ki ngā tikanga ahurea o ia rā (hei tauira, te mihi, te tuku mihi, te tuone, ngā kupu mihi, ngā mahi auau)  
• ki te matapaki i ngā mea e āhua rite ana me ngā rerekētanga i waenganui i ngā ahurea. 

Te Mōhiotanga

Te Mōhiotanga Kōrero Ā-waha, Ā-tuhi

Ko te mōhiotanga kōrero ā-waha, ā-tuhi te māramatanga ki te āhua o te takoto o ngā kōrero, ki te whakamahinga hoki o aua kōrero mō ngā momo take, i mua i ngā momo minenga, e puta ai hoki ngā momo pānga. Ka whai wāhi ki tēnei te mōhio ki te pūtake o te kōrero, ki te takoto o te kōrero, ki te momo kōrero hoki. 

Ka mōhio te mokopuna:  

Te pūtake o te kōrero 

• ka tohua i te momo kupu (hei tauira, ngā tūāhua, ngā whakapuakanga, ngā kupu kakare) te pūtake o te kōrero i ōna wā 
• ka tīpakongia te whakatakoto, ngā kupu, te whakamahia o te manawataki, te hanga me ngā whakaahua, i runga i te pūtake o te kōrero (hei tauira, ngā ruri, ngā waiata, ngā whakataukī). 

Te takoto o te kōrero 

• ka whai ngā kōrero o ia rā i ngā hanga tōkau (hei tauira, te takoto o tētahi whakaahuatanga māmā). 

Te momo kōrero  

• ki ngā momo kōrero māmā, tae atu ki ēnei: 
  • ngā ruri, ngā waiata, ngā whakataukī rānei, e māmā ana 
  • ngā takinga (hei tauira, te kōrero e pā ana ki ana mahi i te rā) 
  • ngā pōhiri 
  • ngā whakaahuatanga poto (hei tauira, te whakaahua i tētahi kararehe) 
  • ngā ahunga māmā.  

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te whakahāngai i ngā āhuatanga whāiti o te reo e ākona ana ki ngā momo pūtake kōrero rerekē, tae atu ki ēnei: 
  • te āta kite, te rongo rānei i te takoto, i ngā kupu, i te whakamahia o te manawataki, i te hanga, me te whakaahua 
  • te tautohu i ngā momo kupu me ngā kīanga 
• ki te whakahāngai i ngā kīanga māmā mō ngā pūtake whāiti, mā te whakakapi kupu.  
   

Te Mōhiotanga

Te Mōhiotanga Mātākōrero

Mā te mōhiotanga mātākōrero e kaha ai te mokopuna ki te whakamahi i ngā āhuatanga reo e puta ai te auahatanga, e hōhonu ake ai hoki te whakawhitinga kōrero. I Ngā Reo, ka whai wāhi ki tēnei te whai māramatanga ki ngā hanga kōrero ahurea, ki ngā huānga hoki e puta ai tētahi wairua, e whai tikanga ai hoki te reo e ākona ana, e tautokona ai anō hoki te pāhekoheko i te ahurea e ākona ana, kia whai tikanga.

Ka mōhio te mokopuna:  

Ngā hanga kōrero ahurea 

• ka taea te kawe ngā kare ā-roto me te pohewatanga e te reo e ākona ana 
• ki ngā taumata ōkawa rerekē i ngā hanga kōrero ahurea (hei tauira, ngā mihi, ngā paki/pūrākau, ngā ruri) 
• kei tēnā, kei tēnā ahurea āna anō hanga kōrero ahurea e ahurei ana. 

Ngā āhuatanga reo  

• ki ngā hanga whakapuakanga hei tito i ngā paki/pūrākau, i ngā ruri, i ngā whakawhitinga kōrero, i ngā kōrero hoki nāna anō i tito, mā te whakamahi i ngā hanga reo e taunga ana  
• ki reo whakaahua hei tuku i ngā taipitopito o te tūāhua, o te tangata, me ngā wāhi 
• ki ngā āhuatanga ahurei o te whakawhiti kōrero, kia auaha, i te reo e ākona ana, tae atu ki ngā āhuatanga pēnei i ēnei:  
  • te tākaro i te kupu, tae atu ki te huarite, ki te tāruarua, ki te ororite  
  • ngā kīrehu 
  • ngā kīanga ahurea 
  • ngā hanga ā-ataata, ā-waha, ā-tuhi hoki e rerekē ana nō te ahurea e arongia ana. 

Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio:

• ki te āta kite, ki te rongo rānei, i ngā āhuatanga ahurei o te whakawhiti kōrero kia auaha, i te reo e ākona ana  
• ki te waihanga anō me te whakahāngai i ngā paki ā-waha, ā-tuhi, ā-ataata hoki, mā ēnei mahi e whai nei:  
  • te takirua i ngā paki e mōhiotia ana, mā te whakamahi i ngā whakaahua, i ngā kīanga matua me ngā whakatakinga rerenga hei tautoko 
  • te panoni i ētahi taipitopito, i ngā huānga rānei o tētahi paki  
  • te whakaari i ngā paki 
• ki te tautohu me te whakamahi i ngā rautaki auaha waiwai, pēnei i te tāruarua, i ngā kīrehu, i te tākaro i te kupu rānei (hei tauira, te ororite) i āna ake tuhinga, i āna ake kōrero rānei.