Tēnā koutou katoa.

Nōku te hōnore ki te tāpae i te whakahoutanga hukihuki o Te Marautanga o Aotearoa, e tōtōpū ana, tae atu ki ngā wāhanga ako whakamutunga o Te Reo Rangatira me Pāngarau. Nā rau ringa i oti ai ēnei mahi, ā, ka oti mārika ana ngā tuhinga nei ā muri i te taenga mai o ā koutou whakahokinga kōrero, ka noho ēnei tuhinga hei tūāpapa mō te ako ka tautoko i te tautika me te kairangi o ngā ākonga katoa kei ngā kura e ako ana mā te reo Māori. 

Kua tata pau te 20 tau mai anō i te whakahoutanga whakamutunga o Te Marautanga o Aotearoa. I roto i aua tau, he maha ngā panonitanga kua puta i tēnei motu me te ao whānui. Me whakaata tā tātou marautanga i aua panonitanga, me āwhina hoki ki te whakarite i ngā ākonga mō te ao ka tāraia e rātou. 

I te tau 2018, i whakatūria tētahi Ohu Tohutohu ā-Manatū ki te tūhura i ngā ara e whakapakaritia ai te marautanga hei hāpai i te kauneketanga me te whakatutukihanga. Nā tēnei i whakaaetia ai e te Minita o te Mātauranga, i te tau 2021, kia whakahoutia a Te Marautanga o Aotearoa, kia nahanaha ake ai tana whakatakoto i ngā āhuatanga me mārama, me mōhio, me mahi hoki e te ākonga; ko tāna hoki, he tautoko i te whakaako me te ako e motuhenga ana te takea ōna i te ao Māori, i ngā tikanga Māori, ā, e whakapuakina ana ki te reo Māori. 

I te tau 2024, i whakaae te Minita o te Mātauranga kia panonitia te ara e whāia ana mō te whakahoutanga e noho ai te whai mōhiotanga whakahirahira me te whai pūkenga hei tūāpapa mōna, ka mutu, kia nahanaha tana raupapa ā-tau hei tautoko i te ako. E ū ana te whakaaro kia ariari te marautanga e hihiri ai tana tautoko i te whakarauoratanga o te reo Māori. 

I tua atu i te āta whakamārama i ngā akoranga me kaua e waiho kia tūpono noa te whāinga, puta noa i tēnei tukanga, kua ū tonu mātou ki te waihanga i ngā tikanga nahanaha hei kohi raraunga, hei aro hoki ki ngā kōrero arotake, e tautokona ai tā mātou tū hei ‘pūnaha mātauranga ka ū ki te ako’, e āta rere ai te aronga me ngā rauemi ki ngā wāhi e tika ana. E whakahirahira ana aua āhuatanga e rua e tutuki ai te oati kia tautika, kia kairangi hoki ngā hua mātauranga. Ka āwhina hoki tēnei i te kaha ake o te kitea o ngā angitutanga o te mātauranga rumaki me te mātauranga reorua. 

E takoto ana i tā mātou tuhinga hukihuki o Te Marautanga o Aotearoa tētahi anga ariari mō te tukunga o ngā hōtaka whakaako me ngā hōtaka ako ki te reo Māori e aronui ai tā ngā kaiako whakaara i aua hōtaka i te taha o ā rātou ākonga. E ahureinga ana tēnei tuhinga ki a Aotearoa, ā, e takea ana i ngā ariā o te ao Māori me ngā tikanga Māori e whakapuakina ana ki te reo Māori. Ka mōhio ana te mokopuna ki te reo Māori, ka māia tā rātou whai wāhi atu ki te kanorau o tō rātou ao, ka mārama hoki rātou ki te wāhi ki a rātou i taua ao rā. 

E whakaū ana tēnei marautanga i te ōrite me te arorau o te mātauranga puta i te whenua, ka whakaata hoki i ngā tirohanga o te ahurea Māori, i te rumaki reo, me ngā whāinga whāiti a te ākonga e pā ana ki te mātauranga. He wāhi nui tō te kaiako, tō te tumuaki, tō te kaiāwhina, tō ngā mātua, tō te whānau, tō te hapū, tō te iwi, tō ngā hapori anō hoki i te whakatinanatanga o ēnei āhuatanga i te taha o ngā ākonga, hei painga hoki mō ngā ākonga. 

Tēnei te mihi ki te hunga kua whai wāhi ki te whakawhanaketanga o Te Marautanga o Aotearoa ā
mohoa — ā, tēnā hoki koutou i ā koutou koha me ā koutou kōrero arotake e rere tonu mai ana, i a mātou ka whakaotioti haere, ka whakaputa haere hoki i tā mātou tuhinga hou o Te Marautanga o Aotearoa ki te ao mārama. Ka tōtōpū ake tēnei marautanga i te kanorau o ngā tirohanga me te tohungatanga e whakaurua ana ki a ia, i tō koutou titikaha anō hoki ki ia ākonga e whāngaihia ana ki ētahi mātauranga kairangi ā-ao, i a rātou e puāwai ana kia pakari i roto i te reo Māori, i ngā tikanga Māori, me te ao Māori. 

Ellen MacGregor-Reid
Te Tumu Whakarae mō te Mātauranga
Secretary for Education

He marautanga e matatini nei te mōhiotanga e poipoi ana, e tiaki ana hoki i te reo Māori 

Ko te take matua o te kura he tautoko i ngā mokopuna katoa ki te whai i ngā mōhiotanga me ngā pūkenga me whai e tū ai rātou hei ākonga ā mate noa, kia rongo rātou i te angitu, kia āta kuhu hoki rātou ki ngā tūranga mahi me ngā ara mahi, ki te porihanga, ki ō rātou hapori anō hoki. Ko tā te mātauranga o te rumaki me te reorua he tautoko i te whakarauoratanga o te reo Māori. Ka mōhio ana te mokopuna ki te reo Māori, ka āhei tana toro i te ao Māori me ngā ariā o ngā tikanga Māori, ā, ka mārama hoki ki a ia tōna tūranga ki reira. Ka whai wāhi rātou ko tōna whānau, ko ōna hapū, ko ōna iwi ki te rerenga tonu o te tuku, o te whanake hoki o ngā tikanga, o te mātauranga me te reo.

Ka takoto i Te Marautanga o Aotearoa tētahi anga e mārama ana, e arorau ana e hua ai te tōkeke me te kairangi ki ngā mokopuna katoa, ā, kua whai pakiaka ki Te Tiriti o Waitangi. Ko tāna he tautuhi i ngā mea me mōhio, me mārama, me taea hoki e ia mokopuna ka koke ana ia i te kura e iti ake ai te hārakiraki, e takoto ai hoki te mōhiotanga e matatini ana, e pātahi ana hoki. Ka whakaata te marau i te ara e ako ai te tangata, i te māramatanga ngaio hoki ki te ara whakaako e whai pānga ana, ā, ka kitea te reo rumaki hei ara tino whai hua ki te whakawhanake i te kaha o te mōhio ki te reo Māori, i te hōhonu o te mōhio ki te ao Māori, i te motuhenga hoki o te whakaaturanga o ngā tikanga Māori. Ka whakamātāmua te marau i ngā mōhiotanga o ngā pekanga mātauranga — e raupapa ana, e arorau ana hoki — kia whakapakari ai te mokopuna i te māramatanga huatau, i ngā ritenga hoki e whakapakari ana i a ia ki te whakamāori, ki te pāhekoheko atu, ki te tuku whakaaro hoki e whai take ana ki te motu, ki te ao anō hoki. Ka mau haere ana i te mokopuna ngā mōhiotanga hōhonu o ngā pekanga mātauranga, puta noa i ngā wāhanga ako, ka whakamahia e ia i ngā horopaki e tuatini haere ake ana kia whakaaturia ai ngā āheinga pēnei i te whakaoti rapanga, i te auaha me te whakatau tika i a ia anō. 

He mea āta rauhī ngā mōhiotanga o roto i ngā wāhanga ako e whakaatangia ai te horopaki ahurei o Aotearoa. Ka whakaurua ko ngā tirohanga o te motu, o te ao whānui hoki, ka whakaūngia te mana o te ao Māori, ā, ka whakaaetia hoki te wāhi ki a tātou i Te Moana-nui-a-Kiwa me tō tātou porihanga e whai kākano maha ana. He mea nui matua te reo Māori hei waka kawe i ngā tikanga me ngā whakaaro Māori e rongo ai, e whakapuaki ai hoki te mokopuna i te matatini o te ao Māori. Nā te whakaūngia o te reo Māori hei taonga i raro i ngā here o Te Tiriti o Waitangi, ka whakatinana ia i te ahurea, i te reo, i te tuakiri hoki. 

He mea whakapūmau te mōhiotanga Māori ki te whānuitanga o Te Marautanga o Aotearoa mā te ao Māori me ngā huatau ki ngā tikanga Māori, kua whakapuakina, kua whakaahuatia hoki ki te reo Māori. Kua whakaurua ētahi huatau kua tīpakohia i runga i te āta whakaaro ki te tika o tēnā, o tēnā, i roto i te marau ā-motu e hāngai ai ki ngā kura katoa. Ka mahi tahi ngā kaiako me ngā kaiārahi me ngā whānau, me ngā hapū, me ngā iwi, ki te komo i ngā mātauranga o te rohe, e whai whakaaro ana ki ngā tūreo motuhake, ki ngā mana, ki ngā whakapono, ki ngā kawa hoki o ia rohe. 

He mea āta whakatakoto ki te marau ngā raupapa ako i tētahi tau ki tētahi atu, i roto, ā, puta noa hoki i ngā wāhanga ako. Me whakamahi ēnei raupapatanga ki te hoahoa, ki te whakamahaere i ngā hōtaka me ngā kōwae ako. He mea whakatū ia pae ki runga o ngā mahi kua oti i mua e hoki anō ai te mokopuna ki ngā whakaaro matua, ki te whakahōhonu ake hoki i ōna mōhiotanga ā haere nei te wā. Mā te pai o te raupapa me te arorau o te marau e āwhina te kaiako ki te tautohu, ki te urupare hoki ki ngā hiahia ako i mua i te whānui haere ake o ngā āputa o te mōhiotanga, e tautokona ai ngā putanga tōkeke, ngā paerewa hoki o te whakatutukitanga ā haere nei te wā. 

Ka whakaatuhia tērā i te hoahoa o ‘Te whakatakotoranga o ngā wāhanga ako’ e whai ake nei. Mā te whakatakoto i te mārama o te anga e pā ana ki te whakaako i te whānuitanga o ngā wāhanga ako katoa, ka wātea te kaiako ki te arotahi ki te waihanga i ngā hōtaka o te whakaako, o te ako hoki, e whakahiamo ana kia whai horopaki ai te ako, e whakaata ana i ngā huatau o te ahurea, o te mōhiotanga hoki, i te wā tonu o te whakaora mai i ngā kai o te marau hei painga mō āna mokopuna i roto i ngā taiao ako e urupare ana, e tautoko nei, e whakawhānui ake nei hoki i te mōhio o te ākonga kia hōhonu ake, kia mōmona ake hoki tana ako. 

Te Whakatakotoranga o ngā Wāhanga Ako 

Mā te whakakotahi i ngā tauākī o ngā mōhiotanga, o ngā ritenga hoki i raro i ngā upoko o Ka mōhio te mokopuna, me Ka whakaatu te mokopuna i tōna mōhio, ka hōhonu haere ake te māramatanga me te orotau i ia wāhanga ako.

Ko tō mātou matawhānui he whakatairanga i te awhero me te whakatutukitanga kia noho ki te poutokomanawa o te whare o te mātauranga hei koronga, hei tōkeketanga, hei tino whakahihiritanga hoki — e noho ai te ako hei ara whai mā te tangata ā mate noa, e mau ai hoki i ia mokopuna te kaha kia puāwai ai tōna pitomata ahurei. Ko ō tātou kura e ū nei ki te reo Māori hei reo whakaako ka whāngai i te mātauranga ki ngā kaiauaha, ki ngā kaitiaki, ki ngā kaiārahi hoki o āpōpō, kia poipoia ai ngā mōhiotanga, ngā kawenga, te auahatanga, te whakaaro nui me te wairua pākiki. Ka noho te mātauranga hei puna mō te pārekareka me te whai take, e tauawhi ana i te kanorau, e whakaū ana hoki i te tautokona o te mokopuna kia tōnui ahakoa tōna ahunga mai. Mā tātou tahi e whakatau tētahi anamata e kore ai te akoranga e noho hei huarahi whakarite noa iho i te tangata i tōna ao, engari kia noho hoki hei wāhanga matua mō te pai o tana noho i te ao.

Ko tō mātou matawhānui he whakatairanga i te awhero me te whakatutukitanga kia noho ki te poutokomanawa o te whare o te mātauranga hei koronga, hei tōkeketanga, hei tino whakahihiritanga hoki — e noho ai te ako hei ara whai mā te tangata ā mate noa, e mau ai hoki i ia mokopuna te kaha kia puāwai ai tōna pitomata ahurei. Ko ō tātou kura e ū nei ki te reo Māori hei reo whakaako ka whāngai i te mātauranga ki ngā kaiauaha, ki ngā kaitiaki, ki ngā kaiārahi hoki o āpōpō, kia poipoia ai ngā mōhiotanga, ngā kawenga, te auahatanga, te whakaaro nui me te wairua pākiki. Ka noho te mātauranga hei puna mō te pārekareka me te whai take, e tauawhi ana i te kanorau, e whakaū ana hoki i te tautokona o te mokopuna kia tōnui ahakoa tōna ahunga mai. Mā tātou tahi e whakatau tētahi anamata e kore ai te akoranga e noho hei huarahi whakarite noa iho i te tangata i tōna ao, engari kia noho hoki hei wāhanga matua mō te pai o tana noho i te ao.

E tutuki ai tā mātou matawhānui, me mātua whakaū tātou i te whakapakari a ngā mokopuna katoa i ō rātou āheinga e urutau ai, e whakatinanatia ai hoki tāna ako i ako ai i roto i ngā horopaki e kanorau ana, e huri ana hoki. He wāhanga mātāmua a te reo matatini me te pāngarau nō taua āhuatanga rā, ka mutu, me mau te āta arotahi ki reira, otirā, me tino pērā i ngā Tau 0 ki te 8.

Ngā toi mokopuna 

Ko ngā Toi Mokopuna ngā aronga e whakaahua ana i ngā waiaro, i ngā āhuatanga me ngā whanonga e noho matua ana e urutau ai, e whakatinanatia ai, e whakawhitingia ai hoki e te mokopuna tāna i ako ai i ngā horopaki e kanorau ana, e huri ana hoki. Ka kapi i ēnei ngā mōhiotanga, ngā pūkenga, ngā aronga me ngā uara, ka whakaurua ai ki roto, ki te whānuitanga hoki o ngā mōhiotanga me ngā ritenga o ia wāhanga ako. 

Ko te whakawhanake kia matareka te waiaro ki te ako tētahi puna mātāmua hei whāngai i te mauroa o te ako ā mate noa, i te whai hua hoki o te whai wāhi ki te porihanga. Ko ngā toi mokopuna hei pou here mō te hōhonu o te ako i te marau me te takatū ki ngā rā o anamata. Kua whakapūmautia ki roto i ngā wāhanga ako e motuhenga ai te aranga mai i te raupapa whakaako tēnā i te tāpirihanga ōna hei apa āpiti i te marau. Me mataara te kaiako ki ngā wāhi e ara mai ai ngā waiaro, ngā āhuatanga, ngā whanonga e tautoko nei, e whakapakari nei hoki i te ako i roto i ngā kai, ā, kia āhukahuka, kia urupare hoki i ōna wā me tino whai te mokopuna i te tautoko kua āta tohua hei āwhina i a ia ki te whakawhanake i ērā. Pēnei i ngā toi mokopuna kua whakapūmautia ki ia wāhanga ako, ko ngā aromatawai e whakatauira ana i te koke me ngā whakatutukitanga a te mokopuna me whakapūmau hoki ki ngā mōhiotanga me ngā ritenga. a

Ngā pou matua 

Mā ngā pou matua e whā ngā toi mokopuna o ia wāhanga ako e whakakaha ake anō. Mā ēnei me ngā toi mokopuna e puāwai ai te whānuitanga o te pitomata o ia mokopuna ka koke ana tana ako. Mā ngā pou matua ngā wheako mātauranga o te mokopuna e arorau ai, e whakatūngia ai i runga i ngā tūmanako ā-ahurea o tōna whānau, o ōna hapū, o ōna iwi, ā, ka whai whakaaro, ka whakaata hoki i ngā ariā o te ao Māori, o ngā tikanga Māori hoki e tika ana, ka mutu, ka motuhenga te whakapuakina ki te reo Māori.

Ko ngā pou matua e toko ake nei i te pitomata o te mokopuna, ka arotahi ki: 

Hei uri whakaheke te mokopuna  

Kia tau te mokopuna i roto i ngā tini mata o tōna tuakiri.  

E māia ana te mokopuna ki te tuku whakaaro ki tōna ao, kua kaha tana whakakanohi i tōna whānau, i ōna hapū, i ōna iwi hoki hei mokopuna, hei taunga, hei pātaka, hei ringa hora, hei ringa hanga hoki i te ako whai uara kua tukuna iho i tēnā whakatipuranga ki tēnā whakatipuranga.

Hei puna kōrero te mokopuna  

Kia matatau te mokopuna ki ngā tini mata o te reo.  

He autaia te mokopuna ki te whakawhiti kōrero, ki te pāhekoheko, he kaiarotake whakaaro hoki ia, kua kaha ia ki te whakapuaki i ōna whakaaro, i ōna tirohanga, i ōna kare ā-roto, i ōna māramatanga hoki hei kaiwhakamahi māia i ōna momo reo matatini.

Hei tangata te mokopuna 

Kia puāwai ngā tini mata o te pūmanawa tangata.  

Ka whakaaro nui, ka ngākau atawhai hoki te mokopuna, ā, e ora ana te hinengaro, te tinana, me te wairua, e arahina nei e ngā uara me ngā waiaro matareka, ka kaha, ka māia hoki ki te whai wāhi atu ki te ao me te pāhekoheko i runga i te whakaute ki ētahi atu hei tangata māia i te porihanga, hei tangata whai whakaaro hoki ki ngā kare ā-roto.

Hei ākonga te mokopuna  

Kia matatau te mokopuna ki ngā tini mata o te ako. 

He ākonga hāoho, he hinengaro hāoho hoki te mokopuna e kaha ana ki te whakaoti rapanga, he manawa-kai-tūtae, he kaiauaha e matareka nei tana tuku whakaaro ki te para huarahi i tōna ao i tēnei wā, ā haere ake nei hoki.

Te reo  matatini  me te pāngarau  

Mā te whakawhanake i ngā mōhiotanga me ngā pūkenga o te mokopuna i te reo matatini me te pāngarau, ka whai āheinga matua rātou hei painga mō te whai hua o te whakawhiti kōrero, mō te auaha o te whakapuaki whakaaro, mō te hāoho hoki o te whai wāhi atu ki tōna ao, ki te porihanga whānui ake hoki, ā, ka poipoia hoki tana tipu hei ākonga ā mate noa.

Ka takoto i Te Reo Rangatira tētahi raupapa whakaako e mārama ana kia mataaho te whakaakoranga o ngā mōhiotanga me ngā pūkenga ki te pānui me te tuhituhi, e noho nei hei tūāpapa e mātau ai te tangata ki te reo. Ka arotahi hoki ngā wāhanga ako ki te hopu reo, ā, ki te māia, ki te autaia, ki te tika hoki o te whakamahinga o te reo i ngā whānuitanga o ngā āhuaranga.

Puta noa i ngā wāhanga ako katoa, ka motuhenga te whakapūmautanga o te pānui, o te tuhituhi me te whanaketanga o te mōhio ki te kupu hei tautoko i te mokopuna ki te whakawhanake i ngā ritenga o ngā pekanga reo matatini e kaha ai ia ki te hopu, ki te whakamahi hoki i te mōhiotanga kia hōhonu ake, kia pakari ake hoki ōna āheinga e pā ana ki te reo matatini. Ahakoa te whakamahinga o ngā kīanga, arā, o te pānui me te tuhituhi, kua whakaurua ki ēnei kawatau te kanorau o ngā ara whakawhiti kōrero, pēnei i te whakawhitinga kōrero ā-toko, ā-kapi (AAC) me te tuhi matapō.

Waihoki, ka takoto i ngā wāhanga ako o Pāngarau tētahi raupapa whakaako e mārama ana kia mataaho te whakaakoranga o te pāngarau. Kei reira ōna ara wātea e houtupu ana hei whakawhanake i ngā ritenga o ngā pekanga o te pāngarau me te reo matatini e auaha ana, e whakamau tangata ana hoki i roto i te tukunga o ētahi wāhanga ako pēnei i a Toi Ihiihi me Te Ao Māori.

He take mātāmua te nahanaha o te whakaako i te pānui, i te tuhituhi me te pāngarau i Ngā Tau 0–8, ā, kei reira ōna herenga whāiti e pā ana ki te wā.

He take mātāmua te whakaako me te ako i te pānui, i te tuhituhi me te pāngarau ki ngā kura katoa e whakamahi ana i a Te Marautanga o Aotearoa. E rawaka ai te wā o te whakaako i te mokopuna, o tāna ako hoki e autaia ai te pānui, te tuhituhi, me te pāngarau, ko ia kura me te poari o te kura, mā tana tumuaki me ana kaimahi, i te taha o te mokopuna kei Ngā Tau 0 ki te 8, me waihanga i ana hōtaka o te whakaako me te ako kia pau: 

• ​​​​​Te 10 hāora i ia wiki ki te whakaako me te ako e arotahi ana ki te tautoko i tā te mokopuna koke me tana eke i te pānui me te tuhituhi, me te mōhio anō ki te pānga whakahirahira mai o te kōrero ā-waha, otirā i ngā kaupae tōmua o te ako
• Te 5 hāora i ia wiki ki te whakaako me te ako e arotahi ana ki te tautoko i tā te mokopuna koke me tana eke i te pāngarau.
• I ngā wā ka puta te ako i te pānui, i te tuhituhi, i te pāngarau hoki/rānei i te horopaki o wāhanga ako kē atu i a Pāngarau, i Te Reo Rangatira rānei, me mātua nahanaha te āta whakamaheretia, te āta arohia hoki o te koke o ngā mōhiotanga me ngā pūkenga o te mokopuna i te pānui, i te tuhituhi, i te pāngarau hoki/rānei.
• Ka whakaurua hoki ki ngā herenga o te whakaako o ia rā ko ngā kawatau kia aroturukihia te koke me te eke a te mokopuna mā te pārongo aromatawai e kairangi nei te kounga, e noho ai te whai wāhi a te mokopuna ki ngā ngohe aromatawai e ōkawa ana hei wāhanga mō ngā wā whakaako i ētahi wiki.

Āta hoahoatia ngā hōtaka o te whakaako me te ako e tutuki ai ngā whāinga o te whakaako i ia rā 

Me whakaaro e ngā tumuaki me ngā kaiako te tautika o te wā e āta whakapaua ana ki ngā wāhanga/akoranga o te pānui rānei, o te tuhituhi rānei, o te pāngarau rānei me te wā ka pau ki te whakawhanaketanga o ngā aronga, o ngā mōhiotanga me ngā pūkenga o te pānui, o te tuhituhi, o te pāngarau hoki i te horopaki o ngā wāhanga ako katoa. Ka huri tēnei tautika i runga i te āhua ki te pakeke me te kaupae o te ako, ki ngā hiahia motuhake o ia mokopuna, ki te ara hoki e pā ana ki te hoahoa o te marau e whakamahia nei e ia kura. Waihoki, ko ngā wāhanga/akoranga kua āta whakaritea ka whakahaeretia i te hāora kotahi i te wā kotahi, ka wāwāhingia rānei ki ōna wāhanga, ki ōna akoranga rānei e poto ake ana kia hāngai ki te taumata o te kāhui ako, o ētahi mokopuna rānei kua tohua mēnā ka whai hua rātou i ngā wehenga ako e poto ake ana, e māmā ake ana hoki hei whai mā rātou i te roanga o te rā. 

Me mātua nahanaha te āta whakamaheretia, te āta arohia hoki o te koke o ngā mōhiotanga me ngā pūkenga o te mokopuna i te pānui, i te tuhituhi, i te pāngarau hoki/rānei, i ngā wā ka puta te ako i te pānui, i te tuhituhi, i te pāngarau hoki/rānei i te horopaki o wāhanga ako kē atu i a Pāngarau, i Te Reo Rangatira rānei. 

Me whakarite kia ea ngā hiahia motuhake o ia mokopuna i ngā wā me pērā 

Me aro te mātauranga i ngā kura katoa ki ngā hiahia motuhake o ia mokopuna, e oti ai ōna whakaritenga, ōna tautoko hoki e tika ana kia toro, kia pāhekoheko, kia angitu hoki i te pānui, i te tuhituhi, i te pāngarau hoki. Ko te painga atu pea ki tētahi tokoiti o ngā mokopuna e whai hiahia atu ana anō kia rerekē ngā hāora e ako ai rātou i te pānui, i te tuhituhi, i te pāngarau hoki/rānei i aua herenga rā mō tētahi wā. Me mātua whai tēnei āhuatanga i te taha o te mokopuna, o tōna whānau hoki/rānei hei wāhanga mō tētahi mahere mātauranga e pā ana ki te mātauranga i ōna wā e tika ana, e whakaaetia ana hoki e te mokopuna me tōna whānau. 

Ngā tohu koke e pā ana ki te pānui, ki te tuhituhi, me te pāngarau 

Ko tā ngā tohu koke he tautoko i te tīaroaro i waenga i te marau, i te aromatawai, me te pūrongo. He whakapuakanga ēnei i te ako a te mokopuna e kawatautia ana kia tutuki i Ngā Tau 0–10 i Te Reo Rangatira me Pāngarau. 

Ka whakaahua ngā tohu koke i te taumata o te matatau e kawatautia ana i te mutunga o ia tau ako i te pānui, i te tuhituhi, me te pāngarau. Ko te koke i te mutunga o ia tau e tohu ana i te takatū kia uru ki te tau ako e whai ake ana. Ko tā ngā tohu koke: 

• he whakaahua i te mōhio o te mokopuna, i ngā mahi hoki ka taea e ia i te mutunga o te tau i te pānui, i te tuhituhi hoki e ai rā ki ngā kōrero o roto i ngā whenu o Te Reo Rangatira. 
• he whakaahua i te mōhio o te mokopuna, i ngā mahi hoki ka taea e ia i te mutunga o te tau i ngā whenu mōhio e ono o te pāngarau: te tau, te taurangi, te ine, te āhuahanga, te tauanga me te tūponotanga. 

Ka whakamahia ngā tohu koke hei aroturuki i te koke kua oti i te mokopuna i tana ako, e mārama ai te kitea o te mōhio o te mokopuna, o ngā mahi hoki ka taea e ia, e whakaūngia ai hoki tana matatau rānei i te mutunga o ia tau. Ka kitea ērā i runga o Tāhūrangi. 

He mea hoahoa hoki ērā hei āwhina i te kaiako ki: 

• te tīpako i ngā whakaahuatanga e tika ana mō te koke hei pūrongo atu ki ngā mātua 
• te whakahāngai i te pūrongo ki ngā kawatau e pā ana ki te marau.

Ngā ara o te ako  

E whakaatu ana te hoahoa i raro nei i ngā ara ako kua whakawāteahia ki ngā wāhi ako i Aotearoa. I te mokopuna ka kauneke i ngā wāhi kōhungahunga ki te kura tuatahi me te kura tuarua, ka kitea ake, ko tā ia tūāoma o te haerenga he whakarite i a ia mō te tūāoma e whai ake ana, he tūhono hoki i a ia ki te tūāoma e whai ake ana. 

Ngā wāhanga ako me mātua whakaako

Me mātua whakaū ia poari, mā te tumuaki me ngā kaimahi, i te takenga mai o ā rātou hōtaka whakaako me ngā hōtaka ako i ngā wāhanga ako tōtōpū e iwa, puta i ngā Tau 0–10.

Te wāhanga ako e ākina ana

Kei roto i a Ngā Reo tētahi raupapa whakaako mō te Reo Rotarota o Aotearoa, e noho nei hoki hei reo whai mana ā-ture i Aotearoa.

Te hangore me te kōwhiringa i roto i ngā hōtaka kura

Mā te hōtaka whakaako tōtōpū me te hōtaka ako tōtōpū e āhei atu ai ngā mokopuna katoa ki te mātauranga me ngā tikanga e takoto ana ki Te Marautanga o Aotearoa.

E tika ana kia whakaakona ngā mokopuna katoa i te whānuitanga o ngā wāhanga ako me mātua whakaako, heoi, arā ētahi wāhanga whāiti e noho hangore ana, e tuku kōwhiringa ana.

• Te Reo Pākehā: Me tautoko te mokopuna kia tipu te reoruatanga i te reo Māori me te reo Pākehā i te roanga o tana haere ki te kura. He mea nui kia mātau ia ki te reo Māori i mua i te aronui o te arotahi ki te whakaako i te reo Pākehā, nā reira e hangore ana ngā whakaritenga mō te wā e whakaurua ai e te kura tēnei wāhanga ako ki ana hōtaka, heoi, e tūtohungia ana kia tīmata te ako i tēnei i mua i te taenga ki te Tau 7.
• Te Waiora: E wātea ana te matua, te whānau rānei o tētahi mokopuna kua whakaurua ki tētahi kura tūmatanui ki te tuku reta e tono ana kia āta tukua tā rātou mokopuna e te tumuaki, e te tangata rānei e marumaru ana i te whakaako me te ako, kia kaua e whakaakona ki ētahi wāhanga whāiti o te wāhanga ako o Waiora e hāngai ana ki te mātauranga hōkakatanga1. Atu i te Tau 8, ka whakaurua tētahi arotahi whāiti ki te mātauranga hōkakatanga ki te wāhanga ako nei e māmā ake ai te tautohua o ngā kaupapa tērā tonu ka whakaarotia e ngā mātua he mātauranga hōkakatanga.
• Toi Ihiihi: I ngā Tau 9 me te 10, me mātua whakaako tētahi o ngā pekanga nei: Te Toinekeneke, Te Toiorooro, Te Toiataata rānei ki te mokopuna, kia hāngai ai ki ngā whenu mōhiotanga o tēnā, o tēnā o aua tau rā.
• Hangarau: I ngā Tau 9 me te 10, me mātua whakaako ngā whenu e rua o ngā whenu mōhiotanga e whā i tēnā, i tēnā o aua tau rā, otirā, me kaua e iti iho i ngā whenu mōhiotanga e rua ka whakaakona. Anei ngā whenu: Te Rongo Wāhi ki a Rongo, Te Papanga, Te Hangarau ki Anamata, Te Tāhiko me te Hanga.

Ngā tuarihanga o te wā e āwhiwhi ana puta i ngā wāhanga ako

Ka tautoko ēnei kōrero ārahi i ngā kura kia puta ngā whakatau mō te tuarihanga o te wā, kia āta whakamahere hoki rātou i te wā whakaako puta i ngā wāhanga ako katoa.

Kei roto i te tūtohi o raro nei ētahi kupu ārahi mō te tuarihanga o te wā i ngā Tau 0–8 me ngā Tau 9–10 hei tautoko i ngā kaiārahi o ngā kura ki te whakaputa whakatau mō ngā whakamahere ā-tau, hei āwhina hoki i te kaiako ki te whakaputa whakatau mō te whakamāherehere mō te akomanga. E whakaatahia ana te maha o ngā kai kei tēnā, kei tēnā o ngā wāhanga ako, ā, kua whakaarotia ngā here o te arotahi ki te pānui, ki te tuhituhi, ki te pāngarau2 hoki, otirā kia pau te haora kotahi i ia wiki ki tēnā, ki tēnā o aua kaupapa.

Ka āwhina te tuarihanga o te wā kia hangore ngā whakaritenga mā te tuku i ngā haora e 25 noa i te wiki ki te whakaako me te ako, i runga i te mōhio tērā tonu ka pau i te kura ngā haora e 5 i te wiki ki ngā tūmahi tautoko³,  ka mutu, ka tuarihia e rātou he wā ki ētahi momo tūmahi ako kē atu. Mā te tuku wā atu anō e hangore ai ngā whakaritenga e taea ai e te kura te whakauru tūmahi e whakaata ana i tōna horopaki. Hei tauira, ka whakamahia pea e te kura taua wā ki te whakauru i tētahi hōtaka mō ngā hākinakina ā-kura, mō ngā mahi toi, mō ngā tūmahi ahurea hoki/rānei. 
He nui ngā kai kei roto i ngā wāhanga ako o tēnei marautanga e tōtōpū nei ōna mōhiotanga. I te wā e whakatauria ana te tuarihanga o te wā, ka whiriwhiri pea te kura ki te rapu ara e tūhonohia ai, e whakauruurua ai ngā mahi whakaako ki t/ētahi atu wāhanga ako, i runga i te whai whakaaro ki ngā pūkenga me ngā hiahia o te mokopuna, ki te kawenga ā-hirikapo hoki. 
Me whakaaro hoki pea ētahi kura ki te āhua o tā rātou tūhono, o tā rātou whakauruuru me tā rātou tuku wā anō hoki ki te whakaakona me te ākona o te mātauranga e hāngai ana ki te mokopuna, kia eke ai te tautika me te kairangi e hāngai ana ki tōna anō āhua.